Χτες το βράδυ είδαμε την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Ανάμεσα στον Οδυσσέα, την Κίρκη, τους Λαιστρυγόνες και την επιστροφή στην Ιθάκη, θυμόμουν πολύ καλά ότι είχα διδαχθεί το κείμενο, μεταφρασμένο, στο σχολείο. Ωστόσο, από το ίδιο το κείμενο, οι αναμνήσεις μου ήταν πια πολύ αχνές. Το πρώτο που έκανα γυρίζοντας στο σπίτι μετά την ταινία, ήταν να ψάξω να βρω την Οδύσσεια. Εάν υπάρχει ή πετάξαμε το βιβλίο. Δεν το βρήκα ακόμα, αλλά κάπου θα είναι είμαι σίγουρη.
Όταν διδασκόμασταν τα ομηρικά έπη στο σχολείο, μάλλον δεν καταλαβαίναμε τη σημασία τους. Η «Οδύσσεια» ένα έπος περισσότερων από 12.000 στίχων βρισκόταν τότε στα σχολικά μας βιβλία. Γραμμένη πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, εξακολουθεί μέχρι σήμερα να διαβάζεται, να ερμηνεύεται και να εμπνέει νέες ιστορίες, βιβλία, θεατρικά έργα και ταινίες.
Το ερώτημα σήμερα δεν είναι μόνο εάν οι νέοι διδάσκονται τέτοια μεγάλα έργα. Είναι εάν μπορούν να μείνουν συγκεντρωμένοι στην ανάγνωση ακόμη και πολύ μικρότερων κειμένων.
Ένα σονέτο έχει μόλις 14 στίχους. Κι όμως, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν (Georgetown University) λέει ότι οι φοιτητές του δυσκολεύονται να παραμείνουν συγκεντρωμένοι μέχρι το τέλος του.
Στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια (Columbia University), η εικόνα είναι παρόμοια. Φοιτητές οι οποίοι κατάφεραν να περάσουν σε ένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου φτάνουν στις αίθουσες και βρίσκονται αντιμέτωποι με κάτι που τους φαίνεται σχεδόν αδύνατο: να διαβάσουν ολόκληρα βιβλία μέσα σε ένα εξάμηνο.
Δεν πρόκειται για νέους που δεν ξέρουν να διαβάζουν. Μπορούν να κατανοήσουν λέξεις και προτάσεις και έχουν υψηλές ακαδημαϊκές επιδόσεις. Εκείνο που φαίνεται να δυσκολεύονται να κάνουν είναι να παραμείνουν συγκεντρωμένοι για αρκετό χρόνο ώστε να βυθιστούν σε ένα μεγάλο και απαιτητικό κείμενο.
Το φαινόμενο καταγράφει η Ρόουζ Χόροουιτς (Rose Horowitch) σε εκτενές άρθρο της στο περιοδικό The Atlantic. Η δημοσιογράφος μίλησε με 33 πανεπιστημιακούς και, παρότι επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν ολοκληρωμένα δεδομένα που να αποδεικνύουν μια γενικευμένη τάση, η πλειονότητά τους περιέγραψε παρόμοιες εμπειρίες.
«Δεν είναι ότι δεν θέλουν. Δεν ξέρουν πώς»
Ο Νίκολας Ντέιμς (Nicholas Dames) διδάσκει από το 1998 στο Κολούμπια ένα υποχρεωτικό μάθημα που βασίζεται στην ανάγνωση σημαντικών έργων της λογοτεχνίας. Πριν από 20 χρόνια, όπως λέει, οι φοιτητές του μπορούσαν να συζητούν σε βάθος το «Περηφάνια και Προκατάληψη» τη μία εβδομάδα και το «Έγκλημα και Τιμωρία» την επόμενη. Σήμερα, πολλοί του λένε εξαρχής ότι ο όγκος του διαβάσματος τους φαίνεται αδύνατον να καλυφθεί. Δυσκολεύονται όχι μόνο να προχωρήσουν στην ανάγνωση, αλλά και να συγκρατήσουν τις λεπτομέρειες ενώ ταυτόχρονα παρακολουθούν την εξέλιξη της πλοκής.
Ο ίδιος άρχισε να καταλαβαίνει τι μπορεί να έχει αλλάξει όταν, το 2022, μια πρωτοετής φοιτήτρια του αποκάλυψε ότι στο δημόσιο λύκειο όπου είχε φοιτήσει δεν της είχαν ζητήσει ποτέ να διαβάσει ένα ολόκληρο βιβλίο. Είχε διαβάσει αποσπάσματα, ποιήματα και άρθρα, αλλά ποτέ ένα βιβλίο από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα.
Ο Ντέιμς έμεινε άναυδος. Η εξήγηση που έδωσε ήταν απλή: δεν είναι απαραίτητα ότι οι φοιτητές δεν θέλουν να διαβάσουν. Είναι ότι πολλοί δεν έχουν μάθει να διαβάζουν μεγάλα κείμενα, επειδή το σχολείο σταμάτησε σταδιακά να τους το ζητά.
Τι άλλαξε στο σχολείο
Για περισσότερο από δύο δεκαετίες, το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα έδωσε μεγαλύτερο βάρος στα κείμενα που μεταφέρουν πληροφορίες και πραγματικά στοιχεία, καθώς και στις τυποποιημένες εξετάσεις.
Σε πολλά σχολεία, ολόκληρα βιβλία άρχισαν να δίνουν τη θέση τους σε σύντομα αποσπάσματα, τα οποία ακολουθούνταν από ερωτήσεις κατανόησης. Η λογική ήταν ότι οι μαθητές θα μάθουν να εντοπίζουν την κεντρική ιδέα ενός κειμένου, να διατυπώνουν επιχειρήματα και να συνδυάζουν πληροφορίες από διαφορετικές πηγές.
Όμως υπήρξε ένα τίμημα.
Ο Αντέρο Γκαρσία (Antero Garcia), καθηγητής Εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ (Stanford University) υποστηρίζει ότι με αυτή τη στροφή θυσιάστηκε σε έναν βαθμό η ικανότητα των νέων να αναμετρώνται με μεγάλα κείμενα.
Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά. Σε έρευνα περίπου 300 εκπαιδευτικών, μόλις το 17% δήλωσε ότι διδάσκει κυρίως ολόκληρα κείμενα. Σχεδόν ένας στους τέσσερις είπε ότι τα βιβλία δεν βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο του προγράμματος διδασκαλίας.
Καθηγητής μαθήματος αγγλικής λογοτεχνίας στην Ατλάντα ανέφερε ότι παλαιότερα οι μαθητές του διάβαζαν 14 βιβλία τον χρόνο. Σήμερα διαβάζουν έξι ή επτά.
Ο ρόλος των κινητών
Υπάρχει βέβαια και ο γνωστός ένοχος: το κινητό τηλέφωνο.
Οι έφηβοι μεγαλώνουν με μια συσκευή που διεκδικεί αδιάκοπα την προσοχή τους. Όταν φτάνουν στο πανεπιστήμιο, οι περισπασμοί δεν εξαφανίζονται.
Ο Ντάνιελ Γουίλινγχαμ (Daniel Willingham), ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια (University of Virginia), πιστεύει ότι έχει αλλάξει ακόμη και η αντίληψή μας για το τι αξίζει να κρατήσει την προσοχή μας. «Η πλήξη έχει γίνει κάτι αφύσικο», λέει.
Και τα στοιχεία για την ανάγνωση στον ελεύθερο χρόνο είναι εντυπωσιακά. Το 1976, περίπου το 40% των τελειόφοιτων λυκείου στις ΗΠΑ δήλωνε ότι είχε διαβάσει τουλάχιστον έξι βιβλία για ευχαρίστηση τον προηγούμενο χρόνο, ενώ το 11,5% δεν είχε διαβάσει κανένα. Μέχρι το 2022, τα ποσοστά είχαν αντιστραφεί.
Οι καθηγητές κατεβάζουν τον πήχη
Το πρόβλημα έχει αρχίσει να αλλάζει και τα ίδια τα πανεπιστήμια.
Η Βικτόρια Καν (Victoria Kahn), η οποία διδάσκει λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ (University of California, Berkeley) από το 1997, ανέθετε κάποτε στους φοιτητές της 200 σελίδες την εβδομάδα. Σήμερα αναθέτει λιγότερες από 100. Δεν ζητά πλέον να διαβάσουν ολόκληρη την «Ιλιάδα», αλλά επιλεγμένα βιβλία για το έργο.
«Δεν μπορώ να πω: “Μέσα στις επόμενες τρεις εβδομάδες περιμένω να διαβάσετε την Ιλιάδα”, γιατί δεν πρόκειται να το κάνουν», λέει.
Στο Κολούμπια περιορίστηκε επίσης η λίστα των υποχρεωτικών αναγνωσμάτων. Το «Έγκλημα και Τιμωρία» αφαιρέθηκε. Η λογική είναι ότι ίσως είναι προτιμότερο οι φοιτητές να διαβάζουν λιγότερα έργα, αλλά να τα διαβάζουν σε μεγαλύτερο βάθος. Παράλληλα, οι καθηγητές αποκτούν περισσότερο χρόνο για κάτι που κάποτε ίσως θεωρούνταν αυτονόητο: να τους μάθουν πώς να διαβάζουν ένα απαιτητικό κείμενο.
Δεν μπορούν ή δεν θέλουν;
Υπάρχει όμως και μια διαφορετική εξήγηση. Ίσως οι σημερινοί φοιτητές να μπορούν να διαβάσουν ολόκληρα βιβλία, αλλά να μην θεωρούν ότι αξίζει να αφιερώσουν τόσο χρόνο σε αυτά.
Οι νέοι εμφανίζονται περισσότερο ανήσυχοι για τις επαγγελματικές τους προοπτικές και στρέφονται σε σπουδές που πιστεύουν ότι θα τους φανούν περισσότερο χρήσιμες στην αγορά εργασίας. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με τον χρόνο τους: ένα μεγάλο μυθιστόρημα απαιτεί ώρες συγκέντρωσης χωρίς άμεσο και μετρήσιμο αποτέλεσμα.
Κάποιοι καθηγητές λένε μάλιστα ότι οι φοιτητές αντιμετωπίζουν πλέον τα βιβλία περίπου όπως τους δίσκους βινυλίου: κάτι που μια μικρή ομάδα ανθρώπων εξακολουθεί να αγαπά, αλλά που για τους περισσότερους ανήκει σε μια άλλη εποχή.
Τι χάνουμε όταν σταματάμε να διαβάζουμε ολόκληρα βιβλία
Το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσα βιβλία θα πουληθούν ή τι θα συμβεί στις ανθρωπιστικές σπουδές.
Η ανάγνωση ενός ολόκληρου βιβλίου απαιτεί κάτι πολύ διαφορετικό από την ανάγνωση ενός αποσπάσματος. Χρειάζεται να παραμείνουμε με μια ιστορία, μια ιδέα ή έναν χαρακτήρα για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και όταν το κείμενο γίνεται δύσκολο ή μάς κουράζει.
Σύμφωνα με τη νευροεπιστήμονα Μαριάν Γουλφ (Maryanne Wolf), η «βαθιά ανάγνωση», δηλαδή η παρατεταμένη εμβάθυνση σε ένα κείμενο, συνδέεται με νοητικές διεργασίες όπως η κριτική σκέψη και ο αναστοχασμός, τις οποίες δεν καλλιεργεί με τον ίδιο τρόπο η γρήγορη ή αποσπασματική ανάγνωση.
Και υπάρχει κάτι ακόμη. Ένα βιβλίο μπορεί να μας μεταφέρει για ώρες στον κόσμο ενός ανθρώπου που έζησε πριν από αιώνες ή κάποιου που ζει μια πραγματικότητα εντελώς διαφορετική από τη δική μας. Για να συμβεί όμως αυτό, πρέπει να μείνουμε μαζί του.Μερικές δεκάδες σελίδες, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν ολόκληρη αυτή τη διαδρομή.
Ο Ντέιμς ρωτά εδώ και χρόνια τους πρωτοετείς φοιτητές ποιο είναι το αγαπημένο τους βιβλίο. Κάποτε άκουγε συχνά τίτλους όπως «Ανεμοδαρμένα Ύψη» και «Τζέιν Έιρ». Σήμερα, σχεδόν οι μισοί αναφέρουν βιβλία για εφήβους και νεαρούς ενηλίκους.
Η Χόροουιτς κλείνει το άρθρο της με την «Ιλιάδα». Εδώ και χιλιάδες χρόνια την ερμηνεύουμε και δημιουργούμε καινούργιες ιστορίες από τους θεούς και τους ήρωές της. Κι όμως, τα ίδια τα έργα δεν πρέπει να τα ξεχάσουμε. Για να κατανοήσουμε την ανθρώπινη κατάσταση και μερικά από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπου, γράφει, χρειάζεται ακόμη να διαβάζουμε την «Ιλιάδα».
Και την «Οδύσσεια» του Ομήρου θα προσθέσω εγώ. Γιατί φοβάμαι ότι σε λίγο καιρό θα λέγεται του Νόλαν…
Ολόκληρη.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
