Κινδυνεύει με αποσύνθεση το Ηνωμένο Βασίλειο;

Το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται μπροστά σε μια από τις κρίσιμες συζητήσεις για το συνταγματικό και πολιτικό του μέλλον. Η πρωτοφανής κοινή πρωτοβουλία των ηγετών της Σκωτίας, της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, που συναντήθηκαν στο Κάρντιφ πρόσφατα και υπέγραψαν όλοι μαζί διακήρυξη υπέρ του δικαιώματος αυτοδιάθεσης, επαναφέρει με ένταση το ερώτημα εάν η σημερινή μορφή του Ηνωμένου Βασιλείου μπορεί να διατηρηθεί.

Και αυτό γιατί για πρώτη φορά από την εγκαθίδρυση των αποκεντρωμένων θεσμών το 1999, και οι τρεις αυτές περιοχές διαθέτουν ηγεσίες οι οποίες, αν και με διαφορετικές αφετηρίες και επιδιώξεις, αμφισβητούν τη σημερινή σχέση τους με το Λονδίνο.

Η λεγόμενη «συμφωνία του Κάρντιφ» δεν αποτελεί, βεβαίως, νομικά δεσμευτική διαδικασία για τη διάλυση του Ηνωμένου Βασιλείου. Δημιουργεί όμως ένα νέο πολιτικό μέτωπο πίεσης προς το Γουέστμινστερ και συνδέει τρεις διαφορετικές εθνικές διεκδικήσεις γύρω από την έννοια της αυτοδιάθεσης.

Η Σκωτία θέτει ξεκάθαρα το ζήτημα της ανεξαρτησίας, η Βόρεια Ιρλανδία της πιθανής επανένωσης με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας, ενώ στην Ουαλία ενισχύεται η συζήτηση για μεγαλύτερη αυτονομία και σε ορισμένους πολιτικούς χώρους για πρώτη φορά ακόμη και για ανεξαρτησία. Και το ερώτημα είναι εάν πρόκειται κυρίως για μια ισχυρή συμβολική κίνηση ή για την απαρχή μιας νέας συνταγματικής δυναμικής.

Βέβαια, για να γίνει κατανοητό το ζήτημα, χρειάζεται να εξεταστεί το ιδιαίτερο συνταγματικό καθεστώς του Ηνωμένου Βασιλείου. Πρόκειται για συνταγματική μοναρχία και κοινοβουλευτική δημοκρατία με μη κωδικοποιημένο σύνταγμα, όπου η αρχή της κοινοβουλευτικής κυριαρχίας εξακολουθεί να δίνει στο Westminster τον τελευταίο λόγο.

Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι ομοσπονδία, αλλά ενιαίο κράτος με ένα ασύμμετρο σύστημα αποκέντρωσης εξουσιών. Η Σκωτία διαθέτει το πιο εκτεταμένο καθεστώς αυτονομίας, με δικό της νομικό σύστημα, κοινοβούλιο και κυβέρνηση. Η Ουαλία έχει διευρυμένες νομοθετικές αρμοδιότητες, αλλά όχι ξεχωριστή νομική δικαιοδοσία. Η Βόρεια Ιρλανδία λειτουργεί υπό το ιδιαίτερο πλαίσιο της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής και της υποχρεωτικής συνεργασίας Ενωτικών και Εθνικιστών. Η Αγγλία, αντίθετα, δεν διαθέτει δικό της αποκεντρωμένο κοινοβούλιο ή κυβέρνηση.

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα κρίσιμα ερωτήματα: υπάρχει πράγματι θεσμικός δρόμος για την αποχώρηση ενός από τα τέσσερα μέρη; Η απάντηση διαφέρει. Στη Βόρεια Ιρλανδία παρέχεται συγκεκριμένη νομική διαδικασία μέσω της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής, η οποία προβλέπει τη δυνατότητα δημοψηφίσματος για την επανένωση της Ιρλανδίας, εφόσον διαμορφωθούν οι απαιτούμενες προϋποθέσεις. Η Σκωτία και η Ουαλία δεν διαθέτουν αντίστοιχο μονομελές δικαίωμα. Το προηγούμενο του δημοψηφίσματος της Σκωτίας το 2014 δημιουργήθηκε ύστερα από συμφωνία με το Λονδίνο, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο έχει από τότε κρίνει ότι το σκωτσέζικο Κοινοβούλιο δεν μπορεί να οργανώσει μονομερώς νομικά δεσμευτικό δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία.

Μια πιθανή εναλλακτική απέναντι στις φυγόκεντρες τάσεις θα ήταν η βαθύτερη μεταρρύθμιση του ίδιου του κράτους: ένα ομοσπονδιακό Ηνωμένο Βασίλειο. Θεωρητικά, ένα είδος ομοσπονδιοποίησης θα μπορούσε να προσφέρει μια νέα ισορροπία μεταξύ Λονδίνου και των τεσσάρων εθνών. Στην πράξη, όμως, προσκρούει στο «αγγλικό ζήτημα», καθώς η Αγγλία συγκεντρώνει τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού, αλλά και στην ανάγκη εγκατάλειψης της παραδοσιακής αρχής της απόλυτης κοινοβουλευτικής κυριαρχίας και υιοθέτησης ενός γραπτού, ομοσπονδιακού Συντάγματος. Έτσι, η ομοσπονδία στα πλαίσια του Ηνωμένου Βασιλείου παραμένει περισσότερο αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης παρά άμεση πολιτική λύση.

Καθοριστικός παράγοντας στην όλη συζήτηση είναι, τέλος, το Brexit. Στο δημοψήφισμα του 2016, η Αγγλία και η Ουαλία ψήφισαν υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ η Σκωτία και η Βόρεια Ιρλανδία υπέρ της παραμονής.

Η διαφορετική αυτή επιλογή ενίσχυσε την αίσθηση, ιδιαίτερα στη Σκωτία, ότι το Λονδίνο μπορεί να επιβάλλει μια στρατηγική επιλογή την οποία τα άλλα έθνη δεν συμμερίζονται. Η σημερινή προσπάθεια της κυβέρνησης Μπέρναμ να οικοδομήσει στενότερη σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση και μια συζήτηση ακόμη και για μια μελλοντική επανένταξη μεταβάλλουν, ενδεχομένως, και το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξετάζεται η ανεξαρτησία.

Είναι, λοιπόν, το Ηνωμένο Βασίλειο αντιμέτωπο με μια πραγματική απειλή αποσύνθεσης ή βρισκόμαστε μπροστά σε μια βαθύτερη αναδιαπραγμάτευση της σχέσης ανάμεσα στα τέσσερα έθνη που το συγκροτούν; Πόσο κοντά μπορεί να βρεθεί η Σκωτία σε ένα νέο δημοψήφισμα, ποιες είναι οι προϋποθέσεις για μια ενδεχόμενη επανένωση της Ιρλανδίας και θα μπορούσε ένα ομοσπονδιακό μοντέλο να αποτελέσει μια διαφορετική πορεία; Και, τελικά, πόσο έχει αλλάξει η συζήτηση μετά το Brexit και τη νέα σχέση του Λονδίνου με την Ευρώπη;

Αυτά είναι ορισμένα από τα ενδιαφέροντα ερωτήματα που αφορούν το μέλλον της Βρετανίας και τα οποία εξετάζονται στο 82ο podcast της σειράς «Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ΕRTNews Radio και το ERTeho. Καλεσμένος είναι ο Άρης Γεωργόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Δημοσίου & Ευρωπαϊκού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Νότιγχαμ.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (με πρώτη ανάρτηση στο ERTecho τα Σάββατα και τις Κυριακές στην ενότητα Podcasts>ΕRTNews Radio), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα, μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε pod εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά το κάνουμε με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.