Tι θα γινόταν εάν…

Η Ιστορία θα μπορούσε να είχε γραφτεί διαφορετικά. Μερικές φορές, μια καθυστέρηση, μια τυχαία συνάντηση, μια απόφαση της τελευταίας στιγμής, ένα ατύχημα ή μια ασθένεια μπορούν να αλλάξουν την πορεία των γεγονότων.

Στις 28 Ιουνίου 1914, στο Σαράγεβο, μια ομάδα συνωμοτών είχε σχεδιάσει τη δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου, διαδόχου του αυστροουγγρικού θρόνου. Μια πρώτη απόπειρα με βόμβα απέτυχε. Αργότερα, όμως, ο οδηγός του αρχιδούκα ακολούθησε κατά λάθος την αρχική διαδρομή της αυτοκινητοπομπής και έστριψε στον δρόμο όπου βρισκόταν ένας από τους συνωμότες, ο Γκαβρίλο Πρίντσιπ. Όταν έγινε αντιληπτό το λάθος, το αυτοκίνητο σταμάτησε. Ο Πρίντσιπ βρέθηκε ξαφνικά σε απόσταση αναπνοής από τον άνθρωπο που σχεδίαζε να δολοφονήσει. Πυροβόλησε και σκότωσε τον αρχιδούκα και τη σύζυγό του, Σοφία. Η δολοφονία πυροδότησε την αλληλουχία γεγονότων που οδήγησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Χίτλερ, σύμφωνα με μαρτυρία ανθρώπου που βρισκόταν μαζί του, φέρεται να γλίτωσε από σοβαρό τροχαίο το 1930. Τι θα είχε συμβεί εάν εκείνο το ατύχημα είχε διαφορετική κατάληξη;

Και τι θα είχε συμβεί εάν ο Λένιν δεν είχε υποστεί τα εγκεφαλικά επεισόδια που τον απομάκρυναν σταδιακά από την πολιτική ζωή, την ώρα που ο Στάλιν ενίσχυε τη θέση του;

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι θα είχε ακολουθήσει. Μπορούμε όμως να το φανταστούμε.

Αυτό ακριβώς κάνουν εδώ και δεκαετίες ορισμένοι ιστορικοί με αυτό που ονομάζεται αντιγεγονική ιστορία (counterfactual history). Ρωτούν «τι θα είχε συμβεί εάν;» και εξετάζουν τις πιθανές συνέπειες ενός γεγονότος που δεν έγινε ποτέ. Ο ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον (Niall Ferguson) έχει παρομοιάσει αυτή τη διαδικασία με ένα είδος εργαστηρίου για τον ιστορικό.

Μόνο που δεν ξαναγράφουμε νοερά μόνο την Ιστορία. Κάνουμε ακριβώς το ίδιο και με τη δική μας.

Οι δρόμοι που δεν πήραμε

Τι θα είχε συμβεί εάν είχατε δεχτεί εκείνη τη δουλειά;

Εάν είχατε κάνει εκείνο το τηλεφώνημα;

Εάν είχατε φύγει νωρίτερα από μια σχέση που σας έκανε δυστυχισμένους ή, αντίθετα, εάν είχατε προσπαθήσει λίγο περισσότερο να σώσετε μια σχέση που τελείωσε;

Εάν είχατε αγοράσει εκείνο το σπίτι όταν οι τιμές ήταν χαμηλότερες; Εάν είχατε διεκδικήσει τη θέση που θέλατε και τελικά πήρε κάποιος άλλος;

Όλοι επιστρέφουμε κάποιες φορές στις στιγμές που πήραμε μια απόφαση που άλλαξε τη ζωή μας. Μόνο που τώρα γνωρίζουμε τι υπήρχε στον δρόμο που επιλέξαμε, ενώ μπορούμε να φανταστούμε ό,τι θέλουμε για εκείνον που αφήσαμε πίσω.

Στην ψυχολογία, αυτή η τάση έχει όνομα: αντιπραγματική σκέψη (counterfactual thinking). Είναι η νοητική διαδικασία με την οποία επιστρέφουμε σε όσα συνέβησαν και κατασκευάζουμε εναλλακτικές εκδοχές τους. Τα γνωστά μας «τι θα γινόταν εάν…» και «εάν είχα κάνει αυτό…».

Και δεν είναι από μόνη της ούτε παράλογη ούτε προβληματική. Είναι κάτι που συμβαίνει σε όλους μας και μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τα λάθη μας και να πάρουμε καλύτερες αποφάσεις στο μέλλον.

Τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν πάει καλύτερα

Οι επιστήμονες διακρίνουν δύο βασικές μορφές αντιπραγματικής σκέψης. Η πρώτη κοιτάζει προς τα πάνω. Συγκρίνετε αυτό που συνέβη με μια καλύτερη εκδοχή του.

• «Εάν είχα προσπαθήσει περισσότερο…»
• «Εάν είχα καταλάβει νωρίτερα ότι θα με άφηνε…»
• «Εάν είχα αγοράσει τότε…»
• «Εάν είχα πει ναι…»

Εκ των υστέρων όλα μοιάζουν πιο απλά. Βλέπετε την ευκαιρία που χάσατε, τη σχέση που δεν φροντίσατε αρκετά, τα σημάδια που δεν προσέξατε. Και δημιουργείτε μια καλύτερη εκδοχή της ζωής που θα μπορούσατε, ίσως, να ζείτε σήμερα.

Αυτή η σκέψη μπορεί να είναι χρήσιμη όταν καταλήγει σε ένα μάθημα για την επόμενη φορά. Μπορεί όμως να γίνει παγίδα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Clinical Psychology Review συνέδεσε αυτή τη μορφή αντιπραγματικής σκέψης με την κατάθλιψη.

Θα μπορούσαν να είχαν πάει χειρότερα

Υπάρχει όμως και η αντίθετη κατεύθυνση. Έχετε ένα τροχαίο, βγαίνετε από το αυτοκίνητο σώοι και σκέφτεστε: «Θα μπορούσα να είχα τραυματιστεί πολύ σοβαρά». Ακούτε για μια κάτι τραγικό που συνέβη σε κάποιον άλλο και συνειδητοποιείτε πόσο εύκολα θα μπορούσατε να είχατε βρεθεί στη θέση του.

Τώρα δεν συγκρίνετε την πραγματικότητα με μια καλύτερη εκδοχή της, αλλά με μια χειρότερη.

Και αυτή η σκέψη έχει δύο όψεις. Μπορεί να σας οδηγήσει σε ατελείωτες ανησυχίες ή ακόμη και σε ενοχές επειδή εσείς σταθήκατε τυχεροί ενώ κάποιος άλλος όχι. Μπορεί όμως να γεννήσει και κάτι πολύ διαφορετικό: ευγνωμοσύνη για όσα τελικά συνέβησαν.

Μελέτη έδειξε μάλιστα ότι αυτού του είδους η αντιπραγματική σκέψη ενδέχεται να βοηθά στη ρύθμιση των συναισθημάτων ανθρώπων με υψηλά επίπεδα άγχους.

Πότε το εάν γίνεται παγίδα

Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν επισκέπτεστε απλώς το παρελθόν, αλλά μένετε κολλημένοι σε αυτό. Όταν η σκέψη «τι θα είχε συμβεί εάν…» επαναλαμβάνεται χωρίς να οδηγεί πουθενά, μπορεί να μετατραπεί σε μηρυκασμό. Αντί να σας διδάσκει κάτι για την επόμενη απόφαση, σας κρατά δεμένους σε μια απόφαση που δεν μπορείτε πλέον να αλλάξετε.

Χρειάζεται προσοχή όταν:

• οι σκέψεις για το παρελθόν αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινότητά σας,
• χάνετε τον ύπνο σας αναπαράγοντας όσα θα μπορούσαν να είχαν συμβεί,
• δημιουργείτε σενάρια για καταστάσεις που δεν συνέβησαν ποτέ,
• κατηγορείτε διαρκώς τον εαυτό σας για παλιές επιλογές,
• αισθάνεστε δυστυχία για μια ζωή που φαντάζεστε ότι θα μπορούσατε να είχατε ζήσει.

Ίσως, το νόημα δεν είναι να αναρωτιόμαστε ξανά και ξανά τι θα είχε συμβεί εάν είχαμε κάνει κάτι διαφορετικά, αλλά τι μπορούμε να μάθουμε από αυτό που τελικά συνέβη.

Γιατί υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη που δεν ζήσαμε. Η πραγματικότητα έχει όλες τις δυσκολίες, τις απογοητεύσεις και τις συνέπειές της. Οι άλλες ζωές υπάρχουν μόνο στη φαντασία μας και εκεί μπορούμε εύκολα να τις κάνουμε τέλειες.

ελικά, υπάρχει κάτι παρήγορο στα «τι θα είχε συμβεί εάν…». Μας θυμίζουν ότι η ζωή μας θα μπορούσε να είχε πάρει διαφορετική πορεία. Ότι αυτό που είμαστε σήμερα είναι αποτέλεσμα επιλογών, σωστών και λανθασμένων, συμπτώσεων και ανθρώπων που βρέθηκαν στον δρόμο μας.

Το να κοιτάζουμε πότε πότε πίσω μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα πώς φτάσαμε έως εδώ και τι αξίζει να κρατήσουμε από αυτή τη διαδρομή. Γιατί, εάν οι επιλογές μας έφεραν μέχρι εδώ, οι επόμενες θα μας πάνε παρακάτω.