Όταν πεθαίνει ένας αγαπημένος καλλιτέχνης, πενθούμε και ένα κομματι της ζωής μας;

Δεν τον γνωρίζατε προσωπικά. Δεν είχατε καθίσει ποτέ μαζί του σε ένα τραπέζι, δεν σας είχε τηλεφωνήσει, δεν γνώριζε καν ότι υπάρχετε. Κι όμως, όταν μαθαίνετε ότι πέθανε ένας τραγουδιστής που ακούγατε επί χρόνια, ένας ηθοποιός που βλέπατε από νέοι ή ένας άνθρωπος που θαυμάζατε, μπορεί να αισθανθείτε μια πραγματική λύπη.

Γιατί;

Δεν χάνεται μόνο ένα πρόσωπο που μας ήταν οικείο μέσα από τα τραγούδια και τη δημόσια παρουσία του. Κλείνει οριστικά και κάτι που συνδέεται με τη δική μας ζωή.

Ένα τραγούδι μπορεί να ήταν εκεί όταν ερωτευτήκαμε. Ένα άλλο όταν χωρίσαμε. Μπορεί να θυμίζει ένα καλοκαίρι, μια παρέα που δεν υπάρχει πια, ένα σπίτι που αφήσαμε, μια νυχτερινή έξοδο πριν από τριάντα χρόνια. Είχαμε βάλει τη φωνή και τα τραγούδια του μέσα στη δική μας ιστορία. Και όταν πεθαίνει, αυτές οι αναμνήσεις επιστρέφουν.

Δεν πενθούμε μόνο τον άνθρωπο

Η Μέρι-Φράνσις Ο’Κόνορ (Mary-Frances O’Connor), η οποία μελετά το πένθος, έχει δώσει μια ενδιαφέρουσα εξήγηση για το γιατί μπορεί να μας επηρεάζει τόσο ο θάνατος ενός μουσικού ή ενός ηθοποιού που δεν γνωρίσαμε ποτέ.

Η μουσική, ο κινηματογράφος και γενικότερα η τέχνη μάς βοηθούν πολλές φορές να αποκτήσουμε πρόσβαση στα δικά μας συναισθήματα. Ένα τραγούδι μπορεί να πει αυτό που εμείς δεν μπορούσαμε να πούμε. Μια φωνή μπορεί να συνδέθηκε με μια εποχή κατά την οποία προσπαθούσαμε να καταλάβουμε ποιοι είμαστε, τι θέλουμε ή ποιον αγαπάμε.

Η Ο’Κόνορ δίνει ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εάν πεθάνει ένας μουσικός τον οποίο ακούγαμε στα φοιτητικά μας χρόνια, μπορεί να αισθανθούμε ότι μαζί του χάνεται και ένα μικρό κομμάτι του ανθρώπου που ήμασταν τότε. Η εποχή εκείνη βέβαια είχε ήδη περάσει. Ο θάνατός του όμως μας θυμίζει με έναν πολύ οριστικό τρόπο ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει.

Πώς δενόμαστε με ανθρώπους που δεν έχουμε γνωρίσει ποτέ

Η ψυχολογία έχει όνομα για τον δεσμό που μπορούμε να δημιουργήσουμε με ανθρώπους τους οποίους δεν έχουμε συναντήσει ποτέ: παρακοινωνική σχέση.

Σχετικό θέμα: Παρακοινωνικές σχέσεις: Η ψευδαίσθηση της σύνδεσης με τα είδωλα της εποχής

Τον όρο εισήγαγαν ήδη από το 1956 οι κοινωνιολόγοι Ντόναλντ Χόρτον (Donald Horton) και Ρίτσαρντ Βολ (Richard Wohl), για να περιγράψουν την οικειότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από απόσταση με ένα δημόσιο πρόσωπο. Με τα χρόνια, ένας τραγουδιστής ή ένας ηθοποιός μπορεί να γίνει μια παράξενα σταθερή παρουσία στη ζωή μας. Εμείς αλλάζουμε δουλειές, σπίτια και συντρόφους. Μεγαλώνουμε, αποκτούμε παιδιά, χάνουμε ανθρώπους. Εκείνος εξακολουθεί να βρίσκεται κάπου στο βάθος, μέσα από μια ταινία ή ένα τραγούδι.

Γι’ αυτό και ο θάνατός του μπορεί να μοιάζει παράξενα προσωπικός.

Μελέτη εξέτασε κατά πόσο το πένθος για έναν διάσημο διαφέρει από το πένθος για ανθρώπους του κοινωνικού μας περιβάλλοντος. Αυτό που φάνηκε να έχει ιδιαίτερη σημασία ήταν η αίσθηση εγγύτητας και όχι μόνο το εάν υπήρχε προσωπική γνωριμία.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η απώλεια ενός αγαπημένου καλλιτέχνη είναι ίδια με την απώλεια ενός γονιού, ενός συντρόφου ή ενός φίλου. Εξηγεί όμως γιατί μπορεί να μας στενοχωρήσει πραγματικά ο θάνατος ενός ανθρώπου που δεν γνωρίσαμε ποτέ, αλλά υπήρξε για χρόνια μέρος της ζωής μας.

Τα τραγούδια που κουβαλούν τη ζωή μας

Η μουσική έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τις αναμνήσεις μας. Ένα τραγούδι μπορεί να συνδεθεί τόσο στενά με μια περίοδο της ζωής μας, ώστε χρόνια αργότερα να μας γυρίσει πίσω σε ανθρώπους, μέρη και συναισθήματα που νομίζαμε ότι είχαμε ξεχάσει. Αυτό ακριβώς εξετάζει και η έρευνα για την αυτοβιογραφική μνήμη, δηλαδή τη μνήμη όσων έχουμε ζήσει.

Σε παλαιότερη μελέτη οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι περίπου το 30% των τραγουδιών που άκουσαν οι συμμετέχοντες προκάλεσε κάποια αυτοβιογραφική ανάμνηση. Τα τραγούδια ξυπνούσαν επίσης συναισθήματα, συχνά έντονα, ενώ ανάμεσά τους εμφανιζόταν συχνά και η νοσταλγία.

Ένα παλιό τραγούδι, λοιπόν, δεν μας θυμίζει απλώς ότι κάποτε το ακούγαμε. Μπορεί να φέρει πίσω ανθρώπους, χώρους και συναισθήματα. Τον πρώτο μεγάλο έρωτα. Έναν χωρισμό που τότε νομίζαμε ότι δεν θα ξεπεράσουμε. Τις διακοπές με μια παρέα που διαλύθηκε. Τη διαδρομή με το αυτοκίνητο προς τη δουλειά. Τα χρόνια που τα παιδιά ήταν μικρά. Τους ανθρώπους που ήταν τότε δίπλα μας και σήμερα μπορεί να έχουν φύγει από τη ζωή μας.

Γι’ αυτό ο θάνατος ενός αγαπημένου καλλιτέχνη μπορεί να ανοίξει πολύ περισσότερα συρτάρια μνήμης από όσα περιμέναμε.

Μια υπενθύμιση ότι περνά ο χρόνος

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη.

Όσο ένας τραγουδιστής που γνωρίσαμε νέοι εξακολουθεί να τραγουδάει, να εμφανίζεται, να δίνει συνεντεύξεις, είναι σαν να υπάρχει ακόμη κάτι από εκείνη την εποχή. Όχι πραγματικά, αλλά μέσα από εκείνον. Ο θάνατός του μοιάζει να την κλείνει οριστικά. Και ξαφνικά δεν σκεφτόμαστε μόνο ότι πέθανε εκείνος. Συνειδητοποιούμε ότι πέρασαν είκοσι ή τριάντα χρόνια από τότε που πρωτακούσαμε ένα τραγούδι του. Ότι οι άνθρωποι που τότε ήταν νέοι μεγάλωσαν. Ότι μεγαλώσαμε κι εμείς.

Ο θάνατος ενός αγαπημένου καλλιτέχνη μπορεί έτσι να μας φέρει για λίγο αντιμέτωπους και με τη δική μας θνητότητα. Όχι απαραίτητα με φόβο, αλλά με τη συνειδητοποίηση του χρόνου που πέρασε και του πόσο έχουμε αλλάξει.

Ίσως λοιπόν γι’ αυτό πονά ένας θάνατος ο οποίος θεωρητικά δεν θα έπρεπε να είναι προσωπικός. Δεν πενθούμε έναν άνθρωπο σαν να τον γνωρίζαμε. Πενθούμε αυτό που αντιπροσώπευε μέσα στη δική μας ζωή.

Και όταν ξανακούσουμε ένα τραγούδι του, μπορεί να μη θυμηθούμε πρώτα εκείνον. Μπορεί να θυμηθούμε ποιοι ήμασταν εμείς όταν το ακούσαμε για πρώτη φορά.