Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν είναι ένα περιθωριακό φαινόμενο του διαδικτύου. Υπήρχαν πολύ πριν από τα κοινωνικά δίκτυα και εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε κοινωνία. Με απλά λόγια, είναι η πεποίθηση ότι ένα σημαντικό γεγονός δεν εξηγείται από όσα γνωρίζουμε δημόσια, αλλά αποτελεί αποτέλεσμα μυστικής δράσης μιας ισχυρής ομάδας.
Αν το σκεφτούμε, όλοι έχουμε ακούσει κάποια τέτοια ιστορία. Από τις θεωρίες ότι η κλιματική αλλαγή είναι απάτη μέχρι τις υποψίες ότι η δολοφονία του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι ήταν μέρος μιας ευρύτερης συνωμοσίας.
Η σύγχρονη πολιτική δεν αποτελεί εξαίρεση. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, η πολιτική πορεία του Ντόναλντ Τραμπ συνοδεύτηκε από πολλές θεωρίες συνωμοσίας, είτε υπέρ του είτε εναντίον του. Η πιο γνωστή είναι η θεωρία του «βαθέος κράτους», σύμφωνα με την οποία κρατικοί αξιωματούχοι και υπηρεσίες επιχειρούσαν να υπονομεύσουν την προεδρία του.
Την ίδια στιγμή, οι αντίπαλοί του υποστήριζαν ότι ο ίδιος ενίσχυε συνωμοσιολογικές αφηγήσεις για πολιτικούς λόγους. Η περίπτωση δείχνει πόσο εύκολα οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να βρεθούν στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης ακόμη και σε ώριμες δημοκρατίες.
Σχετικό θέμα: Οι απαντήσεις τριών ιδρυμάτων της επιστημονικής κοινότητας σε 12 θεωρίες συνωμοσίας
Στην πραγματικότητα, οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι προσπαθούν να εξηγήσουν έναν κόσμο που συχνά μοιάζει χαοτικός. Η ψυχολογία προσφέρει μια απλή απάντηση. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος προσπαθεί πάντα να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω του. Όταν όμως τα γεγονότα είναι περίπλοκα ή οι πληροφορίες λίγες, οι άνθρωποι συχνά γεμίζουν μόνοι τους τα κενά, με υποθέσεις.
Τι είναι μια θεωρία συνωμοσίας
Οι κοινωνικοί επιστήμονες δεν συμφωνούν πάντα στον ακριβή ορισμό. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά που εμφανίζονται σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις.
- η πεποίθηση ότι τα γεγονότα συνδέονται μεταξύ τους σε ένα κρυφό σχέδιο,
- η ιδέα ότι μια ομάδα δρα σκόπιμα για να πετύχει έναν στόχο,
- η παρουσία μιας ισχυρής και ανήθικης ομάδας που λειτουργεί μυστικά,
- ο φόβος ότι οι ενέργειες αυτής της ομάδας απειλούν άλλους ανθρώπους,
- η έλλειψη αποδείξεων, η οποία ερμηνεύεται ως ένδειξη ότι η συνωμοσία κρύβεται καλά.
Αυτό το τελευταίο στοιχείο είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Για τους υποστηρικτές μιας συνωμοσίας, ακόμη και η διάψευση μπορεί να θεωρηθεί μέρος του ίδιου σχεδίου.
Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν τις θεωρίες συνωμοσίας
Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν εμφανίζονται τυχαία. Συνδέονται με βαθιές ανθρώπινες ανάγκες και συναισθήματα. Οι έρευνες δείχνουν ότι είναι πιο πιθανό να τις πιστέψουν άνθρωποι οι οποίοι:
- αισθάνονται κοινωνικά αποκλεισμένοι,
- φοβούνται ότι απειλείται η κοινωνική ή οικονομική τους θέση,
- βιώνουν έντονο άγχος ή αβεβαιότητα.
Σε περιόδους κρίσης, οι συνωμοσίες πολλαπλασιάζονται. Η πανδημία του κορονοϊού είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μίλησε τότε για μια «μαζική επιδημία πληροφοριών» (infodemic), όπου αληθινές και ψευδείς ειδήσεις κυκλοφορούσαν ταυτόχρονα.
Τα κοινωνικά δίκτυα επιταχύνουν αυτή τη διαδικασία. Μια ιδέα μπορεί να εξαπλωθεί μέσα σε λίγες ώρες σε ολόκληρο τον κόσμο.
Οι θεωρίες συνωμοσίας ως ψυχολογική άμυνα
Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι συνωμοσίες λειτουργούν συχνά ως μηχανισμός άμυνας. Ο εγκέφαλος προτιμά μια λανθασμένη εξήγηση από το να μην έχει καμία εξήγηση. Έτσι, ακόμη και μια απίθανη ιστορία μπορεί να φαίνεται πειστική αν προσφέρει αίσθηση τάξης μέσα στο χάος.
Οι θεωρίες συνωμοσίας δίνουν επίσης την αίσθηση ελέγχου. Όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι δεν μπορούν να επηρεάσουν όσα συμβαίνουν γύρω τους, η ιδέα ότι κάποιος «κινεί τα νήματα» μοιάζει λιγότερο τρομακτική από την αβεβαιότητα.
Σύγχρονες θεωρίες συνωμοσίας γύρω από τον Τραμπ και τον πόλεμο στο Ιράν
Οι γεωπολιτικές κρίσεις αποτελούν συχνά ιδανικό έδαφος για τέτοιες ιστορίες. Η ένταση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν αποτέλει εξαίρεση. Σε διαδικτυακές κοινότητες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκαν αρκετές θεωρίες που συνδέονται με τον Ντόναλντ Τραμπ.
Ανάμεσα στις πιο χαρακτηριστικές:
- η θεωρία ότι το Ιράν συμμετείχε σε μυστική επιχείρηση επηρεασμού των αμερικανικών εκλογών,
- η υπόθεση ότι η σύγκρουση είναι στην πραγματικότητα προσχηματική και ότι υπάρχει κρυφή συνεργασία ανάμεσα στις δύο πλευρές,
- η ιδέα ότι η στρατιωτική σύγκρουση χρησιμοποιείται ως αντιπερισπασμός για εσωτερικά πολιτικά προβλήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες,
- η διάδοση ψεύτικων εικόνων και βίντεο που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη και παρουσιάζονται ως πραγματικές σκηνές από τον πόλεμο,
- η επανεμφάνιση της θεωρίας του «βαθέος κράτους», σύμφωνα με την οποία κυβερνητικοί μηχανισμοί υπονομεύουν τον εκλεγμένο πρόεδρο.
- QAnon, μια διαδικτυακή θεωρία συνωμοσίας που εμφανίστηκε στις ΗΠΑ το 2017 και υποστηρίζει ότι μυστικές ελίτ ελέγχουν την παγκόσμια πολιτική.
Η ιδέα του «βαθέος κράτους» έγινε κεντρικό στοιχείο της πολιτικής ρητορικής του Τραμπ. Υποστήριζε ότι ένα δίκτυο αξιωματούχων, υπηρεσιών πληροφοριών και κρατικών υπαλλήλων επιχειρούσε να εμποδίσει τις πολιτικές του. Την ίδια περίοδο εκφράστηκε και έντονη δυσπιστία απέναντι στους επιστήμονες και τους ειδικούς. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, για παράδειγμα, ο κορυφαίος Αμερικανός λοιμωξιολόγος Άντονι Φάουτσι (Anthony Fauci) βρέθηκε στο επίκεντρο επιθέσεων και θεωριών συνωμοσίας. Σε διαδικτυακές κοινότητες παρουσιάστηκε ως μέρος ενός υποτιθέμενου σχεδίου χειραγώγησης της πανδημίας.
Ο Φάουτσι, ο οποίος ήταν επί δεκαετίες βασικός σύμβουλος δημόσιας υγείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, δέχθηκε ακόμη και απειλές. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάστηκε προστασία από τις αρχές. Οι ειδικοί θεωρούν ότι η καχυποψία απέναντι στους επιστήμονες ενισχύθηκε από την ευρύτερη δυσπιστία προς τους κρατικούς θεσμούς.
Παράλληλα, ο Τραμπ συγκρούστηκε δημόσια με κρατικούς αξιωματούχους και επιστήμονες, ενώ αντικατέστησε στελέχη που διαφωνούσαν μαζί του με συνεργάτες που θεωρούνταν πιο πιστοί. Οι επικριτές του υποστήριξαν ότι έτσι επιχειρούσε να συγκεντρώσει μεγαλύτερο έλεγχο στις κυβερνητικές αποφάσεις.
Όταν οι θεωρίες συνωμοσίας γίνονται επικίνδυνες
Οι συνωμοσίες δεν είναι πάντα ακίνδυνες ιστορίες. Μπορούν να έχουν πραγματικές συνέπειες. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, για παράδειγμα, διαδόθηκαν ισχυρισμοί ότι οι μάσκες είναι επικίνδυνες ή ότι τα εμβόλια αποτελούν μέρος μυστικού σχεδίου. Οι ειδικοί πιστεύουν ότι τέτοιες πεποιθήσεις επηρέασαν την υγεία πολλών ανθρώπων.
Οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν επίσης να ενισχύσουν την κοινωνική πόλωση. Όταν μια ομάδα πιστεύει ότι κατέχει τη «μυστική αλήθεια», όσοι διαφωνούν θεωρούνται εχθροί.
Ιστορικά παραδείγματα θεωριών συνωμοσίας
Οι δίκες μαγισσών στο Σάλεμ
Το 1692, στο Σάλεμ της Μασαχουσέτης, μια ομάδα νεαρών κοριτσιών κατηγόρησε γυναίκες της κοινότητας για μαγεία. Η μαζική υστερία που ακολούθησε οδήγησε σε δεκάδες εκτελέσεις.
Το πείραμα σύφιλης στο Τασκίγκι
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που δείχνει γιατί ορισμένες κοινότητες αντιμετωπίζουν με καχυποψία την επιστήμη και το κράτος είναι το πείραμα σύφιλης στο Τασκίγκι (Tuskegee Syphilis Experiment), στην Αλαμπάμα. Από το 1932 έως το 1972, εκατοντάδες φτωχοί Αφροαμερικανοί άνδρες με σύφιλη παρακολουθούνταν από τις αμερικανικές υγειονομικές αρχές χωρίς να γνωρίζουν τη διάγνωσή τους και χωρίς να λάβουν θεραπεία, ακόμη και όταν η πενικιλίνη είχε ήδη ανακαλυφθεί ως αποτελεσματικό φάρμακο.
Σε μια προσπάθεια αποκατάστασης για το ντροπιαστικό πείραμα των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Κλίντον ζήτησε συγγνώμη από τους Αφροαμερικανούς άνδρες των οποίων η σύφιλη έμεινε χωρίς θεραπεία. (AP Photo/Doug Mills)
Πολλοί πέθαναν από την ασθένεια και αρκετοί μόλυναν άθελά τους τις οικογένειές τους. Η αποκάλυψη του πειράματος προκάλεσε τεράστιο σκάνδαλο και άφησε βαθύ τραύμα εμπιστοσύνης απέναντι στους θεσμούς. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι αυτή η ιστορική εμπειρία εξηγεί εν μέρει γιατί, δεκαετίες αργότερα, κατά την πανδημία κορονοϊού, σε ορισμένες κοινότητες υπήρξε έντονη δυσπιστία απέναντι στα εμβόλια, στους επιστήμονες και στις οδηγίες δημόσιας υγείας.
Η δολοφονία του Προέδρου Κένεντι
Η δολοφονία του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι το 1963, παραμένει μέχρι σήμερα πηγή δεκάδων θεωριών συνωμοσίας. Παρά τις επίσημες έρευνες, πολλοί πιστεύουν ότι ο δράστης δεν έδρασε μόνος.
Ρόσγουελ και Περιοχή 51
Δύο από τα πιο γνωστά παραδείγματα θεωριών συνωμοσίας είναι το περιστατικό στο Ρόσγουελ (Roswell) και η στρατιωτική βάση Περιοχή 51 (Area 51). Το 1947, στο Ρόσγουελ του Νέου Μεξικού, η πτώση ενός άγνωστου αντικειμένου οδήγησε σε φήμες ότι ο στρατός είχε ανακτήσει εξωγήινο διαστημόπλοιο.
Αργότερα οι αρχές ανακοίνωσαν ότι επρόκειτο για στρατιωτικό ερευνητικό πρόγραμμα. Την ίδια στιγμή, η άκρως απόρρητη βάση Area 51 στη Νεβάδα τροφοδότησε για δεκαετίες, θεωρίες ότι εκεί κρύβονται στοιχεία για άγνωστα ιπτάμενα αντικείμενα.
Η προσελήνωση
Ακόμη και η αποστολή στη Σελήνη το 1969 αποτέλεσε στόχο συνωμοσιολογικών θεωριών. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η προσελήνωση σκηνοθετήθηκε σε στούντιο, παρά τα επιστημονικά στοιχεία που αποδεικνύουν το αντίθετο.
Γιατί οι θεωρίες συνωμοσίας επιβιώνουν
Οι θεωρίες συνωμοσίας δύσκολα ξεθωριάζουν. Ακόμη και όταν παρουσιάζονται αποδείξεις που τις διαψεύδουν, συχνά προσαρμόζονται και επιβιώνουν σε νέες μορφές.
Ο βασικός λόγος είναι ότι απαντούν σε βαθιές ανθρώπινες ανάγκες:
- την ανάγκη να κατανοήσουμε τον κόσμο,
- την ανάγκη να ανήκουμε σε μια ομάδα,
- την ανάγκη να νιώθουμε ότι έχουμε έλεγχο.
Σε μια ολοένα και πιο ρευστή εποχή, όπου καλλιεργείται ο φόβος, τόσο πιο ευάλωτοι θα γινόμαστε στις θεωρίες συνωμοσίας. Και σε έναν κόσμο τεχνολογικής έκρηξης, αυτές θα συνεχίσουν να πληθαίνουν.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
