Ένα πλήρες αφιέρωμα ως φόρο τιμής στο κορυφαίο ιστορικό γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης, την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου, παρουσιάζει το ΕΡΤnews Radio 105,8, από την Τετάρτη 25 Μαρτίου 2026 και καθημερινά ως την 1η Απριλίου, στις εκπομπές και τα δελτία ειδήσεων του σταθμού.
Με αφορμή την επέτειο των 200 ετών από την Έξοδο, το ΕΡΤnews Radio 105,8 επιχειρεί να φωτίσει πολύπλευρα τη σημασία αυτού του κομβικού σημείου της ελληνικής ιστορίας μέσα από τις φωνές των ανθρώπων της τέχνης και των γραμμάτων, ιστορικών, απογόνων των πολιορκημένων και παραγόντων της τοπικής κοινωνίας. Άλλωστε σήμερα, ακόμη η μνήμη της εμπνέει, δημιουργεί ερωτήματα αλλά δίνει και απαντήσεις για το παρελθόν και το παρόν μας.
Έξοδος και δημοτικό τραγούδι
«Με χαρά είδα τις προηγούμενες μέρες που κατέβηκα δύο φορές για δύο εκδηλώσεις στο Μεσολόγγι, πόσα σχολεία έρχονται, Γυμνάσια, Λύκεια από όλη την Ελλάδα με την ευκαιρία του εορτασμού των δύο αιώνων από την Έξοδο, για να επισκεφτούν το Μεσολόγγι, να δουν τον Κήπο των Ηρώων που είναι ένα συγκλονιστικό μάθημα ιστορίας από μόνος του» ανέφερε ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Παντελής Μπουκάλας, καλεσμένος της εκπομπής «Ναι μεν Αλλά» με την Ευαγγελία Μπαλτατζή.
«Με το υπόλειμμα του ανακατασκευασμένου τείχους, βλέπει κανείς από αυτό το κομματάκι που έχει απομείνει ότι πράγματι ήταν φράχτης ή μάντρα ή γελαδόμαντρα, όπως υποτιμητικά το αποκαλούσαν οι πολιορκητές, οι Τούρκοι και οι Αιγύπτιοι. Βλέπει τον πληθυσμό των φιλελλήνων που είχε συρρεύσει στο Μεσολόγγι από όλες τις χώρες της Ευρώπης και από τις Ηνωμένες Πολιτείες, το βλέπει στα κενοτάφια. Δεν μπορεί παρά να συγκλονιστεί όταν δει ότι εδώ είναι οι Σουηδοί φιλέλληνες, πιο κει είναι ένας Φινλανδός φιλέλληνας, παραπέρα οι Γάλλοι, οι Γερμανοί, οι Ρώσοι, οι Ιταλοί φιλέλληνες, οι Άγγλοι φιλέλληνες. Δεν είναι μόνο ο λαμπρός λόρδος Μπάιρον που ήρθε και άφησε την τελευταία του πνοή στο Μεσολόγγι.
Παρεμπιπτόντως, το Βυρώνειο Κτίριο, δηλαδή ένα μουσείο αφιερωμένο στην μνήμη του Μπάιρον. Εκτός όλων των άλλων ενθυμημάτων είναι και το ράντζο εκστρατείας που είχε φέρει μαζί του ο Λόρδος με την ελπίδα ότι θα μπορέσει να πολεμήσει. Σχεδιαζόταν μάλιστα μία εκστρατεία μικρή στην Ναύπακτο για να μπορέσει να πολεμήσει και αυτός, αλλά ο θάνατος τον πρόλαβε.
Τα πανηγύρια του Μεσολογγίου τον χειμώνα και το καλοκαίρι, της Υπαπαντής και του Αγίου Πνεύματος, με τις τελετές της Εξόδου έχουν ένα πένθιμο χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα έναν χαρακτήρα λυτρωτικό, θριαμβευτικό» περιέγραψε ο κ. Μπουκάλας.
«Υπάρχει ένα συγκλονιστικό διήγημα του Γιάννη Βλαχογιάννη από τη Ναύπακτο, ιστορικού και λογοτέχνη μας που τόσο πολύ αγάπησε το 1821, του οφείλουμε πάμπολλα, Του οφείλουμε τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, του Κασομούλη, του Σπύρου Μήλιου, του οφείλουμε και αυτά τα διηγήματα, ένα από τα μεσολογγίτικα διηγήματά του, λοιπόν, περιγράφει τις τελετές εις μνήμην των Εξοδιτών.
Ο εγγονός προσπαθεί να πει στον παππού να τον πάει να δει και αυτός, να ακούσει. Δεν πολυθέλει ο παππούς, εν πάση περιπτώσει, πείθεται στο εγγονάκι του και προσεγγίζοντας ακούνε έναν να μιλάει, να μιλάει και να μιλάει και να μιλάει. Δυσφορεί ο παππούς και την ώρα που είναι έτοιμος να αποχωρήσει, ακούει στο βάθος μια λύρα. Ακούει τη λύρα και τον πιάνουν τα κλάματα και λέει, «έτσι ήτανε, με την απλότητα της μουσικής. Έτσι ήταν το Μεσολόγγι, έτσι ήταν η έξοδος». Τόσο απλό όσο το να τραγουδάς και τόσο βαρύ όσο το να τραγουδάς. Γιατί ξέρουμε πόση αξία έχει το τραγούδι για τον νεοέλληνα.
Ήταν κάτι που είχε παραξενέψει τους περιηγητές των αιώνων της Τουρκοκρατίας που έρχονταν και έλεγαν ότι αυτοί οι άνθρωποι τραγουδάνε με κάθε περίσταση και φτιάχνουν τραγούδια με κάθε περίσταση, είτε πένθιμα, είτε χαρούμενα, είτε της ξενιτιάς, είτε κλέφτικα, είτε της επανάστασης, όπως αυτά που φτιάχτηκαν στη διάρκεια της επανάστασης. Είναι ένας τεράστιος πλούτος που χρειάστηκε και πάλι η προσέγγιση των ξένων μας για να τον αγαπήσουμε και εμείς, ίσως απόρροια του ρομαντισμού του 19ου αιώνα που αγάπησε τον λαϊκό πολιτισμό γιατί αναζητούσε την αγνότητα, την αθωότητα, την εν τω βάθει αφέλεια» συνέχισε ο κ. Μπουκάλας.
Τα ελληνικά δημοτικά, σημείωσε, προσέλκυσαν το ενδιαφέρον, καταρχάς των Γερμανών φιλολόγων, εν τέλει και του Γκαίτε και του Βίλχελμ Μύλλερ, ενός σπουδαιότατου Γερμανού ποιητή και θερμότατου φιλέλληνα, που ωστόσο πέθανε πάρα πολύ νωρίς, προλαβαίνοντας όμως να μεταφράσει όλα τα δημοτικά της έκδοσης του Κλοντ Φοριέλ που έγινε στη Γαλλία 1824-1825.
Σε αυτή την έκδοση, εξήγησε ο κ. Μπουκάλας, ο Φοριέλ στα προλεγόμενά του, που παραμένουν σπουδαία παρά τους αιώνες που πέρασαν, απευθύνεται στους λόγιους της Ευρώπης που ο φιλελληνισμός τους είχε καμφθεί και λόγω των εμφυλίων μας και τους λέει ουσιαστικά ότι, αυτός ο λαός που έχει να προσφέρει μια τόσο υψηλή ποίηση είναι λαός που αξιώνει την αγάπη σας, την αλληλεγγύη σας και οποιαδήποτε συμβολή σας για αυτό που είναι, όχι επειδή ζει ανάμεσα σε σπασμένες κολόνες αρχαίων ναών και σε σπασμένα αγάλματα. Και πράγματι αναζωπυρώθηκε το ενδιαφέρον της Ευρώπης για τους Έλληνες, για τους επαναστατημένους Έλληνες με την έκδοση αυτή του Φοριέλ, που μεταφράστηκε ακαριαία στα γερμανικά και στα αγγλικά από τον Σέρινταν.
Το Μεσολόγγι και η σημασία του για τους Οθωμανούς
Ποια ήταν η αντίδραση της άλλης πλευράς της Ιστορίας, των Οθωμανών, στο γεγονός της ηρωικής αντίστασης των Μεσολογγιτών, όπως καταγράφηκε στις πηγές της ίδιας της αυτοκρατορίας, περιέγραψε ο Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, με ειδικότητα στην Οθωμανική ιστορία Ηλίας Κολοβός, καλεσμένος στην εκπομπή «Μένουμε Εδώ» με την Έλενα Καραγιάννη.
«Τα 200 χρόνια από τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, έδωσαν και σε μένα και σε πολλούς συναδέλφους την ευκαιρία να μελετήσουμε και αυτή την όψη της Ελληνικής Επανάστασης, δηλαδή πώς την είδε η αυτοκρατορία εναντίον της οποίας ξεσηκώθηκαν οι Έλληνες πριν από 200 χρόνια, με βάση τα τεκμήρια στα οποία πήγαμε και τα βρήκαμε στην Κωνσταντινούπολη, που ήταν τότε η πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η έδρα του Σουλτάνου.
Είναι διάφορα ιστορικά έργα, αφηγηματικές πηγές που έγραφαν οι αυλικοί ιστοριογράφοι που ακολουθούσαν το Σουλτάνο, τον Μαχμούτ το 2ο που κυβερνούσε τότε την Οθωμανική Αυτοκρατορία και πάρα πολλά έγγραφα από την αλληλογραφία μεταξύ των πασάδων, των στρατηγών που έστελνε συνεχώς ο Σουλτάνος στην επαναστατημένη Ελλάδα για να καταστείλουν την επανάσταση. Και από αυτά τα τεκμήρια προκύπτει πολύ ζωντανή η αντίδραση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας απέναντι σε αυτό το γεγονός.
Ο Σουλτάνος, όταν του το είπαν, ήταν τέτοιες μέρες αρχές Μαρτίου του 1821, ότι ξεκίνησε η επανάσταση, γράφει ο αυλικός ιστοριογράφος που παρακολουθούσε, εξοργίστηκε. Ένα βιβλίο που εκδώσαμε πρόσφατα με δύο καλούς συναδέλφους, τους Ιλιτζάκ Σουκρού και Μοχάμαντ Σχαριάτ, το τιτλοφορήσαμε ακριβώς έτσι, Η οργή του Σουλτάνου. Δουλέψαμε μαζί φέρνοντας αυτά τα έγγραφα για να αναδείξουμε ακριβώς αυτή την όψη. Πώς είδε ο Σουλτάνος την Ελληνική Επανάσταση. Καταρχάς εξοργίστηκε. Ζήτησε την άμεση καταστολή της. Πλην όμως, τα τεκμήρια μάς λένε και είναι πάρα πολλά, τουλάχιστον για τα πρώτα χρόνια, ότι δεν μπορούσε να τα καταφέρει. Υπήρχε μια τρομερή αδυναμία του οθωμανικού στρατού.
Η Οθωμανική αυτοκρατορία βρισκόταν σε αδυναμία να καταστείλει την Ελληνική Επανάσταση. Οι στρατιώτες της λιποτακτούσαν. Δεν πολεμούσαν. Χρειάστηκε να γίνει μια πολύ μεγάλη, ακριβώς λόγω της Ελληνικής Επανάστασης, στρατιωτική μεταρρύθμιση, με την κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων και τη δημιουργία ενός νέου στρατού μεσούσης της Ελληνικής Επανάστασης το 1826, για να ανακάμψει η αυτοκρατορία.
Και εκεί ακριβώς έχουμε τις δύο μεγάλες πολιορκίες, τις οποίες αναλαμβάνει ένας άνθρωπος, το Μεσολόγγι και την Αθήνα, ο Κιουταχής. Στις ελληνικές πηγές στην πραγματικότητα δεν ήταν από την Κιουτάχεια της Μικράς Ασίας, είχε γεωργιανή καταγωγή από τον Καύκασο, ήταν σπουδαίος στρατιωτικός, ο οποίος ανέλαβε και έφερε σε πέρας μαζί με τον γιο του Μεχμέτ Αλή Πασά της Αιγύπτου, τον Ιμπραήμ, στην περίπτωση του Μεσολογγίου και ο ίδιος την κατάληψη του Μεσολογγίου και της Αθήνας. Δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση η εκπόρθηση λόγω της σθεναρής αντίστασης των Ελλήνων επαναστατών που είχαν αποφασίσει να υπερασπιστούν, όπως ξέρουμε, με τη ζωή τους, Ελευθερία ή Θάνατος και τα ηρωικά τείχη του Μεσολογγίου και την Ακρόπολη της Αθήνας την επόμενη χρονιά» ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Κολοβός.
«Ο γιος του Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου, που ήταν ένας Οθωμανός πασάς από την Καβάλα, έφερε με το ζόρι τους Αιγύπτιους, αγρότες που είχαν στρατολογήσει και που προσπαθούσαν να αποφύγουν κι αυτοί τη στρατιωτική θητεία, κόβανε τα άκρα τους, ξέρουμε, για να μην υπηρετήσουν στο στρατό του Ιμπραήμ, τους έφερε με το ζόρι στην Πελοπόννησο για να καταστείλουν την Ελληνική Επανάσταση και όπως ξέρουμε, σχεδόν τα κατάφεραν. Όπως τα κατάφερε και ο Κιουταχής στο Μεσολόγγι, αναγκάζοντας τους πολιορκημένους στην ηρωική Έξοδο και στην Αθήνα την επόμενη χρονιά, νικώντας τις δυνάμεις του Καραϊσκάκη που προσπάθησαν να απελευθερώσουν τους πολιορκημένους στην Ακρόπολη.
Σήμερα όμως θεωρούμε ότι οι Έλληνες νίκησαν επειδή έχασαν και αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία. Είναι οι ήττες αυτές, το μέγεθος των θυσιών που έγιναν στη διάρκεια αυτών των δύο ετών, ήταν τέτοια η αντίδραση ειδικά απέναντι στην ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου, στο συγκλονιστικό αυτό γεγονός, στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, η οποία ανάγκασε στη συνέχεια την πρώτη ανθρωπιστικού τύπου επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης στη μάχη του Ναβαρίνου, η οποία επανέφερε, ξαναζωντάνεψε την επανάσταση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι ξένοι έφτιαξαν την Ελλάδα. Μπορούμε όμως να θεωρήσουμε ότι είναι ακριβώς οι θυσίες των Ελλήνων, οι οποίες ανάγκασαν τις ξένες δυνάμεις να αποκαταστήσουν, να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία αυτού του μικρού κράτους αρχικά και σήμερα σε αυτή τη γωνιά της Ανατολικής Μεσογείου» επισήμανε ο κ. Κολοβός.
«Ανακαλύψαμε σχετικά πρόσφατα με τη συνάδελφό μου ένα φιρμάνι που είχε δώσει ο Σουλτάνος Μαχμούτ ο 2ος στο Λόρδο Βύρωνα, στο πρώτο του ταξίδι στην Ελλάδα στα 1810-1811, όταν είχε πρωτοέρθει ως Βρετανός αριστοκράτης να επισκεφθεί τις ελληνικές αρχαιότητες. Λόγω των Ναπολεόντειων πολέμων, δεν πήγε στην ηπειρωτική Ευρώπη, έφτασε στην Ελλάδα. Αγάπησε την Ελλάδα. Κυκλοφορούσε με ένα επίσημο φιρμάνι το οποίο σώζεται και εκτίθεται μάλιστα αυτή τη στιγμή. Βρισκόταν στο Μουσείο της Ακρόπολης και από ό,τι ξέρω έχει πάει για να εκτεθεί στο Μεσολόγγι, είναι το φιρμάνι που είχε ο ίδιος ο Βύρωνας στο πρώτο του ταξίδι, ο οποίος επανέρχεται μετά από 10 χρόνια, το 1821 και εγκαθίσταται στο Μεσολόγγι για να συμμετάσχει σε μια επανάσταση εναντίον του ίδιου σουλτάνου που του είχε δώσει την άδεια. Πού να ήξερε ο Μαχμούτ; Έδινε την άδεια για ένα ταξίδι το οποίο άλλαξε τη ματιά του Βύρωνα για την Ελλάδα και στη συνέχεια τον έκανε, όπως και πολλούς άλλους νέους Ευρωπαίους της εποχής του, να φτάσει να δώσει και τη ζωή του για μια επανάσταση» προσέθεσε ο κ. Κολοβός.
Ως προς το γιατί προσέδιδε τόση σημασία ο Σουλτάνος στην κατάληψη του Μεσολογγίου, ο κ. Κολοβός ανέφερε τα εξής:
«Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι για τον Σουλτάνο που ήταν στην Κωνσταντινούπολη επικεφαλής μιας αχανούς αυτοκρατορίας, αυτά ήταν σημεία στο χάρτη σχεδόν μηδενικής σημασίας. Η αντίσταση όμως είχε και ένα συμβολικό χαρακτήρα, στις διαταγές του Σουλτάνου. Τον εξόργιζε. Γράφει ο ίδιος διαβάζουμε, έχουμε τα ίδια τα έγγραφά του από τα Αρχεία στην Κωνσταντινούπολη, γραμμένα στα οθωμανικά τουρκικά, δεν καταλαβαίνω γιατί δεν καταστέλλετε την επανάσταση, γράφει στους στρατηγούς του, αφού ο Θεός είναι μαζί μας, δεν μπορεί να μην μπορείτε να τα καταφέρετε. Και γράφει επίμονα, ο ίδιος ο Μαχμούτ ο 2ος ήταν ένας από τους σουλτάνους που έγραφαν πολλά. Διαβάζω, γράφει, από το πρωί ως το βράδυ ό, τι μου στέλνουν και όλα τα διατάγματα και απαντάω αμέσως. Γράφω ο ίδιος, με το δικό μου χέρι απαντώ στην αλληλογραφία. Γιατί δεν συμβαίνει κάτι; Πήρε αρκετό χρόνο για να καταλάβει τι γίνεται.
Η ίδια η επανάσταση εξανάγκασε την αυτοκρατορία του τον ίδιο να κάνει να αρχίσει σπουδαίες μεταρρυθμίσεις στην αυτοκρατορία για να αλλάξει ρότα. Οι Οθωμανοί και αυτό είναι αρκετά ενδιαφέρον, μαθαίνουν από την Ελληνική Επανάσταση και ξαναφτιάχνουν την αυτοκρατορία τους. Αλλάζει και την ίδια την αυτοκρατορία η Ελληνική Επανάσταση, γεγονός που έχει αποσιωπηθεί βέβαια, εμείς δεν το γνωρίζουμε και έχει αποσιωπηθεί και στην τουρκική ιστοριογραφία, για την οποία, όπως καταλαβαίνετε, η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι ένα ένδοξο γεγονός, είναι όμως ένα αρκετά διδακτικό γεγονός, και το συστατικό γεγονός των σύγχρονων ελληνοτουρκικών σχέσεων».
Η Ελληνική Επανάσταση, συμπλήρωσε ο κ. Κολοβός, υποτιμάται συνήθως, όπως υποτιμάται και ο ρόλος των Ευρωπαίων. «Δηλαδή, για την τουρκική ιστοριογραφία και για την τουρκική νοοτροπία θεωρείται ότι ήταν οι Χριστιανοί της Ευρώπης, οι οποίοι έβαλαν τους Έλληνες να χτυπήσουν τους Οθωμανούς από πίσω και να διαλύσουν την αυτοκρατορία τους, απελευθερώνοντας τις δυνάμεις του εθνικισμού. Μια προσέγγιση, η οποία έχει ένα σαφές ιδεολογικό πρόσημο και σε κάθε περίπτωση δεν ισχύει. Η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη» τόνισε καταλήγοντας.
Τι συνέβη όμως με τους ελάχιστους διασωθέντες του Μεσολογγίου, όσους κατόρθωσαν να ξεφύγουν από τον θάνατο, περιέγραψε ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου ορεινής Τριχωνίδας Βασίλης Λοΐζος, μιλώντας στον Στέλιο Βραδέλη στην εκπομπή «Έχουμε και Λέμε».
«Εμείς βρισκόμαστε τώρα στο ιστορικό χωριό που σήμερα λέγεται Ανάληψη, παλιότερα λεγόταν Δερβέκιστα. Όταν πια οι αρματωμένοι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου και οι άμαχοι είδαν ότι δεν έχουν δυνάμεις να αντεπεξέλθουν στις πιέσεις του Κιουταχή, είχαν αποφασίσει μεταξύ 2 Απριλίου και 8 Απριλίου του 1826 να κάνουν την ηρωική έξοδο και τότε αποφάσισαν και έδωσαν εντολή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη να δημιουργήσει ένα στρατόπεδο στην περιοχή και το δημιούργησε στο όμορφο ιστορικό χωριό της Δερβέκιστας, που είναι το μεγαλύτερο χωριό του Δήμου Θέρμου, σε υψόμετρο περίπου 700 μέτρων πάνω από την λίμνη Τριχωνίδα» ανέφερε ο κ. Λοΐζος.
«Το χαρακτηριστικό της εξόδου και της σημασίας που έχει η Δερβέκιστα με την έξοδο έχει να κάνει σε δύο χαρακτηριστικά. Το πρώτο ήταν ότι όταν ο Κιουταχής είδε τους πολιορκημένους Μεσολογγίτες ότι είναι αδύναμοι και δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν, τους ζήτησε να παραδοθούν και εκεί βέβαια αυτοί με σθεναρή φωνή αντιστάθηκαν και είπαν ότι τα κλειδιά της πόλης μας, πια βρίσκονται στα άρματά μας, τα όποια είχαν μείνει και στα κανόνια. Και το δεύτερο ήταν ότι όταν αποφάσιζαν πια την έξοδο, ένας ισχυρός παράγοντας τότε του τόπου ο πατήρ Ιωσήφ Ρώγων τους μετέφερε όλους, τους κοινώνησε, γιατί πια εκείνοι δεν φοβόντουσαν τον θάνατο, αλλά ήταν αποφασισμένοι ότι θα πρέπει να κάνουν την ηρωική έξοδο και όσοι σωθούν και ό,τι γίνει. Και τελικά αυτό έγινε στις 10 Απριλίου του 1826, όπου πραγματικά ξεκίνησαν την ηρωική πορεία τότε με τον Δημήτρη Μακρή, έναν στρατηγό της εποχής.
Ο Δημήτριος Μακρής, που ονομαζόταν έτσι λόγω του όγκου του και του ύψους του κατάφερε και έφερε τους εξοδίτες, όσοι είχαν μείνει στη Δερβέκιστα, μάλιστα τους πέρασε από διάφορα χωριά που φιλοξενήθηκαν όσο μπορούσαν. Βέβαια η φτώχεια ήταν πολύ ορατή στον τόπο. Παρόλα αυτά όμως, εκεί το μοναστήρι του Άγιου Ιωάννη του Προδρόμου της Δερβέκιστας, που και σήμερα σώζεται, έπαιξε σημαντικό ρόλο όσον αφορά σαν νοσοκομείο και σαν αποθήκη, έδωσε κάποια τρόφιμα, όποια μπορούσε να δώσει και στη συνέχεια η πορεία ξεκίνησε να πάει στον Πλάτανο και τελικά να καταλήξει μετά από ένα μήνα σχεδόν στο Ναύπλιο, όπου ήταν και η τελική πορεία» συνέχισε την περιγραφή του.
Δεν υπάρχει κάποια εκτίμηση πόσοι ήταν τελικά οι διασωθέντες, όμως λέγεται ότι είχαν ξεκινήσει περίπου 1500 άτομα από το Μεσολόγγι, σημείωσε ο κ. Λοΐζος. «Βέβαια, στην πορεία υπήρξαν πολλές ελλείψεις. ήταν δύσκολα τότε τα χρόνια, τα περάσματα, είχαν δημιουργηθεί κάποιες κινητές γέφυρες για να περάσουν και όσοι τα κατάφεραν, νομίζω ήταν ελάχιστοι. Αλλά αυτό που πρέπει να κρατήσουμε από όλη αυτή την πορεία είναι ότι οι άνθρωποι πολέμησαν και αγάπησαν την πατρίδα τους μέχρι το τέλος. Δεν δίστασαν να φοβηθούν τον θάνατο και αντίθετα, παρότι με λίγες δυνάμεις κατάφεραν και να αναδείξουν την πατρίδα μας και πάνω απ’ όλα το ήθος της. (…)
Αξίζει σε μια πόλη που έχει αλλάξει τελείως, εδώ στο Μεσολόγγι να επισκεφθεί οποιοσδήποτε μέχρι την Κυριακή που είναι και κορυφώνονται οι εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια και πραγματικά βλέπουμε ότι η πόλη έχει αλλάξει πραγματικά, έχει φορέσει τα γιορτινά της, γιορτάζει τα 200 χρόνια και είναι μια πόλη που έχει ενώσει και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό για την σημερινή εποχή. Θεωρώ ότι πρέπει να υπάρχει ενότητα και αγάπη μεταξύ μας, προκειμένου να πετύχουμε όσο γίνεται περισσότερα πράγματα για τον τόπο μας. Και εμείς αγαπάμε τον τόπο μας και γι’ αυτό θέλουμε να τον αναδεικνύουμε» επισήμανε καταλήγοντας.
Για τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου, μίλησε στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τους Βασίλη Αδαμόπουλο και Μαρία Γεωργίου, ο Θάνος Βερέμης, Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Ως προς το τι ήταν και τι σηματοδότησε το Μεσολλόγι, η ηρωική έξοδος, ο κ. Βερέμης, τόνισε «συγκέντρωσε τη μεγαλύτερη συμμετοχή Ελλήνων στην επανάσταση. Θυμόμαστε το Μεσολόγγι, γιατί όλοι περίπου οι Έλληνες από πολλές μεριές της Ελλάδας έδωσαν το παρόν στο Μεσολόγγι. Και αυτό είναι και εκτός Ελλάδος, εκτός της σημερινής Ελλάδος. Παρουσιάστηκαν εκπρόσωποι του Ελληνισμού θα έλεγα γενικότερα και παρουσιάστηκαν ως μια δύναμη πλέον ενωμένη. Αυτό είναι μια εξέλιξη που βλέπουμε στην συνέχεια της επανάστασης (…)».
Έπειτα, ανέφερε χαρακτηριστικά «ξέρετε, οι τραγωδίες είναι αυτές που συγκεντρώνουν την προσοχή και το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων. Προηγήθηκε η καταστροφή της Χίου. Η Χίος με τη καταστροφή της συντάραξε την Ευρώπη της εποχής. Ήταν αρκετά προχωρημένη και προοδευμένη η Ευρώπη, ώστε να μη γνωρίζει τέτοιες σφαγές και καταστροφές. Και όλα αυτά εντυπωσίασαν πάρα πολύ τους Ευρωπαίους. Έχουμε άλλωστε και πίνακες ζωγραφικής στον περίφημο πίνακα του Ντελακρουά για την καταστροφή της Χίου και το Μεσολόγγι υπήρξε η δεύτερη μεγάλη τραγωδία, η οποία πράγματι εντυπωσίασε τους Ευρωπαίους εκείνη την εποχή». Για το αν τώρα θεωρεί ότι σε ένα βαθμό έδρασε καταλυτικά στην εξέλιξη των γεγονότων, απάντησε «αναμφίβολα, το Μεσολόγγι, που επίσης αξιώθηκε έναν πίνακα του Ντελακρουά. Η Ελλάδα εκπνέουσα μέσα στα ερείπια του Μεσολογγίου είναι ο πίνακας, αλλά ήταν, όπως είπα, η πρώτη πραγματική συγκέντρωση Ελλήνων σε πολεμικό γεγονός. Δηλαδή, εκεί μαζεύτηκαν από παντού. Και αυτό είναι κάτι καινούργιο. Διότι, ξέρετε, η Ελλάδα ή τέλος πάντων οι Έλληνες ας πούμε καλύτερα, δεν ομονοούσαν, δεν υπήρξαν, μια γροθιά στην αρχή της επανάστασης. Τουναντίον. Ο καθένας ακολουθούσε το δρόμο του. Το κάθε χωριό τη δικιά του τύχη. Με αποτέλεσμα βέβαια τους εμφυλίους πολέμους που γνώρισε το γένος και τις καταστροφές που έπονται».
Τέλος, στην ερώτηση για το ποια είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά που μας αφήνει η θυσία του Μεσολογγίου, ο κ. Βερέμης επισήμανε «είναι η ενότητα. Ότι όλοι μαζί πολεμάμε για μια κοινή ζωή. Δηλαδή, η Ελλάδα είναι ο αποσυνάγωγος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αντιμετωπίζει αυτή τη μεγάλη δύναμη με ηρωισμό, με θυσίες, με διάφορα σημαντικά χαρακτηριστικά εκείνη την εποχή. Χρειάστηκε ένα μεγάλο γεγονός σαν αυτό για να ομονοήσουν οι Έλληνες και αυτό θυμόμαστε νομίζω».
Μέσα από σπάνια αδημοσίευτα τεκμήρια που βγαίνουν στο φως για πρώτη φορά, στην μεγάλη έκθεση που συνδιοργανώνουν τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας, ζωντανεύει το ιστορικό παρελθόν, παρουσιάζεται ένα πλήρες αφήγημα για το Μεσολόγγι. Πρόκειται για μία έκθεση η οποία περιλαμβάνει 340 τεκμήρια και διαρθρώνεται σε 13 ενότητες.
«Η επιλογή του υλικού ήταν εξαιρετικά δύσκολη, διότι υπάρχει ένας μεγάλος όγκος αρχειακού υλικού. Μέσα λοιπόν από αυτόν έγινε μία επιλογή αντιπροσωπευτικών τεκμηρίων με κύριο γνώμονα τόσο το περιεχόμενό τους όσο και το εικαστικό ενδιαφέρον και περιλαμβάνει πλούσιο και ποικιλόμορφο αρχειακό υλικό, έγγραφα, χάρτες, λευκώματα, σχεδιαγράμματα, λιθογραφίες, σφραγίδες, εφημερίδες, πρωτόκολλα και αντικείμενα, έργα, κειμήλια τέχνης. Κάποια από αυτά είναι προσβάσιμα στο κοινό ωστόσο, μέσα από την αρχειακή έρευνα που έγινε στο πλαίσιο αυτής της έκθεσης, έρχονται για πρώτη φορά κάποια τεκμήρια στο φως» εξήγησε η προϊσταμένη του Τμήματος Αρχειακής Έρευνας των Γενικών Αρχείων του Κράτους για την Έξοδο του Μεσολογγίου Άννα Κουλικούρδη, στην Αρετή Μπίτα και στην εκπομπή «Σε Διάδραση».
Για πρώτη φορά, σημείωσε, μία έκθεση καλύπτει το Μεσολόγγι πριν την επανάσταση, κατά τη διάρκεια των πολιορκιών του Μεσολογγίου, την Καποδιστριακή περίοδο, συνεχίζει με τις συνέπειες και την επέκτασή της στον Όθωνα και φτάνει στον αντίκτυπο που έχει σήμερα και στη συλλογική μνήμη.
«Μέσα, λοιπόν από αυτά τα τεκμήρια παρουσιάζεται στο κοινό η τύχη όλων αυτών των διασωθέντων της Εξόδου του Μεσολογγίου που καταλήγουν αιχμάλωτοι σε σκλαβοπάζαρα με ένα μεγάλο γεωγραφικό εύρος, οι πρόσφυγες που προκύπτουν από την έξοδο του Μεσολογγίου. Παρουσιάζονται τεκμήρια που φαίνονται οι αγωνιώδεις δραματικές εκκλήσεις των ανθρώπων μέσα από το φρούριο του Μεσολογγίου, οι οποίες έχουν ένα δραματικό τόνο και μέσα από αυτά τα έγγραφα μπορεί κανείς να ζήσει τον πόνο, τη λιμοκτονία, την επισιτιστική κρίση, την απόγνωση, αλλά και αυτή την ηρωική αυτοθυσία.
Υπάρχουν πάρα πολλά. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν τα ημερολόγια και τα απομνημονεύματα των αγωνιστών που έζησαν τα γεγονότα εκ των έσω. Δηλαδή τα απομνημονεύματα του Κασομούλη, του Αρτέμιου Μίχου, του Σπύρου Μήλιου, γιατί περιγράφουν, αφηγούνται, μαρτυρούν τα γεγονότα όπως τα έζησαν οι ίδιοι οι αγωνιστές.
Έχουμε τεκμήρια που φαίνεται ότι τρέφονται με γαϊδάρους, καμήλες, αλμυρίκια. Ως προς τα παιδιά, οι γελεκτσήδες, τα οποία ήταν έφηβοι, οι οποίοι φορούσαν ειδικό γιλέκο και συμμετείχαν στις εχθροπραξίες και στις επιχειρήσεις στον πετροβολισμό των Οθωμανών. Γυναίκες και παιδιά βοηθούσαν ακόμη και στην οχύρωση του φρουρίου. Ενώ, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η υπεράσπιση του Μεσολογγίου από θαλάσσης, ο στόλος. Βλέπει κανείς συστηματικές επιστολές του Ανδρέα Μιαούλη, ο οποίος τονίζει ότι πρέπει να σωθεί το προπύργιο της Ελλάδας, γιατί έτσι ονομαζόταν τότε το Μεσολόγγι. Ήταν τόσο κομβική η θέση του, που αν οι Οθωμανοί μπορούσαν να το κατακτήσουν μετά ήταν ανοιχτό το πέρασμα για τον Πελοπόννησο, συνεπώς είχε χαθεί η Ελληνική Επανάσταση.
Υπάρχουν αρκετά έγγραφα με έριδες και διαφωνίες μεταξύ των Ελλήνων. Υπάρχουν σοβαρά λάθη και παραλείψεις στη διοίκηση που ίσως αν δεν είχαν γίνει να είχαν διαφορετική τροπή τα γεγονότα. Υπάρχει και η απειθαρχία, η απείθεια στρατιωτών, κάποιες πλασματικές εικόνες στους καταλόγους προκειμένου κάποιοι στρατηγοί να παίρνουν παραπάνω τρόφιμα ή μισθούς. Υπάρχουν δηλαδή και αυτά τα γεγονότα.
Πέρα από το ηρωικό ύφος φαίνεται και η απόγνωση. Ουσιαστικά παρουσιάζεται η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης που συνυπάρχει μαζί με την απόγνωση αλλά και τον ηρωισμό» εξήγησε η Κουλικούρδη.
Η έκθεση είναι ανοιχτή σε καθημερινή βάση από τις 09:30 μέχρι τις 20:00, σημείωσε, υπάρχει η πλατφόρμα στην Εθνική Βιβλιοθήκη, η οποία είναι επισκέψιμη ήδη, έχουν ξεκινήσει ξεναγήσεις για όλα τα σχολεία της Ελλάδας, τόσο για μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, υπάρχουν και απογευματινές ξεναγήσεις για ενήλικες, συλλόγους, Ενώσεις και η διάρκειά της θα είναι μέχρι τις 31 Αυγούστου.
Μια πολύ υψηλή ηθική αξία, με βαθύτατη ηθική σημασία, γιατί επρόκειτο ακριβώς για μια απέλπιδα προσπάθεια, είναι η διάσταση της Εξόδου, που ανέδειξε ο Διευθυντής του Κέντρου Έρευνας της Ιστορίας του Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών Σωτήρης Ριζάς στην εκπομπή «Καθρέφτης» με τον Χρήστο Μιχαηλίδη.
«Δεν υπήρξε εκεί μια ορθολογική στάθμιση. Δεν σκέφτηκαν οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου να κάνουν μια ανάλυση, ας το πούμε έτσι, κόστους οφέλους. Δεν είναι αυτό το σκεπτικό τους, όπως είναι συνήθως το σκεπτικό στον σύγχρονο πολιτισμό μας» είπε χαρακτηριστικά.
«Είναι αλήθεια ότι, για αρκετές δεκαετίες δεν συμπαθούσαμε τον στόμφο που συνοδεύει τις εθνικές επετείους, αυτό τον υψιπετή λόγο. Νομίζω, σιγά σιγά όμως, το βλέπω πολύ και με τους νέους ανθρώπους αλλά και με μεγαλύτερους, υπάρχει μία επιστροφή θα έλεγε κανείς στην ιστορία, στο ιστορικό μας παρελθόν, με μία διάθεση να δούμε τις βαθύτερες αξίες οι οποίες διέπουν ακριβώς αυτά τα ιστορικά γεγονότα. Και νομίζω ότι, η Επανάσταση με την οποία ασχοληθήκαμε πάρα πολύ και λόγω της επετείου του 1821, της 200στής επετείου πριν από μία πενταετία, μας βοήθησε πάρα πολύ σε αυτό να δούμε με έναν πιο ουσιώδη, ενδεχομένως πιο εμβληματικό, αλλά πάντως με έναν πιο ουσιώδη τρόπο αυτή την περίοδο» επισήμανε ο κ. Ριζάς.
«Το Μεσολόγγι έχει ακριβώς μία πολύ μεγάλη συμβολική αξία. Είναι γεγονός ότι, η πολιορκία του είχε αποκτήσει κάποια σημασία στην Ευρώπη ήδη από το 1822, όταν έγινε η πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου από τους Τούρκους και η οποία απέτυχε, όπως επίσης συνετέλεσε αφάνταστα στο να επικεντρωθεί η προσοχή σε αυτό το σημείο στη Δυτική Ελλάδα ο Λόρδος Μπάιρον, ο οποίος διάλεξε το Μεσολόγγι για να έλθει στην επαναστατημένη Ελλάδα και να καταβάλει αυτή την προσπάθεια, η οποία δυστυχώς τότε για τους επαναστάτες, λόγω του πρόωρου θανάτου του κράτησε λίγο.
Θα έλεγα λοιπόν ότι, η πτώση του Μεσολογγίου εντάσσεται σε μια σε μια ακολουθία και οπωσδήποτε τον Απρίλιο του 1826 υπάρχει μια πολύ μεγάλη ανησυχία στη μορφωμένη ευρωπαϊκή κοινή γνώμη για την τύχη της ελληνικής Επανάστασης γιατί περίπου ένα χρόνο και περισσότερο είχε αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο πρώτα και κατόπιν στη Στερεά ο Ιμπραήμ.
Πρόκειται για έναν εξαιρετικά εκπαιδευμένο στρατό για τα μέτρα της της εποχής, ο οποίος έχει καταφέρει αλλεπάλληλα πλήγματα στην Επανάσταση. Και υπάρχει και ένα αίσθημα επίσης τότε ότι δεν απειλείται μόνο το εθνικό κίνημα των Ελλήνων, αλλά ότι απειλείται η ίδια η ύπαρξη του ελληνικού έθνους. Υπάρχει διάχυτη μια ανησυχία ότι επειδή ο Ιμπραήμ εργάζεται για τον πασά της Αιγύπτου, ο οποίος είναι εντολοδόχος του Σουλτάνου και πρέπει να αμειφθεί για τις υπηρεσίες που θα προσφέρει, ενδέχεται ακριβώς να υπάρξει ένας μαζικός εποικισμός στην Πελοπόννησο, στη Στερεά, που θα αλλοιώσει την εθνική σύνθεση των ελληνικών χωρών. Δεν υπάρχει καμία απόδειξη γι’ αυτό. Είναι μία πολύ ισχυρή ανησυχία όμως, η οποία διατρέχει όλο το φιλελληνικό κίνημα. Πρέπει να δούμε όμως και σε μία πιο ρεαλιστική βάση τι πράγματι απέδωσε αυτή η υπόθεση. Είναι προφανώς μεγάλη η συγκίνηση και υπάρχει ένα εκπληκτικό έργο τέχνης που και μόνο αυτό οπωσδήποτε δείχνει το μέγεθος της καταστροφής αυτής, είναι ο πίνακας του Ντελακρουά, ο οποίος ήρθε έρχεται στην Ελλάδα και θα έχει την ευκαιρία το ελληνικό κοινό να τον θαυμάσει από κοντά.
Από καθαρά πολιτική άποψη πάντως, η πτώση του Μεσολογγίου μάλλον επιταχύνει εξελίξεις οι οποίες έχουν ήδη τεθεί σε κίνηση, παρά δημιουργεί εκ του μηδενός νέες τάσεις. Περίπου είκοσι μέρες πριν από την πτώση του Μεσολογγίου, στις 23 Μαρτίου με το παλαιό ημερολόγιο, 4 Απριλίου με το νέο ημερολόγιο, έχουμε ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός για τη διεθνή διάσταση της Ελληνικής Επανάστασης. Είναι η υπογραφή του Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης μεταξύ της Ρωσίας και της Μεγάλης Βρετανίας. Είναι ένα καθοριστικό γεγονός αυτή η Αγγλο-ρωσική συνεννόηση, ακριβώς γιατί σπάει εντελώς το σύστημα της Ιερής Συμμαχίας, το σύστημα των συνεδρίων που καταδυνάστευε την Ευρώπη από το 1815 και μετά.
Το πρωτόκολλο αυτό προβλέπει την ίδρυση ενός αυτόνομου ελληνικού κράτους, αυτόνομου αρχικά, όχι ανεξάρτητου, το οποίο βεβαίως θα είναι υποχρεωμένο να πληρώσει έναν φόρο υποτέλειας στον Σουλτάνο. Παρόλα αυτά θα πρόκειται για ένα κράτος. Εγκαινιάζει λίγο πολύ την προοπτική μιας κρατικής υπόστασης των Ελλήνων. Αυτός είναι ο στόχος δηλαδή της της επανάστασης του εθνικού κινήματος των Ελλήνων. Και είναι πολύ σημαντικό γιατί προσέρχονται σε αυτή τη συνεννόηση δύο δυνάμεις που έχουν κατεξοχήν αντίθετα συμφέροντα στην περιοχή. Και η Ρωσία ακριβώς λίγο πολύ αποβλέπει στο διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτή είναι η ουσία του Ανατολικού Ζητήματος και προκαλεί ακριβώς αυτή η προοπτική. Αυτό το ενδεχόμενο προκαλεί πολύ μεγάλη ανησυχία των άλλων μεγάλων δυνάμεων, μεταξύ αυτών της Μεγάλης Βρετανίας. Και η Μεγάλη Βρετανία είναι μία κατ’ εξοχήν ναυτική δύναμη, η οποία θέλει να έχει τον έλεγχο των εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτή η συνεννόηση ακριβώς θα αποτελέσει στην ουσία τη βάση των μετέπειτα εξελίξεων. Προβλέπεται αόριστα επίσης στο Πρωτόκολλο, εκτός από αυτή τη βασική πρόβλεψη για ένα αυτόνομο ελληνικό κράτος, προβλέπεται ότι οι δυνάμεις αυτές, αφού επιδιώξουν πρώτα τη συνεννόηση και με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις, τη Γαλλία και ενδεχομένως ακόμα και την Αυστρία και τη Ρωσία, θα προσέφεραν στους δύο αντιμαχόμενους τη μεσολάβησή τους. Βέβαια το θέμα είναι αρκετά αόριστο, τι θα συμβεί εάν δεν γίνει αποδεκτή αυτή η μεσολάβηση αλλά είναι προφανές πλέον ότι οι τύχες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ελληνικής Επανάστασης σε αυτό το σε αυτό το σημείο, σε αυτή τη φάση, αλλάζουν υπέρ των Ελλήνων» εξήγησε ο κ. Ριζάς.
Σχετικά με το φιλελληνικό κίνημα, επισήμανε τη μεγάλη του απήχηση, όπως καταλαβαίνει κανείς και στον Τύπο, στην κίνηση των ιδεών, στην ειδησεογραφία, ωστόσο τα πρακτικά αποτελέσματα ήταν περιορισμένα το 1825 και το 1826.
«Οι σημαντικοί ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με το φιλελληνικό κίνημα και ο Γουντχάουζ και ο Ντέικιν, έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι από άποψη πρακτικών αποτελεσμάτων, ο φιλελληνισμός σε αυτή την καμπή δεν είναι πολύ ισχυρός. Έχει πάρει όμως τη σκυτάλη και αυτό έχει σημασία, η διπλωματία και έχει αξία αυτό, διότι οπωσδήποτε δεν συμπίπτουν πάντα οι φάσεις αυτών των δύο διαστάσεων, από τη μια πλευρά της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης και από την άλλη πλευρά της κίνησης της πολιτικής τάξης στο διεθνές επίπεδο. Έχει παίξει ο φιλελληνισμός, θα μπορούσε να υποθέσει κανείς, έναν πολύ σημαντικό ρόλο τα αμέσως προηγούμενα χρόνια, όταν η επανάσταση ενδεχομένως ήταν πιο ισχυρή από στρατιωτική άποψη, όταν οι τύχες της οπωσδήποτε βρίσκονταν σε ένα καλύτερο σημείο. Το ’25-’26 οι τύχες της επανάστασης από στρατιωτική άποψη είναι στα κάτω τους» συμπλήρωσε ο κ. Ριζάς.
Υπάρχει μια ηθική διάσταση στην ιστορία που γράφτηκε ανεξίτηλα στο Μεσολόγγι η οποία δεν έχει κατ’ ανάγκη εκείνη τη στιγμή κάποιο άμεσο αντίκρισμα, σύμφωνα με τον κ. Ριζά.
«Από την άλλη πλευρά, οφείλουμε να πούμε ότι αυτή η κίνηση της διπλωματίας από την άνοιξη του 1826 και μετά, που θα καταλήξει σε μια άλλη Συνθήκη του Λονδίνου τον επόμενο χρόνο και τελικά στην ναυμαχία του Ναβαρίνου, οφείλει ακριβώς πάρα πολύ, εκτός από τη στάθμιση των στρατηγικών συμφερόντων που κάνουν οι κυβερνήσεις, οφείλει και σε αυτή την ηθική στάθμιση, την οποία προβάλλουν διανοούμενοι, την οποία προβάλλουν καλλιτέχνες, την οποία προβάλλουν γενικά σκεπτόμενοι άνθρωποι».
Εκδηλώσεις για την ιστορική επέτειο
Παραμονές της κορύφωσης του αφιερώματος που θα ολοκληρωθεί με τη μετάδοση της τρίωρης ζωντανής εκπομπής από την Πινακοθήκη του Μεσολογγίου το πρωί της Τετάρτης, την οποία θα παρουσιάσουν ο Δημήτρης Πετρόπουλος και ο Ανδρέας Παπασταματίου από τις 9:00 έως τις 12:00, ο Δήμαρχος της Ιεράς Πόλης του Μεσολογγίου, Σπύρος Διαμαντόπουλος μίλησε στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου, για την απήχηση που έχει το πρόγραμμα των εκδηλώσεων και τη συγκίνηση με την οποία βιώνουν οι Μεσολογγίτες τη φετινή επέτειο.
«Να σας ευχαριστήσω με τη σειρά μου για την ευγενική σας κίνηση να έρθετε στο Μεσολόγγι και να έχουμε μαζί μια ζωντανή εκπομπή. Νομίζω ότι η επέτειος μάς αφορά όλους και όλοι όσοι έχουν βρεθεί μαζί μας, είναι πολύ συγκινητική η κατάθεση ψυχής και από εσάς τους δημοσιογράφους και από τους ιστορικούς, πολλούς ομογενείς μας στο εξωτερικό, είναι αδιανόητο αυτό που συμβαίνει και εγώ το χαίρομαι πάρα πολύ σαν Δήμαρχος, εκπροσωπώντας τους συμπολίτες μου και πραγματικά σας ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου που δίνετε βήμα και εδώ από την πρωτεύουσα του νομού Αιτωλοακαρνανίας αλλά και την πρωτεύουσα της Ιστορίας. Γιατί, η θυσία ήταν απόφαση, ήταν εθελουσία έξοδος προς το θάνατο.
Ο δήμαρχος της Ιεράς Πόλης, ο εκάστοτε δήμαρχος, έχει την τύχη και οι πολίτες κάθε χρόνο αυτές τις ημέρες, το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή το βράδυ, που κορυφώνονται κάθε χρόνο οι επετειακές εκδηλώσεις, αλλά και την προηγούμενη βδομάδα να ζουν πραγματικά την ιστορία με ζωντανές αφηγήσεις και καλλιτεχνικά δρώμενα» ανέφερε ο κ. Διαμαντόπουλος.
Μια βδομάδα πριν την Έξοδο, σημείωσε, οι Τούρκοι τους είχαν προτείνει να παραδοθούν με ευνοϊκούς όρους.
«Ήξεραν ότι θα μπουν μέσα και θα τους σφαγιάσουν. Κι όμως το θεωρούσαν ηθικό χρέος προς την πατρίδα. Εδώ είναι το συγκλονιστικό. Είναι πέρα από την ανθρώπινη φύση μας, είχαν βαθιά το αίσθημα της υπεράσπισης της πατρίδας και της ελευθερίας.
Όπως πολύ σωστά είπε και η κυρία Ευθυμίου, μία τεράστια ιστορικός, αυτή η θυσία είναι που άλλαξε τον ρου της ελληνικής Ιστορίας. Είναι αυτή η θυσία που συγκλόνισε την Ευρώπη, που συγκλόνισε ακόμη και τον τεράστιο καλλιτέχνη, Ντελακρουά, γιατί ήθελα να το συνδέσω που τον έχουμε και στην πόλη μας, το μεγάλο επίτευγμα του Υπουργείου Πολιτισμού. Και ήδη συρρέουν χιλιάδες, είναι συγκλονιστικός ο πίνακας» προσέθεσε.
Όσο αφορά τις εκδηλώσεις, έχουν ξεκινήσει από αρχές Δεκεμβρίου του ‘25, σημείωσε ο Δήμαρχος, όπου αναδείχθηκε μία προσωπικότητα, ο Δημήτρης Μεσθενέας.
«Ο Δημήτρης Μεσθενέας ήταν ο άμεσος συνεργάτης του Ιάκωβου Μάγερ που τύπωναν τα Ελληνικά Χρονικά. Άλλη απίστευτη δυναμική που είχε το Μεσολόγγι. Τύπωναν τη μοναδική εφημερίδα, την επαναστατική, εδώ στο Μεσολόγγι, το οποίο βομβαρδιζόταν. Τον τιμήσαμε και σηκώσαμε τη μαρμάρινη πλάκα. Βασικά όλη η πόλη είναι ένα μνημείο. Έχει πάρα πολλά ιστορικά τοπόσημα και μνημεία. Εμείς αναδείξαμε αυτό το τελευταίο διάστημα και ο επισκέπτης πραγματικά θα εντυπωσιαστεί με το ιστορικό αποτύπωμα που υπάρχει σε αυτή την πόλη. Και ξεκινήσαμε λοιπόν λέγοντας ότι ήταν ο άνθρωπος που τύπωσε τον εθνικό μας ύμνο. Ο Σολωμός ήταν απέναντι στην Ζάκυνθο και βλέποντας τον χαλασμό και όλη την προσπάθεια των Μεσολογγιτών, εμπνεύστηκε και έγραψε τον Εθνικό μας Ύμνο. Ένα τεράστιο επίσης γεγονός.
Τον Γενάρη κάναμε στην Αθήνα, στο Μέγαρο Μουσικής την εναρκτήρια. Έχουμε όλο το χρόνο εκδηλώσεις, αν μπείτε και στο site του Δήμου, δείτε το πρόγραμμα, κάθε μήνα έχουμε πολλές εκδηλώσεις.
Ήρθε ο Ντελακρουά, η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου, ο οποίος νωρίτερα είχε καλλιτεχνήσει τη σφαγή της Χίου.
Εμείς είχαμε χρέος μας και εγώ προσωπικά το θέλω να ευχαριστήσω και την Εθνική Πινακοθήκη που συνέδραμε σε αυτό, καταφέραμε και πείσαμε, είχε να βγει πενήντα χρόνια ο αυθεντικός πίνακας της Εξόδου του Θεόδωρου Βρυζάκη, βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο Μεσολόγγι.
Ένα αριστούργημα, που για εμάς τους Μεσολογγίτες ίσως είναι ο μοναδικός πίνακας που τον προσκυνούν οι Μεσολογγίτες κάνουν τον σταυρό τους όταν περνάνε
Είναι πραγματικά ανατριχιαστικό. Ίσως δε συμβαίνει με άλλο πίνακα. Αυτό το έχω, το έχουμε θεοποιήσει, του έχουμε δώσει μια ιερότητα γιατί συνέβαλε, ξέρετε η έξοδος έγινε στο όνομα της Αγίας Τριάδας. ήταν βαθιά θρησκευόμενοι τότε ο κόσμος και ο Επίσκοπος Ιωσήφ Ρωγών τότε ήταν μαζί με τους αγωνιστές και μαζί πήρε αυτή την απόφαση. Και αυτός ο πίνακας λοιπόν, που σήμερα είναι ανοιχτός στο κοινό, θα μπορεί να το επισκεφτεί οποιοσδήποτε εδώ στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο και να πούμε, υπάρχει και ο πίνακας του ντε Λανσάκ που βρίσκεται στην Δημοτική Πινακοθήκη, εκεί που θα κάνουμε την εκπομπή, ο οποίος απεικονίζει τι Μεσολογγίτισσα μάνα η οποία αφού έχει σκοτωθεί ο άντρας της που κείτεται δίπλα της νεκρός, έχει σκοτώσει το παιδί της, το οποίο είναι συγκλονιστικός ο πίνακας, που δεν θέλει να παραδοθεί στους Τούρκους και ετοιμάστηκε η ίδια να αυτοκτονήσει. Αυτό το συντηρήσαμε προσφάτως με το Υπουργείο Πολιτισμού. Επίσης, είναι ένας φοβερός πίνακας.
Άρα έχουμε τρεις κορυφαίους καλλιτεχνικούς πίνακες στην πόλη μας, που ίσως να μην υπάρχει και ιστορικό προηγούμενο που συναντιούνται όλοι μαζί και μπορεί ο επισκέπτης πραγματικά να θαμπωθεί από το δέος που εκπέμπουν αυτοί οι πίνακες» συμπλήρωσε ο κ. Διαμαντόπουλος.
Το Σάββατο ξεκινάει η μεγάλη πομπή που οδηγεί στον Κήπο των Ηρώων, είπε καταλήγοντας, εκεί που γίνεται το τελετουργικό της ανατίναξης του Καψάλη και την επόμενη ημέρα, την Κυριακή, παρουσία και της Ελληνικής Πολιτείας, του Προέδρου της Δημοκρατίας και άλλων πρέσβεων που θα κατακλύσουν το Μεσολόγγι, επαναλαμβάνεται η πομπή και ξανά καταλήγει μέσα στον κήπο των Ηρώων, όπου εκεί ακούγεται και το μοιρολόι του Μεσολογγίου, που αξίζει να ακούσει ο καθένας.
Έξοδος και φιλελληνισμός
Ένας φιλέλληνας ο οποίος διέγραψε καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της δημοσιογραφίας ήταν ο Ελβετός Ιωάννης Ιάκωβος Μάγερ, επισήμανε ο Νίκος Γερακάρης, μέλος της Διοίκησης του Μορφωτικού Ιδρύματος ΕΣΗΕΑ και Διευθυντής της Ιστορικής Βιβλιοθήκης της Ένωσης, μιλώντας στην εκπομπή «Στον Ρυθμό της Επικαιρότητας» με τον Αλφόνσο Βιτάλη.
«Το Μεσολόγγι τιμά τα 200 χρόνια της εξόδου. Έσπευσε πράγματι το Μορφωτικό Ίδρυμα της Ενώσεως Συντακτών να προηγηθεί με σειρά εκδηλώσεων στην ιστορική πόλη, δίδοντας έμφαση στην πολεμική δημοσιογραφία, βραβεύονται στους άξιους πολεμικούς ανταποκριτές συναδέλφους μας. Βρήκε τον θάνατο νεότατος ακόμη ο Μάγερ, όχι μόνο αυτός, αλλά και η Ελληνίδα σύζυγός του και τα δύο μικρά τους κοριτσάκια» ανέφερε ο κ. Γερακάρης.
Η εφημερίδα Τα Ελληνικά Χρονικά συνδέθηκε με τη φιγούρα του Μάγερ «αυτού του θαυμάσιου, του θαρραλέου ανθρώπου, ο οποίος αξιώθηκε τότε τους τίτλους και τους αγώνες με μεγάλη επιτυχία, αλλά με βρήκε τραγικό θάνατο μαζί με την οικογένειάς του».
Δίπλα στον Μάγερ έπεσε στο πεδίο της μάχης και ο τυπογράφος Δημήτρης Μεσθενέας, προσέθεσε.
«Και θα πρέπει να προσθέσουμε και τους Φαρμακίδη, Ψύλλα, Κιάππε, τυπογράφους και ο Τόμπρας και άλλοι. Και αυτοί οι άνθρωποι είχαν ένα μεγαλείο πραγματικά. Δεν είναι υπερβολική αυτή η λέξη. Είχαν και το ηθικό κύρος και η προσφορά τους ήταν τόσο μεγάλη, καθώς όλα αυτά έγιναν γνωστά αργότερα στην Ευρώπη, η οποία ετάχθη σαφώς υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης για την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς» συμπλήρωσε ο κ. Γερακάρης.
«Ο Μάγερ, για να σταθώ στο δικό του πρόσωπο, ήταν δημοσιογράφος, πολεμικός ανταποκριτής, υπερασπιστής ο ίδιος του Μεσολογγίου. (…)
Η έκδοση αυτής της εφημερίδας ήταν γεγονός ιδιαιτέρως σημαντικό. Διότι μέχρι τότε στην Ελλάδα, στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, δεν υπήρχαν εφημερίδες, δεν υπήρχαν ούτε τυπογραφεία, ούτε το σχετικό απαραίτητο υλικό. Υπήρχαν οι ελληνικές εφημερίδες στην Ευρώπη, κυρίως στην Αυστρία αλλά και στη Γαλλία. Όμως σε εμάς ήταν άγνωστες και επομένως η έκδοση των Ελληνικών Χρονικών από τον Μάγερ συνέβαλε αποφασιστικά στον περαιτέρω αγώνα που ήδη είχε αρχίσει, με τα γνωστά βέβαια προβλήματα, πάντοτε υπάρχουν, αλλά τελικώς το Μεσολόγγι ήταν ο χώρος, η πόλη που έγινε γνωστή σε όλη την Ευρώπη και κέρδισε τη συμπάθεια και την αγάπη όλων των Ευρωπαίων για το Μεσολόγγι αλλά και για την αγωνιζόμενη τότε Ελλάδα, το έθνος, κράτος δεν υπήρχε ακόμα. Συστάθηκε για πρώτη φορά αργότερα» συμπλήρωσε.
«Αυτή πιστεύω ότι ήταν η σημαντικότερη δράση. Το διήμερο συνέδριο που οργάνωσε η Ένωση Συντακτών. Να μην λησμονήσουμε ότι στις εκδηλώσεις που οργάνωσε το Μορφωτικό Ίδρυμα με επικεφαλής την πρόεδρο και της ΕΣΗΕΑ και του Μορφωτικού την Μαρία Αντωνιάδου, να πούμε ότι δεν είμαστε μόνοι μας. Εκεί βρέθηκε και ο κόσμος της διεθνούς δημοσιογραφίας με επικεφαλής την πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δημοσιογράφων Ντομινίκ Πρανταλιέ» είπε καταλήγοντας ο κ. Γερακάρης.
«Η πρώτη ελληνική εφημερίδα ήταν τα Ελληνικά Χρονικά που κυκλοφόρησαν από τον Ιάκωβο Ιωάννη Μάγερ, Ελβετός, με χρηματοδότηση του Λόρδου Βύρωνα και επίσης από το Μεσολόγγι εργάστηκε για να πάρει η τότε κυβέρνηση των επαναστατημένων Ελλήνων το δάνειο που ήταν απαραίτητο για να συνεχιστεί ο αγώνας» εξήγησε ο πρόεδρος του Συνδέσμου Byron για τον Φιλελληνισμό και τον Πολιτισμό, Πάνος Τριγάζης μιλώντας στην έκτακτη εκπομπή «Μύθοι και Γρίφοι της Εξόδου» με τον Δημήτρη Πετρόπουλο.
«Γιατί ήρθε στην Ελλάδα ο Λόρδος Βύρων; Πρώτα απ’ όλα διότι συνδεόταν στενά με το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου, του οποίου πρόεδρος ήταν ο Τζέρεμι Μπένθαμ, ένας από τους μεγάλους πολιτικούς φιλοσόφους εκείνων των χρόνων. Ο δεύτερος λόγος ήταν ότι εμπνεόταν από τις ιδέες του Διαφωτισμού. Υπήρξε οπαδός της Γαλλικής Επανάστασης. Άρα, έχοντας υπηρετήσει νωρίτερα, πριν έρθει στην Ελλάδα στο επαναστατικό κίνημα των καρμπονάρων στην Ιταλία, αναζητούσε νέα πεδία επαναστατικής δράσης και έβλεπε ότι η ελληνική επανάσταση πετύχαινε πριν ξεσπάσουν οι εμφύλιοι. (…)
Πολλοί τον ήθελαν να πάει, ο Κολοκοτρώνης, τον ήθελε να πάει στην Πελοπόννησο. Τελικά επειδή είχε και μία γνωριμία με τον Μαυροκορδάτο και με άλλους εκεί στο Μεσολόγγι κατέληξε στο Μεσολόγγι. Εκεί πέθανε νωρίς. Δεν έμεινε πολύ καιρό στο Μεσολόγγι, πάντως πρόλαβε να οργανώσει πολλά πράγματα» επισήμανε ο κ. Τρυγάζης.
Τα τελευταία λόγια του μεγάλου Φιλέλληνα;
«Έδωσα την περιουσία μου. Τώρα δίνω και τη ζωή μου. Τι άλλο μπορώ να δώσω;».
«Ξεκινάμε με ένα παράδοξο, ο Μπάιρον βοήθησε στην Ελληνική Επανάσταση περισσότερο με τον θάνατό του παρά με την οποιαδήποτε άλλη συμβολή θα είχε εάν παρέμενε ζωντανός» τόνισε ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιλώντας στην εκπομπή «Ραντάρ» με τον Μάκη Πολλάτο και την Ντόνα Δρούτσα.
«Ο Μπάιρον έρχεται στην Ελλάδα αρκετά ώριμος, δεν είναι σε καμία περίπτωση ο νέος Μπάιρον, ο βυρωνικός ήρωας, όπως λέμε, ο τυχοδιώκτης που πρωτοήρθε στην Ελλάδα για να γνωρίσει κάτι εξωτικό, να ερωτευτεί, να δημιουργήσει σχέσεις. Όχι. Έρχεται για να βοηθήσει πραγματικά τον ελληνικό αγώνα και έρχεται με χρήματα και δικά του ως εκπρόσωπος του Φιλελληνικού Κομιτάτου αλλά έρχεται επίσης και ως κατά κάποιο τρόπο εκπρόσωπος του φιλελληνισμού του ευρωπαϊκού.
Είναι διατεθειμένος να κάνει μεγάλα πράγματα τα οποία δεν έγιναν τελικά, τα οποία τα έχει αποφασίσει. Το ένα, το οποίο το γνωρίζουμε από μία απόρρητη επιστολή που στέλνει ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος προς τη διοίκηση στο Ναύπλιο, ήταν να χαρίσει ολόκληρη την περιουσία του που ήταν σημαντική, ήταν ένας αριστοκράτης στην Ελλάδα, στην ελληνική κυβέρνηση με την μοναδική προϋπόθεση να κρατήσει ένα μικρό ποσό ο ίδιος για τα έξοδά του. Ήταν διατεθειμένος λοιπόν να μείνει στην Ελλάδα για πάντα. Ο Μαυροκορδάτος ενημερώνει τη διοίκηση. Τους λέει, κοιτάξτε, είναι αποφασισμένος. Το συζητούσαμε χθες. Ας του δώσουμε κάποιο αξίωμα ως αντάλλαγμα, με κάποιο τρόπο να τον ευχαριστήσουμε, αλλά πεθαίνει και δεν πραγματοποιείται αυτό.
Το δεύτερο. Ο Μπάιρον δεν ήρθε στην Ελλάδα για επίδειξη. Ήρθε για να πολεμήσει πραγματικά, αυτό που ήθελε από την αρχή ήταν να συμμετάσχει σε πολεμικές ενέργειες. Με τον Μαυροκορδάτο σχεδίαζαν την κατάκτηση της Ναυπάκτου αλλά και αυτό δεν πραγματοποιείται, παρά το γεγονός ότι είχε σχεδιαστεί αρκετά καλά και είχε φτάσει η αυτή η επιχείρηση σε ένα στάδιο ωρίμανσης.
Και πεθαίνει με το γνωστό τρόπο, ο θάνατός του όμως θα προκαλέσει τόσο μεγάλη συγκίνηση και θα αποτελέσει τέτοιο σύμβολο που θα πετύχει πολλά πράγματα. Θα ενδυναμώσει το φιλελληνικό κίνημα. Θα μετατρέψει το Μεσολόγγι κυριολεκτικά σε πρωτεύουσα του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού, σύμβολο του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού και θα το κάνει τόσο αναγνωρίσιμο το Μεσολόγγι, ώστε όταν θα αρχίσει η τελική φάση της πολιορκίας από τον Κιουταχή και από το Δεκέμβριο του ‘25 από τον Ιμπραήμ, όλος ο κόσμος κυριολεκτικά γνωρίζει το Μεσολόγγι. Το παρακολουθούν το Μεσολόγγι με την ίδια ένταση που παρακολουθούσαμε εμείς, ας πούμε πρόσφατα τη Γάζα ή την Ουκρανία. ήταν γνωστό σε όλους όσους παρακολουθούσαν, δεν υπήρχαν τότε άλλα μέσα πέραν των εφημερίδων, της εφημερίδας ή της κατά κάποιο τρόπο δημόσιες συζητήσεις σε διάφορες λέσχες κτλ στη Βρετανία ή στη Γαλλία» συνέχισε.
«Το φιλελληνικό Κομιτάτο αποτελούνταν από βουλευτές στη Βουλή των Λόρδων, στη Βουλή των Κοινοτήτων, από ισχυρούς οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες της Βρετανίας που ανήκαν στην αντιπολίτευση. Οι περισσότεροι μεν, όμως είχαν αρκετά μεγάλη πολιτική δύναμη και επιρροή ώστε να εξασφαλίσουν ένα μεγάλο δάνειο, το οποίο ήταν απολύτως απαραίτητο για την επανάσταση εκείνη την εποχή. Είναι λοιπόν η πρώτοι ουσιαστικοί σύμμαχοι, οι οποίοι βέβαια έχουν τη δική τους ατζέντα και η ατζέντα που έχουν και την οποία δεν την υιοθετεί ο Μπάιρον και αυτό έχει σημασία και δεν είναι πολύ γνωστό, η ατζέντα που έχουν είναι, να μετατρέψουν την ελληνική Επανάσταση σε μία γνήσια φιλελεύθερη επανάσταση και το ελληνικό επαναστατικό κράτος σε ένα θεσμικό πείραμα φιλελεύθερου πάλι. Ο Μπάιρον χρησιμοποιείται ως βιτρίνα γιατί είναι φιλελεύθερος αλλά είναι και διάσημος και δεν είναι απολύτως βέβαιος ότι θα πρέπει να γίνουν και τα δύο ταυτόχρονα. Και τον πείθει ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ότι πράγματι αυτό θα ήταν κακό για την Ελληνική Επανάσταση. Αυτό που προέχει για τους Έλληνες είναι η επιτυχία του αγώνα της ανεξαρτησίας και δευτερευόντως η θεσμική πρόοδος. Αυτό το καταλαβαίνει ο Μπάιρον, γι’ αυτό και έρχεται σε σύγκρουση με τα υπόλοιπα μέλη του Κομιτάτου, ειδικά με τον κομισάριο που έρχεται εδώ, τον συνταγματάρχη Στάνφορντ. Γι’ αυτό και έχουμε και μία εσωτερική σύγκρουση. Από τη μία ο Μπάιρον κι ο Μαυροκορδάτος, από την άλλη ο Στάνφορντ και ο Ιάκωβος Μάγερ, ο διευθυντής των Ελληνικών Χρονικών, που συμμαχεί με τον Στάνφορντ.
Ο Ιάκωβος Μάγερ έχασε τη ζωή του και αυτός κατά την έξοδο του Μεσολογγίου, όπως σχεδόν όλο το προσωπικό των Ελληνικών Χρονικών. Αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν μεταξύ τους είχαν και μία σύγκρουση πολιτική. Ενώ ο Μπάιρον βρίσκεται στο Μεσολόγγι, θα έρθει σε πολύ σκληρή σύγκρουση με τον Στάνφορντ και με τον Μάγερ, ο Μάγερ τον απεχθάνεται τον Μπάυρον, θεωρεί ότι προδίδει τη φιλελεύθερη ιδέα για την οποία το Κομιτάτο κινητοποιήθηκε. Το ίδιο και ο Στάνφορντ. Δηλαδή ακόμα και η συμμετοχή του Μπάυρον που προσφέρει τόσα πολλά στην Ελλάδα και αυτή εμπλέκεται με μία εσωτερική σύγκρουση αυτών που εμπλέκονται σε αυτή την ιστορία, των Φιλελλήνων και των Ελλήνων» συμπλήρωσε.
«Ο Στάνφορντ είχε φτάσει λίγο νωρίτερα, γιατί ήθελε να σχεδιάσει την εφημερίδα.
Είχε φέρει τυπογραφείο μαζί του και χρήματα για να για να κυκλοφορήσει μία φιλελεύθερη εφημερίδα. Αυτό θέλει να κάνει το Κομιτάτο. Όχι μία. Τέσσερις είχαν προγραμματίσει, οι δύο βγήκαν τελικά, 4 τυπογραφεία, φέρανε 4 μηχανήματα. Τα δύο τελικώς δεν λειτούργησαν, Τα άλλα 2 λειτούργησαν, το ένα στα ελληνικά χρονικά, το άλλο στην εφημερίδα των Αθηνών που κυκλοφόρησε αργότερα. Ο Μπάιρον φτάνει στο Μεσολόγγι με το δικό μας το ημερολόγιο το παλιό της εποχής, την παραμονή Χριστουγέννων του 1824. Χτυπάνε τα κανόνια, τον υποδέχεται ο Μαυροκορδάτος. Έχουμε δει και το γνωστό πίνακα. Είναι μία ιστορική στιγμή γιατί οι Έλληνες βλέπουν να έρχεται κάποια προσωπικότητα πια, όχι ένας Γερμανός φοιτητής που ήρθε να πολεμήσει για την Ελλάδα, γενναίος, αλλά ανίδεος για το τι τον περιμένει. Αλλά μια προσωπικότητα μεγάλη, την οποία τη συνοδεύει ένας συνταγματάρχης, εν ενεργεία μάλιστα του βρετανικού στρατού, ο Στάνφορντ και τεχνικοί Βρετανοί, οι οποίοι έρχονται για να προετοιμάσουν, να χτίσουν το ελληνικό πυροβολικό. Ούτε αυτό πάει πολύ καλά. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Οθωμανοί, οι οποίοι καταλαβαίνουν το τι γίνεται, δεν ανησυχούν τόσο για το Μπάιρον. Καταλαβαίνουν ότι αυτός είναι ένας ποιητής, ανεξέλεγκτος ιδιώτης. Ανησυχούν για τον Στάνφορντ. Γιατί ο Στάνφορντ δεν είναι απλός αξιωματικός. Εκπροσωπεί και το Κομιτάτο, το οποίο εξασφαλίζει ένα δάνειο. Και οι Οθωμανοί καταλαβαίνουν πόσο σημαντικό θα είναι αυτό το δάνειο για τους Έλληνες και μάλιστα το δάνειο αυτό δεν χρησιμοποιείται στον εμφύλιο, όπως λανθασμένα η δημαγωγική ιστορία μας λέει. Χρησιμοποιείται για να ισχυροποιήσει, να ενδυναμώσει, να επιδιορθωθεί ο ελληνικός στόλος. Και αυτό θα αποδώσει στη ναυμαχία του Γέροντα» ανέφερε ο κ. Χατζής.
Πολιορκία και Έξοδος
Για ένα κοσμοϊστορικό γεγονός που δεν υπάρχει σε άλλη ιστορία λαού και έθνους έκανε λόγο ο Ιωάννης Μπαλτζώης, Αντιστράτηγος εν αποστρατεία και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών, μιλώντας στην εκπομπή «Μένουμε Εδώ» με την Έλενα Καραγιάννη.
«Έχουμε στην ουσία δύο γεγονότα. Το πρώτο ήταν η μάχη της Κλεισούρας, ένα νησάκι στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου, που έγινε στις 25 Μαρτίου 1826. Και το δεύτερο γεγονός, είναι η Έξοδος αυτών των υπερανθρώπων, ημίθεων ανδρών, γυναικών, παιδιών στο Μεσολόγγι 10 με 11 Απριλίου του 1826» τόνισε ο κ. Μπαλτζώης.
«Ο οπλισμός των Ελλήνων είναι συγκεκριμένος και ανάλογα τι μπορούσε ο καθένας να κάνει. Τι Θέλω να πω ότι ήταν πολλά τα όπλα του αγώνα. Εκείνη την περίοδο μπορούσαν όλοι να αποκτήσουν όπλα. Τα Βαλκάνια ήταν μια απέραντη οπλοαποθήκη. Είχαν πολλά οπλοποιεία. Το μόνο δύσκολο τότε ήταν μόνο η κάννη που ερχόταν από την Ιταλία.
Και στις δύο πλευρές ήταν παρόμοια όπλα. Μόνο που οι άλλοι είχανε και πυροβολικό που δεν είχαμε εμείς.
Ο στρατός, δεν είχαμε τακτικό στρατό, ήμασταν σκλαβωμένοι, υπήρχαν μόνο οι κλέφτες και οι αρματολοί, οι οποίοι κλέφτες ήταν αυτοί οι οποίοι είχαν πάρει τα βουνά για κάποιο λόγο. Και οι αρματολοί ήταν αυτοί που μάζευαν τους φόρους για τους Τούρκους. Όταν διαφωνούσαν γίνονταν κλέφτες και άλλοι κλέφτες γίνονταν αρματολοί. Αυτοί ήταν πολύ καλά εκπαιδευμένοι και μάλιστα, ο Κολοκοτρώνης λέει ότι ήταν ευτύχημα και καύχημα μία οικογένεια να έχει κλέφτες στα βουνά, αυτός που αντιστεκόταν στους Τούρκους. Ήτανε αυτός που τα είχε βάλει με την εξουσία και η εξουσία ήταν οι Τούρκοι και οι κοτσαμπάσηδες που είχαν την ηγεσία.
Θα σας πω για τους κλέφτες και τους αρματολούς, ο λαός μας έβγαλε ένα άσμα δημοτικό, λέει για τους κλέφτες πως, όσο ‘ν’ ο κλέφτης ζωντανός Τούρκο δεν προσκυνάει. Και αν πέσει το κεφάλι του δεν μπαίνει σε ταγάρι. Τον παίρνουν οι σταυραετοί να θρέψουν τα παιδιά τους, να κάνουν πήχη το φτερό και πιθαμή το νύχι».
Για τις συνθήκες διαβίωσης, την πείνα και το λιμό στο Μεσολόγγι, μίλησε στην εκπομπή «Πρωινή Παρέα» με την Κατερίνα Σερέτη, ο Νίκος Γιαννόπουλος Ιστορικός, Συγγραφέας του βιβλίου: «21 ιστορίες για το 1821: Γνωστά και Άγνωστα γεγονότα του αγώνα».
Ο κ. Γιαννόπουλος είπε αρχικά, “Ξέρετε, χθες μελετούσα λίγο αυτόν τον υπέροχο πίνακα του Θεόδωρου Βρυζάκη που απεικονίζει την Έξοδο του Μεσολογγίου, ο οποίος κατά τη γνώμη μου αποτελεί και μία εξαιρετική σύνθεση της Ελληνικής Επανάστασης με όλα της αυτά τα στοιχεία, τα πραγματικά, τα φαντασιακά, αν θέλετε τα ιδεολογικά. Σε ό, τι αφορά την ίδια την έξοδο, ισχύει ότι πράγματι, όταν εξορμούσε η τρίτη φάλαγγα (…) των αμάχων-αν και η έννοια άμαχος στο Μεσολόγγι δεν είναι αυτή που νομίζουμε σήμερα, δηλαδή είναι πολύ δυσδιάκριτο το ποιός είναι άμαχος και ποιος όχι-τέλος πάντων, εκεί αν το παρατηρήσετε λίγο, θα δείτε ότι απεικονίζεται ρεαλιστικά μια ένοπλη γυναίκα ντυμένη αντρικά. Και γιατί είναι ντυμένη αντρικά; Για να υπερασπιστεί τον εαυτό της αλλά κυρίως να αντιμετωπιστεί ως άντρας από τον εχθρό (…)”.
Παράλληλα, επισήμανε “(…) Οι υπερασπιστές του Μεσολογγίου, παρά τις κακουχίες και παρά την άθλια κατάσταση, δεν έχαναν ποτέ ούτε το χιούμορ, ούτε το σθένος, ούτε το κουράγιο τους. Γενικώς, οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι με τις διαδοχικές και περήφανες αρνήσεις συνδιαλλαγής με τους πολιορκητές, νομίζω ότι έμειναν πιστοί σε αυτό το σύνθημα που όριζε Ελευθερία ή θάνατος. Ακριβώς αυτό είναι το Μεσολόγγι, νομίζω”.
Τέλος, τόνισε χαρακτηρισιτικά “Για αυτό ακριβώς ονομάζονται από τον Σολωμό Ελεύθεροι Πολιορκημένοι. Γιατί, τι ψυχική δύναμη πρέπει να έχεις πρώτα για να καταπολεμήσεις κυρίως την πείνα, κυρίως το ένστικτο της επιβίωσης, τη θέληση για ζωή. Και οι Τούρκοι και οι Αιγύπτιοι έρχονται τελευταίοι ως εχθροί. Το μόνο που μπορώ να κάνω έναν αναχρονισμό, αν και δεν επιτρέπονται στην ιστορία, αυτό που μπορώ να πω είναι ότι μοιάζει περίπου με την πείνα στην Αθήνα το χειμώνα του ’41, κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής και φυσικά με το γενοκτονικό σχέδιο της βουλγαρικής κατοχής της Μακεδονίας και Θράκης την ίδια ακριβώς περίοδο”.
Τα ιστορικά γεγονότα, πότε έλαβε χώρα η δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου και υπό ποιες συνθήκες, τι επικρατούσε μέσα στην πόλη και πώς οδηγήθηκε ο πληθυσμός της στη μεγάλη Έξοδο, αφηγήθηκε ο Αντώνης Διακάκης, συγγραφέας του βιβλίου «Το Μεσολόγγι στην Επανάσταση του 1821», στην εκπομπή «Τι μας Ξημερώνει» με την Νεφέλη Λυγερού.
«Η τελευταία πολιορκία κράτησε ακριβώς ένα χρόνο, από τον Απρίλιο του 1825 μέχρι στις 10 Απριλίου του 1826, όταν έλαβε χώρα και η τελική έξοδος των πολιορκημένων. Χωρίζεται γενικά σε δύο φάσεις, από τον Απρίλιο του 25 μέχρι το τέλος εκείνης της χρονιάς, τον Δεκέμβριο, όταν οι πολιορκητές είναι τα οθωμανικά στρατεύματα υπό τον Μεχμέτ Ρεσίτ Πασά, τον γνωστός Κιουταχή. Αυτή είναι η 1η φάση της πολιορκίας. Ο Μεχμέτ Ρεσίτ Πασάς αποτυγχάνει να καταλάβει το Μεσολόγγι. Η δεύτερη φάση αρχίζει αμέσως μετά με την άφιξη των αιγυπτιακών στρατευμάτων, του αιγυπτιακού τακτικού στρατού, κατά κύριο λόγο από την Πελοπόννησο, με επικεφαλής τον Ιμπραήμ Πασά, ο οποίος σε συνεργασία με τον Κιουταχή θα πολιορκήσει το Μεσολόγγι για περίπου 4 μήνες ακόμα, μέχρι τον Απρίλιο του 26.
Η πόλη από καθαρά γεωγραφική άποψη αποτελεί την πύλη για την Πελοπόννησο, όπως θα μπορούσαμε να το πούμε συνοπτικά. Δηλαδή, όποιος κατέχει το Μεσολόγγι μπορεί να περάσει στο Μοριά, να περάσει τα στρατεύματα και να δοκιμάσει να καταπνίξει την επανάσταση στην περιοχή αυτή.
Βέβαια, αυτό έχει μεταβληθεί κάπως ήδη εκείνη τη χρονιά, το 1825 ο Ιμπραήμ Πασάς δρα στην Πελοπόννησο από το Φεβρουάριο εκείνου του έτους, οπότε η μεγάλη σημασία που έχει το Μεσολόγγι για τους Οθωμανούς έγκειται στο ότι η κατάληψη της πόλης θα σημαίνει και το τέλος της επανάστασης σε όλη τη Δυτική Στερεά Ελλάδα.
Το Μεσολόγγι είναι το σημαντικότερο στρατιωτικό κέντρο της περιοχής. Είναι και ένα οικονομικό κέντρο. Χιλιάδες άμαχοι συγκεντρώνονται στην πόλη σε περιόδους κρίσης και σε κάθε οθωμανική εισβολή από τα προηγούμενα χρόνια ήδη, γιατί ελπίζουν ότι εκεί θα έχουν κάποιο ανεφοδιασμό σε τρόφιμα, ότι θα μπορέσουν να ζήσουν με λίγα λόγια. Η ύπαιθρος είναι καθημαγμένη σε μεγάλο βαθμό και λόγω των οθωμανικών εισβολών των προηγούμενων ετών, αλλά και λόγω των εσωτερικών συγκρούσεων των Ελλήνων οπλαρχηγών της περιοχής.
Οπότε με μια κουβέντα, οι οθωμανικές δυνάμεις, εάν θέλουν να προωθηθούν προς την Αθήνα, εάν θέλουν δηλαδή να σβήσουν την επανάσταση στη Ρούμελη, θα πρέπει πρώτα να τελειώσουν με τη Δυτική Στερεά και με το Μεσολόγγι, το σημαντικότερο επαναστατικό κέντρο της περιοχής.
Οι πολιορκημένοι δεν είναι ένα ομοιογενές σύνολο. Υπάρχουν από τη μία πλευρά διάφοροι Ρουμελιώτες οπλαρχηγοί, οι περισσότεροι πρώην αρματολοί, έχουν δηλαδή ένα παρελθόν στην περιοχή από τα προεπαναστατικά χρόνια. Για παράδειγμα ο Νικόλαος Στουρνάρης, ο παλιός αρματολός του Ασπροποτάμου, αν θέλουμε να πούμε ένα παράδειγμα.
Από τη μια λοιπόν οι Ρουμελιώτες, οι οποίοι έχουν στις δυνάμεις τους και ενόπλους από όλες τις περιοχές του ελλαδικού χώρου. Για παράδειγμα, ο Νικόλαος Κασομούλης, του οποίου τα απομνημονεύματα είναι και η πιο βασική πηγή για την τελευταία πολιορκία του Μεσολογγίου, κατάγεται ως γνωστόν, από τη Μακεδονία. Υπάρχουν λοιπόν ένοπλοι απ’ όλη τη Ρούμελη, από όλη δηλαδή την Ελλάδα, βόρεια της Πελοποννήσου, να το πούμε έτσι σχηματικά, ακόμα και κάποιοι πιθανόν καταγόμενοι από την Πελοπόννησο ή από τα Επτάνησα, εθελοντές. Αλλά όσον αφορά τους οπλαρχηγούς, τους αρχηγούς των σωμάτων δηλαδή, μια πρώτη ομάδα ήταν οι Ρουμελιώτες.
Μια δεύτερη ομάδα είναι οι Σουλιώτες οπλαρχηγοί από διάφορες οικογένειες, φάρες όπως λέγονταν κτλ. Έχουν επιστρέψει από τα Επτάνησα μετά την πτώση του Σουλίου, επιστρέφουν προοδευτικά από το 1823 και αποτελούν, όπως σίγουρα πιστεύουν οι ίδιοι τη σημαντικότερη ένοπλη ομάδα, όχι αριθμητικά, όσο ποιοτικά. Έχουν τεράστια εμπειρία από τους αγώνες στην ορεινή τους πατρίδα, το Σούλι. Εμπειρία σε νυχτερινούς αγώνες επίσης, αλάνθαστοι σκοπευτές και οπωσδήποτε είναι μια ομάδα την οποία υπολογίζουν πάρα πολύ οι Οθωμανοί. Είναι λοιπόν μια δεύτερη ομάδα, οι Σουλιώτες, οι οποίοι βρίσκονται σε πιο δύσκολη θέση από τους άλλους, διότι πολύ απλά δεν έχουν πατρίδα. Εάν δηλαδή για παράδειγμα απελευθερωθεί η Πελοπόννησος ή η Στερεά και δεν απελευθερωθεί το Σούλι, θα πρέπει κάπου κι εκείνοι να μείνουν. Θα πρέπει να βρουν μια νέα πατρίδα πια σε αυτή τη χώρα που θέλουν να απελευθερώσουν. Αισθάνονται λοιπόν μια μεγαλύτερη ανασφάλεια από τους άλλους ενόπλους.
Και φυσικά μια τρίτη ομάδα, τρίτη στη σειρά, όχι βέβαια στη σπουδαιότητα, είναι οι Μεσολογγίτες, οι ίδιοι οι ντόπιοι Μεσολογγίτες, οι οποίοι έχουν τους δικούς τους αρχηγούς. Πιο γνωστός ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας, αλλά και άλλοι οπλαρχηγοί από άλλες οικογένειες της πόλης. Μεγάλο μέρος των Μεσολογγιτών είναι πυροβολητές. Πρώην ναυτικοί. Θεωρείται ότι έχουν μια εξοικείωση με το πυροβολικό με τα κανόνια από τα πλοία δηλαδή. Και φυσικά αν αυτές είναι οι τρεις ομάδες των ενόπλων, υπάρχουν βέβαια και οι άμαχοι στην πόλη, οι οποίοι είναι μια πολύ μεγάλη ιστορία.
Η έμφαση που δίνουν όλες οι πηγές στα πολεμικά περιστατικά κάνουν αρκετά δύσκολο να σκιαγραφηθεί στις λεπτομέρειες το πώς προσπαθούσε να επιβιώσει μια οικογένεια μέσα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι. Αυτό που θα έπρεπε ίσως να σκεφτούμε στην αρχή είναι μια ανισότητα στην κατανομή των τροφίμων.
Δηλαδή, οι οπλαρχηγοί οι οποίοι βρίσκονται μέσα στο Μεσολόγγι θεωρούν ότι για να αντέξει η πόλη θα πρέπει κατά κύριο λόγο να έχουν τρόφιμα οι ίδιοι και βέβαια οι συγγενείς τους, οι άμαχοι, οι συγγενείς τους, οι οποίοι βρίσκονται στο Μεσολόγγι, έχουν καταφύγει αρχικά στα νησιά, επιστρέφουν όμως μετά το τέλος της πρώτης φάσης της πολιορκίας, θεωρώντας ότι η πόλη είναι ασφαλής και επιστρέφουν στο Μεσολόγγι.
Μία μερίδα αμάχων, και ένας μεγάλος αριθμός αμάχων, όσοι δεν έχουν άμεση συγγένεια, άμεση σχέση με τους οπλαρχηγούς και ιδίως ένα μεγάλο ποσοστό Μεσολογγιτών, όσοι βρίσκονται έξω από τους περίφημους καταλόγους μισθών τροφοδοσίας των ενόπλων, δυσκολεύονται να έχουν πρόσβαση στα τρόφιμα και στα τρόφιμα που έρχονται στην πόλη εκείνα που αγοράζονται από τα Επτάνησα και μεταφέρονται στην πόλη και στα χρήματα εκείνα που στέλνει η κυβέρνηση» περιέγραψε ο κ. Διακάκης.
Ως προς τη συμβολή των αμάχων, έχει να κάνει με την συμμετοχή τους στην πολιορκία, δηλαδή κυρίως στις επισκευές των οχυρώσεων. Εκεί συμμετέχουν γυναίκες και παιδιά. Επίσης, συνέχισε ο συγγραφέας, έχει να κάνει με τη συμμετοχή κάποιων εφήβων που είχαν όπλα και συμμετέχουν στα ένοπλα σώματα. Τα μεγαλύτερα αγόρια δηλαδή. Και έχει να κάνει και με κάποιες πιο πρακτικές κινήσεις, όπως το να μαζεύουν τα βόλια, δηλαδή από τους προμαχώνες, να τα παραδίδουν ξανά για να λιώσουν και να χρησιμοποιηθούν ξανά ως πυρομαχικά.
«Είναι πολύ σημαντικό ότι όταν επιστρέφουν στην πόλη θα πρέπει να τραφούν όπως και οι υπόλοιποι. Αυτό δημιουργεί προφανώς μια επισιτιστική κρίση μέσα στην πόλη. Οι ένοπλοι ζητούν να έρθουν οι δικοί τους πίσω. Έρχονται πίσω, δεν τους διώχνουν κατά πλειοψηφία, γιατί ακριβώς ζώντας στα Επτάνησα, σε νησάκια όπως ο Κάλαμος, που ήταν μεγάλα προσφυγικά κέντρα, ξέρουμε και σήμερα από αυτά, κινδύνευαν από την πείνα, από αρρώστιες. Ένιωθαν λοιπόν ότι έχουν μια μεγαλύτερη ασφάλεια αν είναι κοντά τους και προσπαθούσαν να πετύχουν από την κυβέρνηση χρήματα και τρόφιμα προκειμένου να συντηρούν τις οικογένειές τους εκεί. Αλλά ήθελαν και για γενικότερους λόγους που καταλαβαίνουμε, να είναι κοντά με τους δικούς τους.
Αυτό θα δημιουργήσει μια πολύ μεγάλη πίεση στη διαχείριση των τροφίμων και θα οδηγήσει σε συνδυασμό με τις μεγάλες αδυναμίες ανεφοδιασμού της πόλης από τη θάλασσα, αντικειμενικές αδυναμίες και άλλες, στο λιμό. Ο λιμός έχει διάφορες φάσεις. Γνωρίζουμε εμείς καλύτερα την τελευταία του φάση, η οποία κατέληξε στη βρώση ζώων, στη βρώση κάθε είδους τροφής ή αντικειμένου που θα μπορούσε να θεωρηθεί τροφή αλλά υπήρχε από πριν, από μήνες. Είναι καταγεγραμμένοι θάνατοι από λιμό, θάνατοι ενόπλων και αμάχων. Ήταν μια συνεχής δοκιμασία ο λιμός με αυξομειώσεις, ιδίως προς το τέλος της πολιορκίας» συμπλήρωσε ο κ. Διακάκης.
Είναι οπωσδήποτε το σημαντικότερο γεγονός της επανάστασης του ’21 από πολλές απόψεις, τόνισε ο συγγραφέας, όχι μόνο από στρατιωτική άποψη, αλλά και λόγω της συμμετοχής σε μεγάλο βαθμό των αμάχων. Σε μεγάλο ποσοστό δεν υπάρχουν άμαχοι μέσα στην πόλη. Όλοι προσπαθούν να έχουν κάποια συμβολή, ενώ είναι πολύ κοντά έτσι κι αλλιώς στην πρώτη γραμμή των οχυρώσεων και έχουν θύματα.
«Δεν υπήρχε καν καθαρό νερό» στην πόλη του Μεσολογγίου, ανέφερε ο Οδυσσέας Κόλλιας, απόγονος του αρχηγού Αθανάσιου Ραζή-Κότσικα μιλώντας και εκείνος στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο, για το πολιορκούμενο Μεσολόγγι και τον λιμό.
«Μάλιστα, αναφέρεται και είναι ωραίο να το να το πούμε αυτή τη στιγμή ότι, ο Ραζηκότσικας είχε τέτοια συναισθηματική νοημοσύνη, που όταν αρχηγός του Ιμπραήμ του ζήτησε να βρεθούν για να συνθηκολογήσουν, εκείνος έδωσε εντολή να του φέρουν νερό από άλλη περιοχή, καθαρό για να προσφέρει στον αξιωματικό, ούτως ώστε να τον κάνει να μην αντιληφθεί ότι δεν υπήρχε καθαρό νερό στην πόλη. Δηλαδή προσπαθούσε να δείξει ότι έχουν ακόμα κουράγιο, ακόμα δύναμη, παρόλο που όλοι τους ήταν εξαθλιωμένοι» είπε χαρακτηριστικά.
Αναφερόμενος στον ηρωικό αγωνιστή πρόγονό του, ο κ. Κόλλιας επισήμανε τα εξής:
«Εκείνο που είναι άξιο λόγου να αναφέρουμε για τη σημερινή εποχή και είναι μάθημα, γιατί είναι ωραίο την ιστορία να μην την αποστηθίζουμε αλλά να τη βιώνουμε, είναι ότι ο Ραζηκότσικας προερχόταν από μία πολύ πλούσια οικογένεια, ήταν πλοιοκτήτες και έμποροι και το Μεσολόγγι τον 17ο αιώνα, τον περασμένο αιώνα είχε γνωρίσει ανάπτυξη. Χαρακτηριστικό είναι ότι στο Μεσολόγγι υπήρχε και η Παλαμαϊκή Σχολή.
Ήταν πολύ εύποροι και μάλιστα αναφέρεται ότι είχαν και βίους πολυτελείς κάποιοι και η οικογένεια του Ραζηκότσικα ο οποίος ήταν 28 χρονών και ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος έδωσε όλη του την περιουσία, αρχικά για τρόφιμα, μετά βέβαια εξαντλήθηκε, κατόπιν για την οχύρωση της πόλης και έδωσε ό, τι είχε και δεν είχε η οικογένειά του, για να μπορέσει να βοηθήσει μήπως τυχόν και γλιτώσουν την ήττα, κάτι που βέβαια δεν το κατάφεραν.
Ηγήθηκε κατ’ αρχήν, τον είχαν εκλέξει οι στρατιωτικοί, διότι ήταν άνθρωπος ευγενής, μορφωμένος και είχε ευκολία στον λόγο. Γι’ αυτό και ήταν και σε όλες τις διαπραγματεύσεις παρών. Βέβαια οι δυνάμεις, όπως ξέρουμε και σε όλη την επανάσταση, ήταν μικρές, οι δυνάμεις που είχε η Ελλάδα και το Μεσολόγγι και πολύ μεγάλες οι δυνάμεις που είχε ο αντίπαλος.
Σε αυτόν τον αγώνα έκαναν ό,τι μπορούσαν εκείνη τη στιγμή οι άνθρωποι για να αποφύγουν την καταστροφή. Κάτι βέβαια που δεν έγινε εφικτό και είχαμε την Έξοδο του Μεσολογγίου που και ο Αθανάσιος Ραζηκότσικας σκοτώθηκε. Και είναι αυτό το άξιον λόγου λοιπόν, ότι ένας άνθρωπος ο οποίος ήταν σε νεότατη ηλικία μορφωμένος, ήταν με περιουσία, μαθημένος σε μια καλή ζωή, θυσίασε ό, τι είχε και δεν είχε για τον αγώνα. Και πιστεύω ότι αυτό είναι και το μάθημα που δίνει στον σύγχρονο άνθρωπο.
Και μάλιστα είναι και παράδειγμα σε σύγχρονο μάνατζμεντ της διαφοράς ηγεσίας και αρχηγίας. Δηλαδή, εκλέχθηκε από το λαό σαν αρχηγός. Δεν του δόθηκε η αρχηγία. Γι’ αυτό και δεν είναι και τόσο λαοφιλής. Δεν θα ήταν καλό να εισέλθουμε σε σχέσεις με τον Μαυροκορδάτο».
Σε ό,τι αφορά τις κακές σχέσεις που είχε με τον Μαυροκορδάτο, ιστορικά γνωστές, ο κ. Κόλλιας είπε «θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν ήταν καλός στις δημόσιες σχέσεις, αλλά ότι ήταν άριστος στην ουσία των πραγμάτων, στην ανθρωπιά του, στον αγώνα του και σε όλο αυτό που έκανε, γιατί στήριζε και συναισθηματικά τον λαό. Δηλαδή, κάποια στιγμή που ο λαός είχε απελπιστεί, εκείνος βγήκε στην κεντρική πλατεία και τους είπε, πρέπει να προχωρήσουμε πιο πέρα. Βέβαια δεν το κατάφεραν. Η προσπάθεια όμως και η υπέρβαση, γιατί εδώ μιλάμε για υπέρβαση, είναι ένα δίδαγμα πιστεύω ακόμα και για μας σήμερα. Ήταν και αρχηγός στις διαπραγματεύσεις με τους εχθρούς και κατάφερε να καθυστερήσει την ήττα. Θα είχε γίνει νωρίτερα αν δεν υπήρχε ο Ραζηκότσικας».
Έξοδος και Εκκλησία
Όμως και η Εκκλησία, έχουσα σημαίνοντα ρόλο, πρωταγωνιστικό σε όλη την ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, συνέβαλε και στην ηρωική ιστορία που γράφτηκε στην Ιερά Πόλη του Μεσογογγίου.
Για τη ζωή και τη μαρτυρική θυσία του Επισκόπου Ιωσήφ Ρωγών, του Επισκόπου της Εξόδου, σύμβολο της αυταπάρνησης του κλήρου στον αγώνα για την ελευθερία, την εκπομπή «Έχουμε και Λέμε» με τον Στέλιο Βραδέλη, μίλησε ο Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Δαμασκηνός.
«Σαφώς, το Μεσολόγγι δεν θα μπορούσε να εξαιρεθεί από έναν τόπο στον οποίο και οι κληρικοί με ηγήτορα τον Επίσκοπο της Εξόδου Ιωσήφ Ρωγών, όχι απλά στάθηκαν στο πλάι των Ελεύθερων Πολιορκημένων, αλλά θυσιάστηκαν όλοι οι κληρικοί και ο μαρτυρικός Επίσκοπος Ιωσήφ Ρωγών μαζί με τον λαό.
Αυτό που συνέβη στο Μεσολόγγι ήταν κάτι εκπληκτικό. Ο Ιωσήφ Ρωγών, ο Επίσκοπος της Εξόδου, υπήρξε μια ηγετική εκκλησιαστική και πνευματική φυσιογνωμία. Ήταν εκείνος που ουσιαστικά ανέλαβε το βαρύ φορτίο να είναι ο πνευματικός ηγήτορας των Ελεύθερων Πολιορκημένων, όλων αυτών των κατοίκων και όλων όσοι ήρθαν στο Μεσολόγγι για να συμπαρασταθούν και να αγωνιστούν κατά τη διάρκεια της δεύτερης πολιορκίας. Ανέλαβε το βαρύ φορτίο να εμψυχώνει το λαό του. Ανέλαβε το βαρύ φορτίο να προσεύχεται για έναν λαό, ο οποίος σταδιακά οδηγήθηκε στην εξαθλίωση. Έλειψαν τα πολεμοφόδια, έλειψαν τα τρόφιμα, έλειψε το νερό, η βοήθεια. Και εκεί που πραγματικά δεν υπήρχε καμία ελπίδα, ο Ιωσήφ Ρωγών καταδείκνυε πάντοτε ότι η πίστη στο Θεό είναι ικανή για να στηρίξει τον δίκαιο αγώνα ενός ανθρώπου.
Εκτός από μια εκκλησιαστική φυσιογνωμία, ο ρόλος του ήταν καθαρά ενοποιητικός. Γιατί, η αλήθεια είναι ότι έπρεπε να συμβιβάσει και να ενώσει τα διεστώτα. Πολλές φορές υπήρξαν διαφορετικές απόψεις όσον αφορά την έκβαση αυτής της πολιορκίας. Ο ρόλος του ήταν καθαρά ενοποιητικός. Ήταν εκείνος που είχε τον τελευταίο λόγο πάντοτε και στη δίκη του ουσιαστικά απόφαση συμμορφώνονταν και υποχωρούσαν όλοι οι υπόλοιποι» περιέγραψε ο Σεβασμιώτατος.
Ήταν βοηθός Επίσκοπος του Μητροπολίτου Άρτης, Ιωαννίνων και Πρεβέζης, που εκείνη την περίοδο ανήκει και το Μεσολόγγι, εξηγεί ο κ. Δαμασκηνός. Ο Ιωσήφ Ρωγών είχε επαναστατική δράση πριν ακόμη χειροτονηθεί Επίσκοπος και μεταβεί στην Άρτα. Μάλιστα, είχε συλληφθεί με διαταγή του Αλή Πασά, γιατί ήταν επαναστατικό πνεύμα.
«Ήταν ένας ασυμβίβαστος εκκλησιαστικός ηγέτης που ποθούσε πολύ την ελευθερία της πατρίδας του. Βρέθηκε στο Μεσολόγγι και η αλήθεια είναι ότι του προτάθηκε να αναχωρήσει, να σωθεί, αλλά ως ένας καλός ποιμένας δεν εγκατέλειψε το ποίμνιό του, αλλά θυσιάστηκε μαζί με αυτό» τόνισε.
«Νομίζω δύο είναι οι στιγμές που μπορούν να τονιστούν από την συμβολή του Ιωσήφ Ρωγών ως επισκόπου της Εξόδου.
Η πρώτη είναι ότι, όταν εκλήθησαν να αποφασίσουν να καταρτίσουν το Σχέδιο της Εξόδου, τότε η πρώτη σκέψη ήταν για να μην προδοθεί το εγχείρημα και φανερωθεί ο τρόπος της εξόδου, να θανατώσουν τα παιδιά πριν την Έξοδο. Και μάλιστα επειδή δεν θα μπορούσε να θανατώσει ο πατέρας τα δικά του παιδιά, το αρχικό σχέδιο προέβλεπε να θανατώσει ο γείτονας τα παιδιά του γείτονά του. Μόλις το άκουσε αυτό ο Ιωσήφ Ρωγών σηκώθηκε, άνοιξε τα χέρια του σε στάση ικεσίας προς τον ουρανό και είπε, εν Ονόματι της Αγίας Τριάδος είμαι Αρχιερεύς. Αν το πράξετε αυτό, θανατώστε πρώτα εμένα και έπειτα το αίμα το δικό μου και το αίμα των αθώων παιδιών θα πέσει πάνω στα κεφάλια σας και θα έχετε την κατάρα του Θεού, της Παναγίας και όλων των Αγίων.
Μπροστά σε αυτή τη μορφή του διαμαρτυρόμενου Επισκόπου κάμφθηκαν όλες οι αντιρρήσεις, υποχώρησαν όλοι οι αρχηγοί και αποφάσισαν να ποτίσουν με αφιόνι τα παιδιά συγκεκριμένη ώρα το βράδυ, δηλαδή να τα κοιμίσουν, να τα οδηγήσουν σε μία νάρκη τρόπον τινά, σε μία βύθιση, έτσι ώστε να τα πάρουν στην αγκαλιά τους και μέσα στον χαλασμό να μην ξυπνήσουν, να μην κλάψουν για να μην προδοθεί το εγχείρημα. Αυτή είναι η πρώτη καθοριστική. Φανταστείτε να μην είχε τότε αντιδράσει ο Ιωσήφ Ρωγών. Δεν θα μιλούσαμε τώρα για την Έξοδο.
Και το δεύτερο στοιχείο και είναι εξίσου συγκλονιστικό, ξέρανε ότι η Έξοδος θα οδηγήσει και στον θάνατο. Είχαν την ελπίδα ότι κάποιοι θα σωθούν, αλλά γνώριζαν ότι το εγχείρημα αυτό τους φέρνει πολύ πιο κοντά στον θάνατο. Γι’ αυτό και αποφάσισε ο Ιωσήφ Ρωγών να κοινωνήσει ολόκληρο τον λαό του Μεσολογγίου την παραμονή του Αγίου Λαζάρου. Δεν υπήρχε ίχνος ούτε κρασιού, ούτε νερού, ούτε φυσικά σιτάρι για να κάνει προσφορά.
Ο Ιωσήφ λοιπόν κοινώνησε όλους τους κατοίκους του Μεσολογγίου με αλατόνερο και λάσπη. Αυτό ήταν. Και τότε, λέει η παράδοση και οι μαρτυρίες, ενώ ουσιαστικά η λαβίδα είχε αλατόνερο και λάσπη, στο στόμα των πολιορκημένων, αισθάνονταν ότι είχαν τη γεύση του κρασιού και του ψωμιού, δηλαδή του σώματος και του αίματος του Χριστού. Αυτό είναι κάτι πολύ συγκλονιστικό. Είναι η τελευταία μετάληψη την οποία έχουν απεικονίσει και μεγάλοι ζωγράφοι και έχουν υμνήσει ποιητές» είπε χαρακτηριστικά ο Σεβασμιώτατος.
Το Σχέδιο της Εξόδου που γράφτηκε στο λεγόμενο Συμβούλιο του Θανάτου, το υπαγόρευσε ο Ιωσήφ Ρωγών και το έγραψε ο Κασομούλης.
«Ήταν λόγιος, ήταν μορφωμένος, είχε ο μόνος τη δυνατότητα να συντάξει ένα τέτοιο κείμενο ιερό, ιστορικό και νομίζω ότι δικαιωματικά αναφέρεται πλέον ως ο Επίσκοπος της Εξόδου. Βγήκε και εκείνος μαζί, ενώ θα μπορούσε να σωθεί.
Υπήρχε συγκεκριμένο σχέδιο. Είχαν αποφασίσει ποιες πύλες θα ανοίξουν, από ποιες ντάπιες θα αποχωρήσουν σε τρεις ομάδες, πού θα είναι οι στρατιώτες, πού θα είναι τα γυναικόπαιδα. Υπήρχε οργανωμένο σχέδιο πού θα κατευθύνονταν αμέσως μετά την έξοδο. Στο σημείο πού ήταν ο Ιωσήφ Ρωγών ακούστηκε όμως μια φωνή, γυρίστε πίσω. Γυρίστε πίσω στις ντάπιες. Δεν ξέρουμε από πού προήλθε αυτή η φωνή, αν ήταν τέχνασμα του εχθρού, αν ήταν προδοσία, αν ήταν μια πράξη πανικού. Διασπάστηκε αυτή η φάλαγγα. Πολλοί επέστρεψαν πίσω και μάλιστα, ίσως, τα περισσότερα γυναικόπαιδα και οι λαβωμένοι. Αυτό σήμαινε ότι ήταν σίγουρο ότι μετά την εισβολή των Τούρκων θα οδηγούνταν σε θάνατο. Ο Ιωσήφ Ρωγών με τα γυναικόπαιδα καταφεύγει στον ανεμόμυλο. Εκεί ανατινάσσεται η αποθήκη, αλλά δεν σκοτώνεται ο ίδιος. Τραυματίζεται, συλλαμβάνεται, οδηγείται στον Ιμπραήμ, απειλείται, δεν υποχωρεί, δεν προδίδει την πίστη του και την αγάπη του προς τον Θεό και την πατρίδα. Το μαρτύριο που θα υποστεί είναι φρικτό. Του κόβουν τα χέρια, του κόβουν τα πόδια και κρεμιέται στην πύλη της της πόλης» συνέχισε ο κ. Δαμασκηνός.
«Στο χρονικό διάστημα που υπηρετώ εδώ, σε αυτή την ιστορική Μητρόπολη και στην Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου, συνειδητοποιώ ακόμη περισσότερο το χρέος που έχω να καταθέσω στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, το αίτημα για την αγιοποίηση του Ιωσήφ Ρωγών. (…)
Υπάρχει μια μικρή κατάσταση ονομαστική των ιερέων και κάποια στιγμή θα καθιερώσουμε από του χρόνου να τιμούμε και τον Ιωσήφ Ρωγών, όπως το πράξαμε φέτος, αλλά και τους ιερείς που διηκόνησαν το πολιορκημένο Μεσολόγγι και θα πρέπει κάποια στιγμή να αξιωθούμε να έχουμε και ένα ειδικό μνημείο για όλους τους ιερείς που θυσιάστηκαν μέσα στο Μεσολόγγι, μέσα στον Κήπο των Ηρώων. Αυτοί είναι οι στόχοι για τα επόμενα χρόνια. (…)
Θα αποφασίσουμε από τον Ιανουάριο του 2027, όταν θα έχουν τελειώσει οι επετειακές εκδηλώσεις, να συγκροτήσουμε μια επιτροπή για να συλλέξουμε τα στοιχεία που είναι απαραίτητα, να τα καταθέσουμε στην Ιερά Σύνοδο και πιστεύουμε ότι το αίτημά μας αυτό θα στεφθεί με επιτυχία. Και πρέπει στους καταλόγους τους αγιολογικούς της Εκκλησίας της Ελλάδος να προστεθεί και η μεγάλη αυτή μορφή του Εθνοϊερομάρτυρος Ιωσήφ και των συν αυτώ ή μετ’ αυτού αναιρεθέντων κατά την ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου» συμπλήρωσε.
Αναφερόμενος συνολικά στην συνεισφορά της Εκκλησίας, ο Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας, τόνισε πως, ως αυθεντική και αληθινή μητέρα αυτού του λαού συμπάσχει μαζί με τους αγωνιστές, ενισχύει υλικά, ενισχύει ηθικά, προσεύχεται και όταν οι ανάγκες το επιβάλουν, οι παπάδες ζώνονται τα άρματα, γίνονται πολεμιστές ή θυσιάζονται όπως το έπραξε ο Ιωσήφ Ρωγών.
«Ο κλήρος, οι ιερείς και οι αρχιερείς όλων των βαθμίδων δεν έμειναν αδιάφοροι ούτε παθητικοί θεατές. Έχυσαν το αίμα τους και προσέφεραν τα πάντα στην επίτευξη αυτού του σκοπού, του ιερού και του αγίου, διότι ήξεραν ότι πολεμούν για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της πατρίδος την ελευθερία.
Νομίζω ότι η ιστορία μας μάς διδάσκει και μας πληροφορεί ότι τα μοναστήρια είχαν ουσιαστικά γίνει οχυρωματικά προπύργια των επαναστατημένων Ελλήνων. Εκεί κατέφευγαν οι οπλαρχηγοί και για να φάνε και για να πάρουν δύναμη και για να τους συμπαρασταθούν όταν ήταν λαβωμένοι. Τα μοναστήρια, οι εκκλησιές είχαν όλα τεθεί στη διάθεση των επαναστατημένων Ελλήνων. Αυτό είναι κάτι συγκλονιστικό.
Και βέβαια δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε ότι χάρη στο κρυφό σχολειό οι Έλληνες, τα Ελληνόπουλα, τετρακόσια ολόκληρα χρόνια διατήρησαν τη γλώσσα ζωντανή και τη συνείδηση καθαρή και αναλλοίωτη και το φρόνημα αδούλωτο. Ο ιερός κλήρος για τετρακόσια ολόκληρα χρόνια κράτησε την ελπίδα άσβεστη της επανάστασης και γι’ αυτό η Επανάσταση κηρύχθηκε την ημέρα του Ευαγγελισμού. Είχε, έναν έντονο σημειολογικό χαρακτήρα, ότι της χαράς τα Ευαγγέλια δεν ήταν μόνο για την Εκκλησία, αλλά ήταν και για την πατρίδα. Είχε έρθει επιτέλους αυτή η χαρμόσυνη είδηση που κατοχυρώνει ο Κολοκοτρώνης, ότι έβαλε ο Θεός την υπογραφή του για την ελευθερία της Ελλάδος και δεν μπορεί να την πάρει πίσω. Η Ανάσταση δηλαδή εκείνη τη χρονιά δεν ήταν μόνο Ανάσταση πνευματική ήτανε και ανάσταση εθνική και συμπορεύτηκε πάντοτε η Εκκλησία με το Έθνος γι’ αυτό και έχουμε αυτή τη μεγάλη ευεργεσία, να συνεορτάζουν οι εθνικές μας εορτές με τις εκκλησιαστικές. 25η Μαρτίου έχουμε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, το 1940 έχουμε την εορτή της Αγίας Σκέπης και το μεγάλο ΟΧΙ που είπαμε τότε απέναντι στον Ιταλό κατακτητή» κατέληξε ο κ. Δαμασκηνός.
Σημείωσε μάλιστα, πως μετά το Πάσχα στο Μεσολόγγι θα λάβει χώρα ένα ιστορικό γεγονός, αφού η πόλη στις 30 Απριλίου θα υποδεχθεί την Ιερά Εικόνα της Παναγίας το «Άξιον Εστί» από τον Ιερό Ναό του Πρωτάτου από το Άγιο Όρος.
«Είναι μια πολύ μεγάλη ευλογία, μια εξαιρετική στιγμή για την Αιτωλοακαρνανία και για ολόκληρη τη Δυτική Ελλάδα και πιστεύουμε ότι και με την παρουσία της Παναγίας θα τιμηθεί ακόμη περισσότερο αυτός ο ευλογημένος και ηρωικός τόπος αλλά και οι ψυχές των αγωνιστών Εξοδιτών προγόνων μας» τόνισε.
Η Έξοδος και το σήμερα
Ο Νίκος Αλιάγας μιλάει στην Έλενα Καραγιάννη και στην εκπομπή «Μένουμε Εδώ» για την ιδιαίτερη πατρίδα του, το Μεσολόγγι, τον πίνακα του Ντελακρουά και πώς συνδέεται με την ιστορία της δικής του οικογένειας.
«Ο πατέρας μου ξενιτεύτηκε το ’64, έφτασε ένα παλικαράκι σε έναν σταθμό της Λυών και ξέρω ακριβώς πού κοιμήθηκε το πρώτο βράδυ, σε ένα παγκάκι που υπάρχει ακόμα. Αυτό, στα δύσκολα της ζωής όταν έχουμε όλοι τις δοκιμασίες, πάμε να βρούμε τα σημεία αναφοράς σαν πυξίδα. Και κάθομαι εκεί και λέω, αυτός ο άνθρωπος ξενιτεύτηκε. Δεν ξέχασε, δεν απαρνήθηκε. Έδωσε τη σκυτάλη, παρέδωσε κάτι από τον τόπο του.
Είχε στο πορτοφόλι του πράγματι, επειδή δεν ήξερε να πει το Μεσολόγγι και τι ήταν το Μεσολόγγι, λέει, οι Γάλλοι θα ξέρουν. Οι περισσότεροι δεν ήξεραν γιατί ήταν κάτι πολύ συγκεκριμένο. Το είχε κόψει σε ένα περιοδικό την απεικόνιση αυτή, μια μικρή φωτογραφία του πίνακα και έλεγε εγώ, μουά εδώ Μεσολογγί, Ντελακρουά» περιέγραψε ο κ. Αλάγας.
Μετά από χρόνια, ο ίδιος, ο Νίκος Αλιάγας στο ίδιο μουσείο, που εκτίθετο ο διάσημος πίνακας, το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό, εξέθεσε τα δικά του φωτογραφικά έργα με σημερινούς Μεσολογγίτες και μετά ξαναείδε το έργο στο Λούβρο που παρουσιάστηκε πριν από λίγα χρόνια.
«Και τώρα που ήλθε στο Μεσολόγγι, περιττό να πω ότι, τα δάκρυα τρέχανε την ώρα που άνοιξαν το προστατευτικό ξύλινο κουτί μέσα στο οποίο ταξίδεψε ο πίνακας. Η συγκίνηση ήταν μεγάλη. Θυμάμαι την απόλυτη σιωπή εκείνη τη στιγμή, που γέμισε όλη την αίθουσα, υψώθηκε από τους τεχνικούς μέχρι τους επιμελητές και υπήρξε ένα δέος. Αλλά βλέπω επίσης την κυρία Βικάτου, την Ολυμπία, που είναι πρωτεργάτρια του όλου εγχειρήματος του Υπουργείου Πολιτισμού, να ψιθυρίζει χωρίς φωνή τους στίχους του Σολωμού, Άκρα του τάφου σιωπή. Δεν μπορώ να το ξεχάσω αυτό. Το λέω και ανατριχιάζω. Δηλαδή, είναι φοβερό, διότι η ζωή κυλάει με τα προβλήματά της, με τις δοκιμασίες, με πολέμους γύρω μας, ο καθένας, με την πολιτική του, ο καθένας με τα δικά του υπάρχοντα θέματα και κάποια στιγμή σταματάνε όλα για να συνδεθούμε σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς» συνέχισε ο κ. Αλιάγας.
«Μπορεί ο Ντελακρουά να μην ήρθε ποτέ στην Ελλάδα. Ήταν ένας νέος 28χρονος, δεν περπάτησε στη λιμνοθάλασσα, δεν άκουσε τις φωνές των ανθρώπων, δεν είδε τίποτα. Διάβασε γιατί τα ρεπορτάζ ήταν εκτενή ρεπορτάζ στην περιοχή, με συγκεκριμένα στοιχεία, δηλαδή ανατριχιαστικά, αν τα διαβάσετε στον γαλλικό Τύπο. Εκεί υπήρχαν αυτοί που ήταν μαζί με τους Τούρκους και ήταν και οι άλλοι που ήταν η πιο φιλελεύθερη νεολαία περισσότερο και οι ρομαντικοί που ήταν μαζί με τους Έλληνες.
Αλλά, συνέλαβε κάτι που υπερβαίνει την πληροφορία. Δεν ζωγράφισε μόνο ένα γεγονός. Κατ’ αρχήν δεν βλέπουμε τίποτα από τη μάχη. Ούτε μια αναπαράσταση. Ενσάρκωσε μια ιδέα, ένα αρχέτυπο. Γιατί, το Μεσολόγγι για τον Ντελακρουά δεν ήταν γεωγραφία. Ήταν ένα συναίσθημα, ήταν κάτι πιο βαθύ. Ήταν εκείνο το σημείο στην ουσία, όπου η ανθρώπινη ύπαρξη είχε φτάσει το όριό της. Αυτό άγγιξε δηλαδή, μετά την πείνα, την πολιορκία, την απόγνωση και αυτή την απόφαση, η οποία δεν εξηγείται εύκολα. Γιατί αν σκεφτεί κανείς ότι για τέσσερις αιώνες ζούσαν μαζί στην ουσία κατά κάποιον τρόπο, γιατί εκείνη τη στιγμή λένε όχι; Γιατί κινούνται προς κάτι που μοιάζει χαμένο εξ αρχής;
Για να διασώσουν ίσως κάτι πιο σημαντικό από την ίδια τους τη ζωή, την αξιοπρέπειά τους. Αυτό όμως σημαίνει ότι πρέπει να έχει γίνει δουλειά εσωτερική, όχι μόνο ατομικά, αλλά συνολικά. Να υπάρχει ένα επίπεδο που να λέει ότι είμαι έτοιμος να σκοτώσω και τα ίδια μου τα παιδιά στην ουσία, γιατί αυτή είναι η πραγματικότητα» επισήμανε.
«Κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι πολίτης Μεσολογγίου, αλλά ξεπερνάει άλλη μια φορά το άτομο και μας μας καλεί να δώσουμε μάχη με άλλες πολιορκίες τις οποίες ζούμε, κοινωνικές, ακόμα και το τηλέφωνο είναι μια πολιορκία. Ακόμα και τα κοινωνικά δίκτυα είναι μια πολιορκία. Και να σταθούμε όρθιοι. Γιατί μας κοιτάει αυτή η Ελλάδα, η απαρηγόρητη του Ντελακρουά, αν και αξιοπρεπής, μας προστάζει απέναντι στην ευθύνη της μνήμης. Μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία είναι ένα κομμάτι του παρόντος. Εγώ θα ‘θελα ειλικρινά, μέσω του ραδιοφώνου να πω ότι δεν είναι κάτι που είναι μια ιστορική θρησκευτική αναπαράσταση. Είναι κάτι πιο βαθύ, υπαρξιακό σχεδόν. Θυμάμαι τον Γκάτσο που έλεγε δώστε μου μια ταυτότητα, να θυμηθώ ποιος είμαι. Φοβερό δεν είναι; Νομίζω ότι αυτό που ζούμε στο Μεσολόγγι, αυτό είναι και ο πίνακας του Ντελακρουά, είναι ένα ανεξίτηλο κομμάτι της ταυτότητάς μας. Αυτό αισθάνομαι τουλάχιστον» προσέθεσε.
Μιλώντας για ταυτότητα, στερεότυπα και αρχέτυπα, ο κ. Αλιάγας περιέγραψε πώς, έχοντας γεννηθεί και μεγαλώνοντας στη Γαλλία, κυκλοφορούσε στο μετρό με τη φουστανέλα, τα αισθήματά του τότε και τι διδάχθηκε από αυτό.
«Θυμάμαι τους γονείς μου, γιατί γεννήθηκα έξω, ότι την 25η Μαρτίου πηγαίναμε στην Αψίδα του Θριάμβου και με έντυνε η μάνα μου με τη φουστανέλα, με όλα τα παιδιά που μαθαίναμε ελληνικά σπαστά στην αρχή και σήμερα μιλάμε κανονικά ελληνικά και λέω στη μητέρα μου οκέυ, φόρεσα τη φουστανέλα, στην εφηβεία τώρα, πώς θα πάμε στην Αψίδα του Θριάμβου, με τον μπαμπά με το αυτοκίνητο; Με το μετρό. Ποιο μετρό ρε μάνα; Θα πάρω την φουστανέλα να πάω στο μετρό; Και θυμάμαι ήμασταν 5-6 πιτσιρίκια 15χρονα με το χνούδι, με τις φωνές που αλλάζανε και να μας κοιτάζουν όλοι στο μετρό. Όχι ότι ντρεπόμασταν, ήμασταν στην δύσκολη εφηβεία. Και η μητέρα μου να φωνάζει πίσω με την προφορά της την χαρακτηριστική στα γαλλικά, είμαστε περήφανοι, η παραδοσιακή ελληνική φορεσιά και ο κόσμος χειροκροτούσε.
Συμπέρασμα. Μπορείς να γίνεις ό,τι θες, να ενταχθείς σε όλα τα κοινωνικά στρώματα που θες, αλλά δεν μπορείς να απαρνηθείς αυτό που είσαι. Και όταν ξεπεράσεις λίγο την αμηχανία της εφηβείας και αν κολλάει η φουστανέλα με το Παρίσι, στην ουσία, απλά όταν έρχεται κάποιος από τη Μασσαλία με τα ρούχα του ή από την Βρετάνη, από την Κορσική με τα τραγούδια του και εσύ, εκείνη τη στιγμή, αισθάνεσαι ότι γίνεσαι κατά κάποιον τρόπο για λίγα λεπτά ο Πρέσβης του πολιτισμού σου και αν το κάνεις με ωραίο και γλυκό τρόπο, δεν σοκάρει κανέναν» είπε χαρακτηριστικά.
«Είναι από τα γεγονότα εκείνα, μαζί με τη σφαγή της Χίου, που επηρέασαν πάρα πολύ τη διεθνή κοινότητα, πάρα πολύ. Έχουμε μία σειρά από γεγονότα που σχετίζονται με το Μεσολόγγι. Το ένα είναι ο Λόρδος Βύρων. Έρχεται και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Ο Λόρδος Βύρων δεν είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας. Είναι ο άνθρωπος εκείνος λοιπόν, ο οποίος αποφασίζει, έρχεται στην Ελλάδα και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Αυτό προκαλεί σοκ στη διεθνή κοινή γνώμη. Και μετά έρχεται η έξοδος του Μεσολογγίου και η παράλληλη σφαγή. Γιατί δεν είναι μόνο έξοδος, είναι και σφαγή με ηρωική αυτοθυσία αυτών οι οποίοι μένουν μέσα. Εδώ ισχύει απολύτως η φράση που γράφει ο Διονύσιος Σολωμός, συγκλονιστική φράση «και ελεύθεροι να μείνουν, εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το Χάρο» ανέφερε ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής στο Πάντειο, Άγγελος Συρίγος, έλκοντας την καταγωγή του από το ηρωικό Μεσολόγγι.
«Αυτό το γεγονός είναι που σφραγίζει το Μεσολόγγι. Δηλαδή, οι άνθρωποι που είναι μέσα και από λάθη δικά τους. Το γεγονός ότι μείνανε χωρίς τρόφιμα, είναι ελληνικά λάθη, ήταν λάθη στην επιμελητεία, δεν μπόρεσαν να φθάσουν τα πλοία εγκαίρως, τα ελληνικά πλοία να διασπάσουν τον κλοιό. η βοήθεια απ’ έξω δεν ήταν σωστή. Έγιναν πολλά λάθη από πλευράς μας, αλλά οι πολιορκημένοι ήταν αποφασισμένοι να πολεμήσουν μέχρι τέλους και όταν είδαν ότι δεν υπήρχε θέμα πλέον να πολεμήσουν άλλο, αποφασίζουν την έξοδο. Δηλαδή, σίγουρα δεν θα παραδίδονταν στους εχθρούς και αυτό είναι που λέει ο Σολωμός, ελεύθεροι ή με τους αδελφούς από την άλλη μεριά ή με το Χάρο» τόνισε ο κ. Συρίγος.
«Απευθείας πρόγονος μου, από τη μεριά της γιαγιάς μου ήταν στο Μεσολόγγι, με τη γυναίκα του και το παιδί του. Η γυναίκα του ντύθηκε με αντρικά ρούχα και ο πρόγονός μου, Δημητρός Οικονόμου ήταν το όνομά του ή Οικονομίδης, μπόρεσε και διέφυγε, παιδάκι. Ήταν ένα από τα λίγα παιδάκια που βγήκαν ζωντανά από μέσα. Ελάχιστα παιδιά, ελάχιστες γυναίκες.
Η γυναίκα του και το παιδί τους σώθηκαν. Ο ίδιος, ο άμεσος πρόγονος που λεγόταν Κωνσταντίνος Οικονόμος, πέθανε μετά από μερικές μέρες στα Σάλωνα από τα τραύματά του, στην σημερινή Άμφισσα, αλλά ο γιος του και η γυναίκα του γλίτωσαν» περιέγραψε.
Τι τον συγκινεί ιδιαίτερα στην ιστορία του Μεσολογγίου;
«Έχοντας διαβάσει τον Κασομούλη, ο Κασομούλης ήταν μέσα στο Μεσολόγγι και περιγράφει μία σκηνή στην οποία βαδίζει στους δρόμους του Μεσολογγίου. Ετοιμάζονται για την Έξοδο, ο Κασομούλης ξέρει ότι η Έξοδος θα γίνει σε λίγες ώρες, αλλά δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη πότε ακριβώς θα γίνει για να μην το πληροφορηθούν και οι Τούρκοι σε περίπτωση πρακτόρων ή σε περίπτωση που κάποιος Έλληνας πέσει στα χέρια τους. Και βρίσκει έναν νεαρό ο οποίος περπατάει και λιποθυμά στον δρόμο μπροστά του και τον σηκώνει και του δίνει λίγο νερό και του λέει ο νεαρός, δεν αντέχω άλλο, δεν με κρατάνε τα πόδια μου. Και απαντά ο Κασομούλης, σε λίγο θα βγούμε έξω. Και του λέει ο νεαρός, αν είναι σε λίγο θα αντέξω, Αν είναι παραπάνω μια μέρα θα πεθάνω».
Ο Λόρδος Byron
«Έστρεψε τα φώτα της δημοσιότητας της εποχής, στον αγώνα των Ελλήνων επαναστατών για την ανεξαρτησία τους. Προφανώς έδωσε μία περαιτέρω ώθηση σε όλες τις φιλελληνικές προσπάθειες, οι οποίες είχαν οργανωθεί την εποχή εκείνη στις σημαντικές ευρωπαϊκές πόλεις αλλά και σε πόλεις της Βορείου Αμερικής, αλλά κυρίως στο Λονδίνο, στο Παρίσι, σε πόλεις της Ελβετίας. Σε μεγάλο βαθμό όμως ο Byronείχε πετύχει ήδη σημαντικά πράγματα και πριν από το θάνατό του» ανέφερε ο συγγραφέας, διδάκτωρ Ιστορίας, Σύμβουλος στη Βουλή των Λόρδων Ιωάννης Χουντής, αναφερόμενος στον Λόρδο Βύρωνα, μια από τις εμβληματικότερες μορφές του Φιλελληνισμού, που συνέβαλε ουσιαστικά στον αγώνα των Ελλήνων, τόσο με το κύρος του όσο και με την προσωπική του περιουσία.
«Όταν έφτασε αυτός ο Βρετανός αριστοκράτης σε αυτή τη μικρή πόλη της ελληνικής επικράτειας το 1823 – 1824, ήταν πράγματι από τους διασημότερους ανθρώπους της εποχής. Τα ποιητικά του έργα, τα συγγραφικά του κείμενα είχαν πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα και στην Ευρώπη και στην Βόρεια Αμερική. Είχε διατρέξει φυσικά μία πάρα πολύ σημαντική πολιτική καριέρα στη δική του χώρα, στη Βουλή των Λόρδων του Ηνωμένου Βασιλείου μεταξύ 1809 και 1814. Αλλά μετά βρήκε τον εαυτό του σε μία διαρκή αυτοεξορία, θα λέγαμε, κυρίως στην Ιταλία και σε κάποιες πόλεις της Ελβετίας, πριν την Ελλάδα. Ο βασικός λόγος που νομίζω ότι φθάνει ο Λόρδος Byron στην Ελλάδα είναι πρώτα απ’ όλα η πολύ επιτυχημένη εκστρατεία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και του Μητροπολίτη Ιγνάτιου Ουγγροβλαχίας, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό τον ανακάλυψαν στην Ιταλία και τον ενέγραψαν ως έναν από τους βασικούς υποστηρικτές της Ελληνικής Επανάστασης. Αλλά και η προσωπική του πεποίθηση, η οποία διαπνέεται από ένα κλασικό πνεύμα, έχοντας ήδη ταξιδέψει στην Ελλάδα και μία δεκαετία προηγουμένως, κατά το μεγάλο του ταξίδι στην Ανατολή, πως αυτή η περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου πρέπει να ξαναγίνει ανεξάρτητη, πρέπει να ξαναγίνει ελεύθερη και κάθε φιλελεύθερος άνθρωπος της εποχής, ο οποίος είχε στη διάθεσή του μέσα και ιδιαίτερα σημαντικές γνωριμίες, θα λέγαμε, έπρεπε να βοηθήσει.
Θα λέγαμε ότι το βασικότερο από όλα ήταν ότι χάρη σε αυτόν περαιώθηκε η πρώτη αποστολή των επαναστατών Ορλάνδου και Λουριώτη στο City του Λονδίνου, το χρηματιστηριακό κέντρο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας εκείνη την εποχή, όπου εκταμιεύτηκε το πρώτο επαναστατικό δάνειο φυσικά, το οποίο αναγνώρισε έμμεσα την ύπαρξη ενός εμπόλεμου έθνους, μίας υπό δημιουργίας χώρας και φυσικά οδήγησε τη Βρετανία στο να έχει τα δικά της συμφέροντα σε αυτή την επιτυχία, στρατιωτική και πολιτική του ελληνικού αγώνα, η οποία χωρίς τοn Byron δεν θα είχε ποτέ ξεκινήσει και δεν θα είχαμε οδηγηθεί φυσικά στα γεγονότα του Ναβαρίνο, στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου και σε όλες τις υπόλοιπες εξελίξεις οι οποίες ήταν κρίσιμες για την επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης, όσο κι αν δυστυχώς στην ελληνική ιστοριογραφία αυτά τα δάνεια έχουν κατηγορηθεί για χίλια μύρια. Είναι αναχρονισμός. Στο πλαίσιο της εποχής ήταν απολύτως σημαντικά. Και ο Byron είναι κρίσιμος παίκτης σε αυτή την ιστορία. Συνέλαβε την ιδέα πως έπρεπε να υπάρξει μια πίεση στις διπλωματικές αυλές και στις καγκελαρίες της Ευρώπης και σε αυτό το βαθμό αναδεικνύεται ως ένας ιδιαίτερα ρεαλιστής πολιτικός παρά αυτή την ρομαντική ψυχοσύνθεση και το ποιητικό background θα λέγαμε, περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Αναδεικνύεται ως ένας πολύ έξυπνος, εναργής πολιτικός στο Μεσολόγγι και νομίζω εκεί πέρα βρίσκεται και η μεγάλη συμβολή του, πέρα φυσικά από την διασημότητα που φέρνει στον ελληνικό αγώνα. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από αυτό στην πραγματικότητα.
Και φυσικά ήταν και αυτός ο οποίος έπρεπε να επιλέξει στο τέλος της ημέρας. Βρέθηκε στο Μεσολόγγι διότι επέλεξε να μην συνασπιστεί με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τους Μωραΐτες, τους Πελοποννήσιους οπλαρχηγούς και να συνασπιστεί με το Μαυροκορδάτο και τους Στερεοελλαδίτες Ρουμελιώτες πολιτικούς, έχοντας δει ήδη τον επερχόμενο διχασμό που θα ερχόταν στο πλαίσιο της Ελληνικής Επανάστασης τα επόμενα χρόνια μετά το θάνατό του, παρατηρώντας το στη δική του αλληλογραφία, με μια ενδιαφέρουσα πικρία θα λέγαμε, προσπαθώντας κατά κάποιο τρόπο να κατανοήσει πώς γίνεται να έχει έρθει αυτός από μία χώρα του εξωτερικού να βοηθήσει την Ελληνική Επανάσταση και οι Έλληνες στην πραγματικότητα με έξοχα ελληνικό τρόπο να κατατρώγονται μεταξύ τους. Αυτές είναι οι πλευρές της Ελληνικής επανάστασης που είναι καλό τέτοιες μέρες να τις θυμόμαστε επίσης, γιατί έχουν τα δικά τους ιστορικά διδάγματα.
Υπάρχει μια αλληλογραφία η οποία διαρκεί τουλάχιστον δύο μήνες, ενόσω ο Λόρδος Byron είναι στην Κεφαλονιά, που είναι ο πρώτη του σταθμός στο ταξίδι του μέχρι το 1823 στα τέλη του Δεκεμβρίου, όπου προσπαθεί να κατανοήσει τι ακριβώς συμβαίνει μεταξύ των Πελοποννησίων και των Στερεολλαδιτών με μια ενδιαφέρουσα αλληλογραφία και με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, στην οποία του ζητάει μια σειρά από ερωτήματα και περιμένει κάποιες συγκεκριμένες απαντήσεις. Στο τέλος της ημέρας βέβαια προσεγγίζει τον Μαυροκορδάτο και τους Στερεοελλαδίτες, διότι αυτή είναι η πλευρά εκείνη της Ελληνικής Επανάστασης, που είναι πιο φιλικά διακείμενοι στην Βρετανία εκείνη την εποχή, ενώ οι Μωραΐτες στην Πελοπόννησο είναι πιο συνασπισμένοι με τα ρωσικά συμφέροντα εκείνη την εποχή. Άρα ήδη διαβλέπουμε μια σειρά από διχασμούς πάνω από την Ελληνική Επανάσταση και έτσι, με τα μάτια ενός ξένου, ενός τρίτου σε αυτή την αλληλογραφία, είναι πολύ χρήσιμα για την δική μας εθνική αυτογνωσία θα έλεγα» ανέφερε χαρακτηριστικά.
Απαντώντας στο υποθετικό ερώτημα, ποιο θα μπορούσε να είναι το πολιτικό μέλλον του Λόρδου Byron, εάν δεν πέθαινε τον Απρίλιο του 24, ο κ. Χουντής είπε τα εξής:
«Είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί στην ιστορία, όσο και αν είναι γαργαλιστικό το να λέμε, τι αν. Παρ’ όλα αυτά, νομίζω ότι από τα κείμενα τα οποία είναι διαθέσιμα στο αρχείο και τα οποία προσπάθησα και εγώ σε ένα βιβλίο που είχα γράψει για το Λόρδο Βύρωνα και την Ελληνική Επανάσταση κάποια χρόνια πριν να αναδείξω στο ελληνικό κοινό, γνωρίζουμε ότι είχε κάποιες φιλοδοξίες και ο ίδιος, αλλά και ίσως ορισμένοι κύκλοι του ForeignOffice στο Λονδίνο να περαιωθεί ως κάποιου είδους μάλλον μονάρχης του ελληνικού βασιλείου, σε περίπτωση που αυτό είχε πραγματοποιηθεί, όσο περίεργο κι αν ακούγεται. Έχω βρει πρωτογενείς πηγές, πάνω από τρεις, οι οποίες αναφέρουν αυτό το σκεπτικό και ποιος ξέρει τι θα γινόταν αν είχε επιβιώσει το 1828 και αντί για τον Όθωνα ίσως είχαμε τον βασιλιά Γεώργιο τον Α’, καθώς το πρώτο όνομα του Λόρδου Βύρωνα ήτανε Τζορτζ»
Για το ποια η σημασία του Μεσολογγίου ως τοποθεσία, γιατί την πολιορκούσαν για ένα χρόνο και ποια η κατάσταση στην πόλη λίγες ημέρες πριν την έξοδο, αναφέρθηκε μιλώντας στην εκπομπή «Ναι, μεν Αλλά» με τον Δημήτρη Τάκη, ο Θανάσης Χρήστου, καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Ο κ. Χρήστου ανέφερε αρχικά, «πρέπει να σας πω αυτό το ψαροχώρι στην αρχή, από τον 17ο αιώνα μετεξελίχθηκε, ξέρετε, στα τέλη του 18ου με αρχές του 19ου αιώνα σε ένα αστικό κέντρο που εξαιτίας της εγγύτητας με τη θάλασσα μέσω της λιμνοθάλασσας βέβαια, είχε τη δυνατότητα να διεκπεραιώνει πολύ σημαντικές οικονομικές λειτουργίες. Ήταν ένα στρατηγικό πέρασμα, το διαμετακομιστικό εμπόριο, το έχει αναγάγει σε επιστήμη, με αποτέλεσμα αυτοί οι ικανοί άνθρωποι, οι οποίοι ζούσαν στο συγκεκριμένο νευραλγικό πέρασμα, είχαν γίνει εξπέρ στις εμπορικές και οικονομικές συναλλαγές. Επομένως, ήταν επόμενο, μέσα στο πλαίσιο της επανάστασης των δυστυχισμένων Γραικών της εποχής εκείνης, να αποκτά μια ξεχωριστή σημασία, δεδομένου του γεγονότος ότι ήλεγχε όλο το στρατηγικό πέρασμα από την Ήπειρο κάτω στο Μοριά».
Τώρα, ως προς το αν η έξοδος του Μεσολογγίου και η σφαγή φαίνεται ότι λειτούργησε και ως ηθικό όπλο που έσπρωξε και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη να ταχθεί υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας, είπε χαρακτηριστικά “Οπωσδήποτε, αλλά θα πρέπει να σας πω ότι 6 μέρες πριν ουσιαστικά το Ολοκαύτωμα πριν την ηρωική έξοδο των Μεσολογγιτών, έχουμε τη συνομολόγηση και την υπογραφή του περίφημου Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης, 4 Απριλίου του 1826, η οποία έγινε ουσιαστικά αμέσως μετά τον άωρο θάνατο του Τσάρου Αλεξάνδρου του πρώτου, την 1η Δεκεμβρίου του 1825, με αποτέλεσμα ο Γουίλσον που είχε πάει για να εκπροσωπήσει τον θρόνο της Μεγάλης Βρετανίας την εποχή εκείνη, να έρθει σε μια μορφή επικοινωνίας με τους άλλους, με τον νέο Τσάρο, τον Νικόλαο τον Πρώτο, τον κατά δεκαοκτώ χρόνια νεότερο αδελφό του Τσάρου Αλεξάνδρου του πρώτου, με αποτέλεσμα να φτάσουν στη συνομολόγηση αυτής της πράξης. Του Πρωτοκόλλου δηλαδή, της Πετρούπολης, 4 Απριλίου του 1826, έξι ημέρες πριν την ηρωική έξοδο, με αποτέλεσμα για πρώτη φορά να έχουμε συμπόρευση ανάμεσα στα αισθήματα της κοινής γνώμης των ευρωπαϊκών κρατών, των ευρωπαϊκών ανακτοβουλίων της εποχής εκείνης και της θέλησης και της βούλησης των ανακτοβουλίων, ουσιαστικά να αναγνωρίσουν και να στηρίξουν την Ελληνική Επανάσταση».
Τέλος, επισήμανε «πρέπει να σας πω ότι αν ο δεύτερος εμφύλιος βρισκόταν σε διαφορετική καμπή, ενδεχομένως ο Μιαούλης να είχε καταφέρει να σπάσει πάλι τον κλοιό και να τροφοδοτήσει με πολεμοφόδια το Μεσολόγγι, να το τροφοδοτήσει το Μεσολόγγι, με αποτέλεσμα, όπως είπε εύστοχα στις γραφές του τέλος πάντων ο Ιμπραήμ για δέκα ημέρες αν είχε κρατήσει το Μεσολόγγι, είναι βέβαιον ότι οι Τουρκαλβανοί θα έλυναν την πολιορκία».
Έξοδος και Τέχνη
Για τον φιλελληνισμό, την απήχηση της Εξόδου στη Δυτική Ευρώπη και την αποτύπωση της Εξόδου στην τέχνη, μίλησε στην εκπομπή «Έχουμε και Λέμε» με τους Στέλιο Βραδέλη και Γιώργο Πίκουλα, η Χριστίνα Κουλούρη, Πρύτανης Παντείου Πανεπιστημίου και Καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας.
Η κ. Κουλούρη τόνισε αρχικά, “Ήταν μια σημαντική καμπή στον αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία. Είναι από αυτές τις δραματικές στιγμές. Στην πραγματικότητα νικήθηκαν. Ήταν μια ήττα το Μεσολόγγι, αλλά η οποία μεταφράστηκε σε νίκη. Τεράστια ηθική νίκη. Διότι, επρόκειτο για θυσία μεγάλη, κυρίως αμάχων. Θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι μπορεί τότε να μην υπήρχαν οι ρεπόρτερ που πήγαιναν επί τόπου ή δεν μεταδίδονταν ειδήσεις τόσο γρήγορα, όμως υπήρχε ενημέρωση για αυτά τα γεγονότα. Η δυτική κοινή γνώμη παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα το δράμα των πολιορκημένων Ελλήνων. Παρακολουθούσαν και υπήρχαν ανταποκρίσεις για το πόσοι άνθρωποι υπέφεραν από την πείνα. Και βεβαίως αυτή η απόφαση, η δραματική, να κάνουν την έξοδο, αυτή την απελπισμένη έξοδο, ήταν μια απόφαση απελπισίας που στην πραγματικότητα σήμανε εκατόμβη θυμάτων. Και πέρα από την ανατίναξη βέβαια από τον Καψάλη της πυριτιδαποθήκης, δηλαδή, υπήρχαν πολλά γεγονότα που σήμαναν στην πραγματικότητα ότι εξολοθρεύτηκε αυτός ο ηρωικός πληθυσμός που υπέφερε τα πάνδεινα τόσον καιρό”.
Έπειτα, ανέφερε χαρακτηριστικά “Πρέπει να καταλάβουμε επίσης ότι οι μετακινήσεις εκείνη την εποχή-δεν υπήρχαν μεγάλοι οδικοί άξονες-οι περισσότερες γίνονταν από τη θάλασσα, για αυτό είναι πολύ σημαντικά τα λιμάνια και οι παραθαλάσσιες πόλεις, διότι με τα πλοία μετακινούνταν πολύ πιο εύκολα, ακόμη και τα εμπορεύματα και οι άνθρωποι, πέρα από τα στρατεύματα. Επομένως, δεν ήταν πολύ εύκολο να φτάσει κανείς στο Μεσολόγγι από άλλο δρόμο”.
Τώρα, ως προς το αν υπήρξαν πιέσεις από το εξωτερικό που μάθαιναν όλο αυτό το σκηνικό για να λήξει αυτή η πολιορκία, η κα Κουλούρη τόνισε ” Υπήρχαν αντιδράσεις, αλλά τότε δεν είχαν αναλάβει πολύ ενεργό ρόλο οι μεγάλες δυνάμεις. Για αυτό είναι τόσο σημαντικό το Μεσολόγγι, γιατί εκεί η κοινή γνώμη της Ευρώπης πραγματικά εξεγέρθηκε και πίεσε. Δηλαδή, οι κοινωνίες πίεσαν τις κυβερνήσεις να αλλάξουν πολιτική απέναντι στους επαναστατημένους Έλληνες. Θυμίζω ότι ένα χρόνο μετά θα γίνει το Ναυαρίνο. Δηλαδή, το 1827 αποφασίζουν στην πραγματικότητα οι τρεις μεγάλες δυνάμεις, η Ρωσία, η Γαλλία και η Βρετανία, να πολεμήσουν την Πύλη και να οδηγήσουν στην ελληνική ανεξαρτησία. Για αυτό είναι τόσο σημαντικό λοιπόν το Μεσολόγγι. Αλλάζει η πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων, κυρίως βεβαίως της Μεγάλης Βρετανίας“.
Τέλος, σε ερώτηση για το ρόλο του Ντελακρουά στην προώθηση της Ελληνικής Επανάστασης, ο οποίος και κρίνεται ως πολύ σημαντικός, επισήμανε”Αυτή η συγκίνηση είναι που προκάλεσε το φιλελληνικό αίσθημα και την υποστήριξη. Διότι, αυτό που παρουσιάζει ο Ντελακρουά στους πίνακές του είναι θα λέγαμε, μια αρχετυπική σύγκρουση ανάμεσα στον πολιτισμό και την βαρβαρότητα, ανάμεσα στον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Αυτό για τους Ευρωπαίους σήμαινε κάτι. Ήταν η ταυτότητά τους. Επομένως, είχε πολύ μεγάλη απήχηση. Ο πίνακας που δείχνει την Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου είναι ένας πίνακας έκκληση γιατί η Ελλάδα είναι γυμνή πάνω στα ερείπια και είναι σε στάση ικεσίας απέναντι στην Ευρώπη, Σώστε με, βοηθήστε με. Ήταν δηλαδή μια κραυγή αγωνίας που αποτυπωνόταν σε αυτόν τον πίνακα. Και για αυτό πόσες φορές έχει αναπαραχθεί; Όλοι αυτοί οι πίνακες δεν τους βλέπουν μόνο όσοι πάνε στο μουσείο, αλλά έχουν αναπαραχθεί σε βιβλία κτλ”.
Πριν από λίγες ημέρες πραγματοποιήθηκε η συγκινητική τελετή στο Μέγαρο Χρυσόγελου στην Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου, όπου έγιναν τα εγκαίνια της μεγάλης επετειακής έκθεσης Έξοδος 1826-2026, μια έκθεση πολύ σημαντική όχι μόνο γιατί φιλοξενείται εκεί ο εμβληματικός πίνακας του Ντελακρουά για την Έξοδο, αλλά γιατί η έκθεση αυτή προσφέρει μια ολοκληρωμένη παρουσίαση των δραματικών γεγονότων της δεύτερης πολιορκίας και δείχνει τον παγκόσμιο αντίκτυπο που υπήρξε από τη θυσία των ανθρώπων αυτών και τον καθοριστικό ρόλο που διαδραμάτισε για να διαμορφωθεί η συλλογική μνήμη του έθνους μας.
Η έκθεση αυτή έχει σπάνια ιστορικά τεκμήρια, αρχειακό υλικό, έργα τέχνης και αναπτύσσεται σε τρεις θεματικές ενότητες.
Γιατί και πόσο επηρεάστηκε η τέχνη από αυτό το σπουδαίο ιστορικό γεγονός στην Ελλάδα και την Ευρώπη, εξήγησε ο ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, ιστορικός τέχνης Μάνος Στεφανίδης στην εκπομπή «Πρωινή Παρέα» με την Κατερίνα Σερέτη.
«Εγώ θα έλεγα ότι δεν επηρέασε μόνο ο αγώνας την τέχνη, αλλά και η τέχνη επηρέασε τον αγώνα. Θέλω να πω ότι τα δύο έργα του Ντελακρουά, δηλαδή η καταστροφή της Χίου του 24 και η Ελλάς, Θρηνούσα επί των ερειπίων του Μεσολογγίου το 26 έκαναν τεράστια, τεράστια εντύπωση στο φιλελεύθερο φιλοευρωπαϊκό κοινό, έγιναν σημαία των φιλελληνικών κομιτάτων.
Τα περιέφεραν στις γαλλικές πόλεις κυρίως και αργότερα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, συγκεντρώνοντας χρήματα για τους αγωνιζόμενους Έλληνες και κυριολεκτικά μετέστρεψαν ένα κλίμα αρνητικό λόγω του Μέτερνιχ, λόγω της Ιεράς Συμμαχίας, λόγω των ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών συνθηκών, με αποτέλεσμα η τέχνη με τη σειρά της να δικαιώσει τον αγώνα. Και αυτό, ειδικά για την ιστορία του 19ου αιώνα, είναι μοναδικό. Η τέχνη δεν είναι απλά κάτι που διακοσμεί τις αίθουσες χοροεσπερίδων των μεγάλων ανακτόρων της Ευρώπης. Δεν είναι το πολύτιμο απόκτημα των βασιλικών οίκων, το οποίο το βλέπουν οι ελάχιστοι. Είναι κάτι που βγαίνει στο δρόμο και κυρίως διεγείρει συνειδήσεις. Ξυπνάει δηλαδή τα ανθρώπινα μυαλά» ανέφερε ο κ. Στεφανίδης.
Ο Ντελακρουά δεν ήρθε ποτέ στην Ελλάδα, σημείωσε, δεν ήξερε το Μεσολόγγι, όπως δεν ήξερε και τη Χίο. Είχε όμως σαφή ενημέρωση. «Τα γεγονότα αυτά έγιναν πρωτοσέλιδα, για να μεταφερθούμε λίγο στις δικές μας συνθήκες, μέσα σε μία δύο μέρες γινόντουσαν πρωτοσέλιδα και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Μην ξεχνάτε τον Μάγερ, δηλαδή τα Ελληνικά Χρονικά, το τυπογραφείο που υπήρχε στο Μεσολόγγι, αλλά κυρίως μην ξεχνάμε τον άλλον μεγάλο φιλέλληνα, μία συγχρόνως γοητευτική και σκοτεινή προσωπικότητα, τον Λόρδο Byron, που είναι ο πρίγκηπας του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, που είναι κάτι σαν τον Μπραντ Πιτ ας πούμε για την Ευρώπη. Ωραίος, μυστηριώδης, ερωτικός, ασύδοτος, ο οποίος έρχεται και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Αντιλαμβάνεστε τι εντύπωση κάνει. Η Ελλάδα δεν υπήρχε στο χάρτη, δεν υπήρχε όμως και στην συνείδηση της ευρείας μάζας των πολλών. Και αιφνίδια αναδύεται μια σύγχρονη Ελλάδα κατ’ ευθείαν συνέχεια, άλλη μια ρομαντική ιδέα, της αρχαίας μήτρας των αρχαίων προγόνων. Και αυτό βέβαια ήταν συγκλονιστικό» συνέχισε.
Έξοδος του Μεσολογγίου και Επανάσταση
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το Μεσολόγγι έγινε σύμβολο ευρωπαϊκής κλίμακας στη δεκαετία του 1820, σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ευάνθης Χατζηβασιλείου, καλεσμένο στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου.
Είναι και ο θάνατος του Βύρωνα, προσέθεσε, μιας μεγάλης προσωπικότητας, ενός «σελέμπριτι» είπε χαρακτηριστικά, της ευρωπαϊκής κοινωνίας εκείνης της εποχής και βέβαια, οι δύο πολιορκίες, οι οποίες αποκτούν συμβολική διάσταση στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι αποκομμένη από τις ευρύτερες εξελίξεις στον ευρωπαϊκό και στον δυτικό κόσμο γενικότερα. Έχει τις ρίζες της στην ίδια ιδεολογική βάση που έχει η Αμερικανική Επανάσταση, η Γαλλική επανάσταση, επικαλείται δηλαδή ακριβώς αυτές τις αρχές του φιλελευθερισμού και της δημοκρατίας που προβάλλονται από τις μεγάλες επαναστάσεις της εποχής της.
«Αυτές οι επαναστάσεις, μετά την ήττα του Ναπολέοντα το 1815, δημιουργήθηκε αυτή η Ιερά Συμμαχία με έναν από τους σκοπούς της να τις καταπνίγει και κατέπνιξε τέτοιες επαναστάσεις και στην Ιβηρία και στην Ιβηρική χερσόνησο και στην Ιταλία. Η μόνη επανάσταση αυτού του είδους, αυτής της ιδεολογικής διάθεσης, η οποία κατάφερε να επιβιώσει, ήταν η ελληνική, στο νότο της ελληνικής χερσονήσου, γιατί παντού αλλού, έγιναν σε έναν τεράστιο χώρο επαναστάσεις, αλλά κατεπνίγησαν, ήταν πιο κοντά στα κέντρα του οθωμανικού στρατού.
Αυτό λοιπόν που επιβιώνει στο νότο της ελληνικής χερσονήσου, αυτή η επανάσταση, τραβάει την προσοχή όχι μόνον των φιλελλήνων που κάθονται και σκέφτονται την κλασική αρχαιότητα και τις κληρονομιές της, αλλά και των ανθρώπων αυτής της πολιτικής διάθεσης, του φιλελευθερισμού, της συνταγματικής διακυβέρνησης, οι οποίοι αυτήν μόνο την επανάσταση έχουν για να υποστηρίξουν σε μια εποχή μεγάλης καταπίεσης.
Το Μεσολόγγι είναι ένα από τα σημεία στα οποία επικεντρώνεται η προσοχή των ανθρώπων και έχει και μια βαθιά πολιτική διάσταση στην Ευρώπη αυτής της εποχής. Είναι ένα διεθνές γεγονός, υπό αυτήν την έννοια, το Μεσολόγγι και προφανώς παίζει ένα καταλυτικό ρόλο στην πρόσληψη της Ελληνικής Επανάστασης ως μιας προοδευτικής επανάστασης σε μια Ευρώπη πραγματικά αντιδραστική εκείνης της εποχής» εξήγησε ο κ. Χατζηβασιλείου.
«Δεν είναι μόνο η θυσία στο πεδίο της μάχης όσων σκοτώθηκαν και αυτών που επέζησαν. Η θυσία ουσιαστικά θεμελίωσε με έναν πολύ χαρακτηριστικό τρόπο την ελληνική ανεξαρτησία» τόνισε.
Ως προς το πώς η θυσία του Μεσολογγίου έγινε ο καταλύτης της ευαισθητοποίησης της ευρωπαϊκής κοινωνίας, περισσότερο από κάθε τι άλλο, επισήμανε πως το φιλελληνικό ρεύμα είναι δύο πράγματα μαζί. Είναι και ένα πνευματικό κίνημα που αφορά τις κληρονομιές της αρχαιότητας, η οποία είναι πολύ κοντά στην ψυχή του μορφωμένου Ευρωπαίου αυτή τη στιγμή. Είναι όμως ταυτόχρονα και ένα πολιτικό κίνημα το οποίο υποστηρίζει τις ιδέες του φιλελευθερισμού της δημοκρατίας, οι οποίες μόνον στην Ελλάδα έχουν καταφέρει να επιβιώσουν, γιατί αλλού έχουν καταπνιγεί.
«Επομένως, είναι δύο πράγματα ταυτόχρονα. Και υπάρχει το φιλελληνικό κίνημα σχεδόν από την αρχή, από την αρχή δηλαδή εμφανίζεται. Σε αυτή την πόλη, στην οποία πεθαίνει ο Βύρων, η οποία έχει ήδη αντισταθεί σε μία πολύ δραματική πολιορκία μία φορά και έχουμε αυτό το κλίμα της αυτοθυσίας και του αγώνα μέχρι τέλους, λογικό είναι μέσα σε όλο αυτό το κλίμα, να προκαλέσει αυτό το διεθνές ενδιαφέρον. Οι ιστορικοί δεν πολυθέλουν να κάνουν αναλογίες, αλλά σκεφτείτε, συγκλονίζει την Ευρώπη η Ελληνική Επανάσταση και το Μεσολόγγι με έναν τρόπο όπως ο Ισπανικός εμφύλιος πόλεμος τον 20ο αιώνα.
Είναι δηλαδή κάτι το οποίο είναι στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας και είναι ένα, σε τελική ανάλυση, διεθνές γεγονός. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτή τη διεθνή λειτουργία και διαδράσεις της επανάστασης. Εκφράζει το ελληνικό έθνος, την εθνική του επανάσταση, εκφράζει ευρύτερες τάσεις, διεθνείς, ιδεολογικές, τις οποίες δεν πρέπει να λησμονούμε» εξήγησε.
Για την προσωπικότητα του Ελβετού φιλέλληνα Ιάκωβου Μάγερ, μίλησε στην εκπομπή «Έχουμε και Λέμε» με τους Στέλιο Βραδέλη και Γιώργο Πίκουλα, ο
Λευτέρης Δακαλάκης, σκηνοθέτης, ο οπίος ζει μεταξύ Ελλάδας και Ελβετίας και έχει κάνει ντοκιμαντέρ για την ελβετική τηλεόραση για τον Μάγερ.
Ο κ. Δακαλάκης ανέφερε αρχικά, “Θα αξιοποιήσω το στοιχείο του δαίμονα από την αρχαία Ελλάδα. Αυτό ακριβώς ήταν το στοιχείο που με ιντρίγκαρε στον Μάγερ. Στην αρχαία Ελλάδα λοιπόν, είχαμε τον δαίμονα που ήταν μία θεότητα η οποία κατέβη με τη μοίρα, τον χριστιανικό φύλακα άγγελο. Πράττω λοιπόν, κατά τον δαίμονα αυτού. Αυτός ήταν ο Μάγερ. Ο Μάγερ ακολούθησε τη μοίρα του. Ακολούθησε το αυτό που λέμε σήμερα στην ψυχολογία, το ένστικτό του, τη ροπή την οποία είχε“.
Και πρόσθεσε “Ο χαρακτήρας του ήταν αυτό που με ιντρίγκαρε. Η βάση ήταν πάντοτε τα γραφόμενα και τα όσα έχω διαβάσει από τον πατέρα μου, τον Γιάννη Δασκαλάκη, ο οποίος είναι εν ζωή και έχει ασχοληθεί και με τον Μάγερ. Και ο έκλυτος βίος του, σε μία χώρα σαν την Ελβετία στα 1819 μιλάμε, στα 18 του χρόνια κάνει ένα γάμο, αποτυγχάνει, χωρίζει, έχει χρέη οικονομικά, γυρίζει στην Ελβετία, γράφεται στα πανεπιστήμια στα οποία δεν πατάει, κάνει τον περιπλανώμενο ας το πούμε φαρμακοποιό ή γιατρό (…)”.
Έπειτα, τόνισε “(…) Ασυμβίβαστος, αντισυμβατικός και αιρετικός για τα ήθη και την ηθική του καιρού του. Είναι πολύ σημαντικό αυτό. Μιλάμε για το 1819 – 1820 σε μια πολύ δύσκολη εποχή. Όμως, διάβαζε για τον αγώνα της Ελλάδας. Ενημερωνόταν. Τον ενδιέφερε πολύ γιατί είχε το φιλελεύθερο μέσα του το πνεύμα, το οποίο δεν θέλω να γίνει σύγχυση με την σημερινή έννοια του όρου. Και ενδιαφερόταν. Μπορεί (δεν προκύπτει αυτό από στοιχεία) να ήθελε να ξεφύγει από την ελβετική του μοίρα και να ήρθε στην Ελλάδα, όμως αυτό αποτέλεσε, ας το πούμε, την αφετηρία για τη νέα του ζωή”.
Τέλος, υπογράμμισε για τον Μάγιερ, τα εξής “(…) Ο Μάγερ λοιπόν θεωρείται ο ιδρυτής του Τύπου στην Ελλάδα. Αυτή η μορφή, η εκκεντρική μορφή με όλες τις προσωπικές παρασπονδίες στην Ελβετία, που μην ξεχνάμε ότι σήμερα στην Ελβετία δεν τον γνωρίζουν, είναι ελάχιστοι και κυρίως τον γνωρίζουν στο Καντόνι της Ζυρίχης (…). Εκεί τον γνωρίζουν. Υπάρχει και η πλατεία Μάγερ, ένα μικρό χωριό με τη διοικητική δομή του Δήμου (…)”.
Η Έξοδος του Μεσολογγίου στην εφηβική λογοτεχνία
Ο εκπαιδευτικός – συγγραφέας Αντώνης Σέργης, μιλά στα παιδιά μέσα από το βιβλίο του με τίτλο «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» 1826-2026, 200 Χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου, με μια ιστορία εμπνευσμένη από πραγματικά γεγονότα της Εξόδου του Μεσολογγίου το 1826, για το πώς κατακτιέται η ελευθερία και για τα όνειρα που δεν πολιορκούνται.
«Σίγουρα, μιλάμε για ένα μεγάλο γεγονός στην ιστορία της Ελλάδας και υπάρχει μια βαθύτερη ευαισθησία γενικότερη για τη συγκεκριμένη πτυχή της ελληνικής Επανάστασης. Πρόκειται για την κατεξοχήν πράξη ελευθερίας μιας χούφτας ανθρώπων που αποτέλεσαν ένα από τα τελευταία προπύργια του ελληνισμού και ίσως γι’ αυτό μας συγκινεί τόσο πολύ. Και φυσικά δεν μιλάμε για μια σωματική ελευθερία, εφόσον ήταν σχεδόν βέβαιο από πριν ότι η απόπειρά τους ήταν καταδικασμένη, αλλά για μία προσωπική ελευθερία.
Πιο συγκεκριμένα πώς ήρθε η έμπνευση, παρακολουθώντας τυχαία ένα βίντεο στο διαδίκτυο για την επέτειο των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου, ένιωσα ένα ρίγος όταν είδα την αναπαράσταση της ανατίναξης της Πυριτιδαποθήκης του Χρήστου Καψάλη. Και αυτό το γεγονός έκανε ένα κλικ μέσα μου, ενεργοποίησε υπόγεια μάλλον ασυνείδητα όλες τις πτυχές της ελευθερίας που βρίσκονταν σε λήθαργο, ας το πούμε, στο μυαλό μου τόσα χρόνια. Υπήρχε μάλλον κάπου στην ψυχή μου το ερώτημα, τι σημαίνει ελευθερία; Γιατί ο άνθρωπος ποθεί τόσο πολύ να είναι ελεύθερος; Τι είναι όλα αυτά που τον αναγκάζουν να μη νιώθει ελεύθερος; Και γιατί φτάνει στο σημείο να απαρνηθεί το πολυτιμότερο αγαθό που έχει στα χέρια του, την ίδια του τη ζωή;» ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Σέργης, στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου.
Η πλοκή του βιβλίου είναι συνδυασμός μυθοπλασίας και πραγματικών στοιχείων.
«Περιλαμβάνονται για παράδειγμα τα ονόματα των προμαχώνων, αυτούσιες φράσεις του Λόρδου Βύρωνα, ονόματα πρωταγωνιστών της περιόδου Μαυροκορδάτος, Μπότσαρης, Κοκκίνης κλπ για τις εφημερίδες που κυκλοφορούσαν την εποχή εκείνη στο Μεσολόγγι».
Ως προς το πώς προσέγγισε αυτό το σκληρό θέμα, της φρίκης του πολέμου για να απευθυνθεί σε παιδιά, ο κ. Σέργης σημείωσε «πολλές φορές προσπαθούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά από αυτή τη φρίκη και τη σκληρή πραγματικότητα, από τη βία. Τα απομακρύνουμε από τις ειδήσεις που τους σοκάρουν ή από τις μεγάλες καταστροφές. Ως ένα βαθμό είναι απόλυτα λογικό, αφού είναι παιδιά, η ψυχοσύνθενσή τους διαφέρει. Από την άλλη όμως είναι σαν σφουγγάρια, Δηλαδή απορροφούν τις αγωνίες μας, συναισθάνονται τα άγχη μας, ακούνε τις κουβέντες μας και αυτό μπορεί να είναι και χειρότερο αν δεν έχουν τις σωστές εξηγήσεις. Οπότε για μένα ήταν αρκετά δύσκολο. Κουβαλούσα, ας το πούμε, ένα ψυχολογικό βάρος μέσα μου την ώρα της συγγραφής. Από τη μια υπήρχε ο κίνδυνος να μη γίνει μελόδραμα, γιατί συχνά η φρίκη η ίδια ξεπερνά τα όρια της γλώσσας.
Απαιτούσε ενσυναίσθηση, για να μπω δηλαδή στη θέση του ήρωά μου, του μικρού Δημήτρη Καψάλη, και να νιώσω τα δικά του συναισθήματα, να βιώσω πώς βίωνε αυτός ως παιδί την πολιορκία. Γι’ αυτό και επέλεξα εξάλλου την προσωπική αφήγηση και από την άλλη έπρεπε επίσης να είμαι και ακριβής τα ιστορικά γεγονότα».
«Το ηθικό μέγεθος αυτής της θυσίας, δηλαδή η επιλογή του εκούσιου θανάτου έναντι της αιχμαλωσίας, δείχνει μια υπέρβαση στα ανθρώπινα όρια. Και είναι αυτό, ως λογοτέχνης, ένα ιδανικό υλικό για την ανάδειξη του υψηλού στην τέχνη. Είναι η τραγικότητα των Ελεύθερων Πολιορκημένων, που παρά την πείνα και τις κακουχίες, δημιούργησαν ένα πρότυπο συλλογικού ήρωα αλλά και η αντίθεση του φωτός με το σκοτάδι. Η ηρωική στιγμή της Εξόδου μαζί με τους έντονους συμβολισμούς προσφέρει έναν πλούσιο υλικό για συγγραφή» είπε ο κ. Σέργης ερωτηθείς τι τον ενέπνευσε στη συγγραφή του βιβλίου.
Τα γεγονότα πριν την Έξοδο
Ο διδάκτωρ Γεωπολιτικής και τακτικό μέλος της Εταιρείας Πελοποννησιακών Σπουδών Γιώργος Πραχαλιάς, εξήγησε στην εκπομπή «Σεμνά και Ταπεινά» με τον Δημήτρη Πετρόπουλο γιατί η περιοχή του Μεσολογγίου πρωταγωνίστησε στη ροή των εξελίξεων της Ελληνικής Επανάστασης.
«Κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι δημότης Μεσολογγίου, όπως λέει εκεί στον Κήπο των Ηρώων στο Μεσολόγγι το σχετικό μνημείο. Το Μεσολόγγι είναι κομβικής σημασίας.
Το Μεσολόγγι, είναι ακριβώς απέναντι από την Πάτρα, που είναι το μεγαλύτερο λιμάνι του Μοριά και ουσιαστικά και ο Κολοκοτρώνης ήθελε να πάρει την Πάτρα και δεν τον άφησε η κυβέρνηση του Κουντουριώτη και του Μαυροκορδάτο, το Μεσολόγγι είναι το στήριγμα. Η προβολή ισχύος του Μοριά στην τόσο στη Ρούμελη όσο κυρίως και προς το Σούλι, δηλαδή περνώντας έχοντας στην κατοχή τους το Μεσολόγγι, οι Έλληνες πέρα απ’ τον ελεύθερο Μοριά, κατέχουν ολόκληρη τη Στερεά, τη Ρούμελη, με προβολή ισχύος προς την Ήπειρο. Αρα λοιπόν το Μεσολόγγι ήταν κομβικής σημασίας και γι’ αυτό ακριβώς μετά το θρίαμβό του ο Κολοκοτρώνης στα Δερβενάκια, που τσάκισε τον ανατολικό άξονα της μεγάλης αντεπίθεσης των Τούρκων, έστειλε εφεδρείες 700 άνδρες με επικεφαλής τον ίδιο τον Πετρόμπεη στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου, προς το Μεσολόγγι, το οποίο ήταν ο δυτικός άξονας της μεγάλης αντεπίθεσης. Η πρώτη πολιορκία ξεκινάει το 22 και ουσιαστικά πολιορκείται όταν ξεκινάει η μεγάλη αντεπίθεση των Τούρκων που πάει προς την Πελοπόννησο ο ανατολικός άξονας και δυτικά πάει προς το Μεσολόγγι. Ο ανατολικός άξονας κατεβαίνει με το Δράμαλη και τον τσακίζει ο Κολοκοτρώνης στο Μοριά. Ο δυτικός όμως έχει σκαλώσει και πολιορκεί τον Μεσολόγγι.
Ο Κολοκοτρώνης αμέσως αφού τσακίζει τον ανατολικό άξονα της αντεπίθεσης που τον είχε αναλάβει αυτός στέλνει Μωραΐτες με επικεφαλής τον ίδιο τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη να ενισχύσει την άμυνα του Μεσολογγίου, ελπίζοντας ότι έτσι και θα ενισχύσουν το Μεσολόγγι, αλλά και θα αναγκάσει ηθικά τους καπεταναίους της Ρούμελης που δεν είχαν πάει όλοι να βοηθήσουνε το Μεσολόγγι. Και έτσι τέλη του 22 αρχές του 23 επέρχεται η λύση της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου. Το Μεσολόγγι είναι ελεύθερο, ο Μοριάς είναι ελεύθερος. Και τι γίνεται εκείνη τη στιγμή; Αντιλαμβάνεται ο Κολοκοτρώνης. Έχει απελευθερώσει δηλαδή ουσιαστικά de facto όλο το Μοριά, την Αττική, Βοιωτία, τη Δυτική Ρούμελη και έχει προβολή ισχύος μέσω του Μεσολογγίου μέχρι και τη Λάκκα Σουλίου και το ίδιο το Σούλι. Άρα έχουμε ελεύθερη ελληνική επικράτεια. Το Μεσολόγγι είναι κομβικό για αυτή την αρχιτεκτονική ασφαλείας του νεώτερου ελληνικού ελεύθερου ελληνικού κράτους» ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η Συμβολή των Γυναικών στην Έξοδο
Τον κρίσιμο, καθοριστικό ρόλο των γυναικών στην Ελληνική Επανάσταση και στην Έξοδο του Μεσολογγίου, ανέδειξε η δημοσιογράφος – συγγραφέας Ευγενία Κατούφα, η οποία μίλησε στον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου, στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές».
Μίλησε συγκεκριμένα για την ισότιμη συνεισφορά των γυναικών, διότι συνήθως κάνουμε λόγο στις θυσίες τους.
Δύο κορυφαίες προσωπικότητες της Επανάστασης, η Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους, ήταν απαξιωμένες, είπε χαρακτηριστικά η κ. Κατούφα. «Ευτυχώς αναγνωρίστηκε όμως ο ρόλος τους. Αναγνωριζόταν και τότε, αλλά δεν τους έδιναν τα εύσημα που έπρεπε. Γι’ αυτό λοιπόν, όταν ο Όθωνας μοίραζε αφειδώς μετάλλια, αριστεία, βραβεία και επαίνους και είχαν υποσχεθεί ένα αριστείο στη Μαντώ και δεν της το δίνανε εκείνη του έγραψε μια επιστολή που του λέει, την έχω δει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και του λέει, «τον θρόνο που κατέχεις εσύ τον πήρες με το δικό μας το αίμα, δεν έχεις δικαίωμα λοιπόν να μην ανταμείβεις γυναίκες που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Εγώ προσωπικά δεν σου ζητάω χάρη. Ζητάω τα δικαιώματά μου».
Ποια άλλη γυναίκα είχε τέτοιο θάρρος, τέτοια αυτοπεποίθηση και τέτοια τόλμη, να θυσιάσει όλη την περιουσία της οικογένειας, τα πουγκιά που της είχε αφήσει ο πατέρας της για την προίκα της, τα κοσμήματα, τα ασημικά, τα χρυσαφικά, ακόμη και τα σκεύη της κουζίνας, τα κουτάλια πιρούνια. Και όταν πήγαιναν να τη ζητήσουν αρχοντόπουλα για να την παντρευτούν, τους έλεγε Εγώ δούλο δεν παντρεύομαι. Πολεμήστε να ελευθερώσετε αυτή την πατρίδα, για να έχετε ελπίδα να με δείτε νύφη» ανέφερε.
Σε αυτά τα δύο μέρη, Μάνη και Σούλι τα δύο κάστρα που τα ‘λεγε ο Κολοκοτρώνης, οι γυναίκες πολεμούσαν.
«Ξέρουμε δηλαδή εμείς έχουμε πληροφορίες από τον 18ο αιώνα και προφανώς και παλιότερα΄, συνεχίστριες των αρχαίων Σπαρτιατών τις λένε τις Μανιάτισσες.
Αλλά πέρα από αυτό και στην έναρξη και μετά την επανάσταση, πολλές γυναίκες πήραν το όπλο κυριολεκτικά. Η Σταυριάννα Σάββαινα είχε καταταγεί στο σώμα του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη σαν κανονικός στρατιώτης και ήταν αυτή χάρη στην οποία να μην πω εντελώς σε αυτήν οφείλεται η νίκη στο Βαλτέτσι, αλλά συνετέλεσε πολύ, γιατί ήταν καλοκαίρι, είχε καπνούς, φωτιές, θόρυβοι, κακό και δεν είχαν επικοινωνία μεταξύ τους οι πολεμιστές από ταμπούρι σε ταμπούρι. Αυτή ατρόμητη περνοδιάβαινε τους προμαχώνες και μοίραζε φυσέκια, βόλια, νερό, πέτρες. Χτυπούσε και η ίδια και πολέμησε και σε πολλά άλλα μέρη η Σταυριάννα. Η Κωνσταντία Ζαχαριά, η κόρη του Ζαχαριά Μπαρμπιτσιώτη, του πρώτου κλέφτη της Πελοποννήσου, μόλις άκουσε ότι κηρύχτηκε επανάσταση, κρέμασε τη σημαία στο σπίτι της και κατάφερε να συγκεντρώσει πεντακόσιους χωρικούς, τους οποίους οδήγησε στο Μυστρά» επισήμανε.
Γιατί πολεμούσαν ατρόμητα οι γυναίκες; «Είχαν κι έναν επιπλέον λόγο. Οι γυναίκες βεβαίως είχαν περισσότερους λόγους να μάχονται. Δεν πληρώνονταν. Οι στρατιώτες είχαν την ελπίδα να πάρουν κανένα γρόσι, αλλά εκείνες δεν πληρώνονταν. Εκείνες πολεμούσαν για την καρδιά τους, για την αξιοπρέπειά τους, για να αποφύγουν όλα αυτά τα δεινά που υφίσταντο ο ελληνικός λαός τόσα χρόνια, τις απαγωγές, τα παιδομάζωμα, τις άγριες φορολογίες, τις απάνθρωπες τιμωρίες και τον κίνδυνο της ατίμωσης. Όμως δεν ήταν μόνο αυτό. Οι επιτιθέμενοι φοβόντουσαν περισσότερο τις γυναίκες, γιατί αν τους νικούσαν οι άντρες, εντάξει ήταν ισότιμοι άντρες, αλλά αν τους νικούσαν οι γυναίκες, ατιμωτικό».
Όλες οι γυναίκες των Κολοκοτρωναίων ξέρανε να χειρίζονται πολύ καλά τα όπλα και μάλιστα οι Τούρκοι δεν πήγαιναν να κάνουν επίθεση στα χωριά τους, ακόμα κι όταν έλειπαν οι άντρες, γιατί δύο φορές το επιχείρησαν κι άφησαν πολλούς νεκρούς.
Συγγραφέας του βιβλίου Συμβολή των γυναικών στην Ελληνική Επανάσταση, η Ευγενία Κατούφα, παρουσιάζει άγνωστες πτυχές από τη δράση των Ελληνίδων στον αγώνα της Ανεξαρτησίας και στην ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου.
«Θεωρώ ότι αδικεί λιγάκι αυτό το κομμάτι της ιστορίας, όταν μιλάμε μόνο για την έξοδο. Προσωπικά νομίζω ότι η ενός χρόνου άμυνα που κράτησαν οι Μεσολογγίτες και οι Μεσολογγίτισσες ήταν ακόμα πιο ηρωικό γιατί ήταν μια χούφτα μέσα στην πόλη. Άνθρωποι απόλεμοι, άμαχοι, άκαπνοι, ψαράδες, βοσκοί, όχι μόνο αντιμετώπιζαν αλλά και νικούσαν δύο αυτοκρατορικούς στρατούς, τον τουρκικό και τον αιγυπτιακό. Με στρατιώτες καλοταϊσμένους και καλοντυμένους και εκπαιδευμένους από Γάλλους αξιωματικούς και συνεχώς τους νικούσαν. Λοιπόν, δεν αισθάνομαι καλά να μην αναφερόμαστε και στην πολιορκία. Και σε αυτήν την πολιορκία λοιπόν έκαναν πολλά και οι γυναίκες.
Καταρχήν να πω ότι οι Μεσολογγίτες ήταν πλούσιοι γιατί είχαν τη δυνατότητα να κυκλοφορούν με τα πλοιάριά τους, να μεταφέρουν προιόντα, είχαν χρήματα και κέρδιζαν από το αλάτι, από το κρασί, από τα αγροτικά προιόντα. Και έτσι λοιπόν και οι γυναίκες είχαν κάπως αστικό χαρακτήρα. Ωστόσο, όταν άρχισε να γίνεται κατανοητό ότι το Μεσολόγγι κινδυνεύει, παράτησαν τις πολυτέλειες και κουβαλούσαν πέτρες για να χτιστεί αυτό το τείχος, υπό την καθοδήγηση βέβαια του Χιώτη μηχανικού του Μιχαήλ Κοκκίνη. Και όχι μόνο κουβαλούσαν τις πέτρες, αλλά και όταν τα τείχη πάθαιναν κάποια ρωγμή την νύχτα ντύνονταν αντρικά και έπιαναν το μυστρί και το φτυάρι και φορτώνονταν χώματα και πήγαιναν να κάνουν επισκευές» περιέγραψε.
«Η Τασούλα, η αγωνίστρια, η Τασούλα Τσαντή, ήταν το πατρικό της όνομα, μαζί και με άλλες γυναίκες, ήταν αυτές οι οποίες δένανε φουσέκια, λιώνουν τα μολύβια από τα δίχτυα για να τα φτιάξουν βόλια, σκίζαν τα σεντόνια τους για να φτιάξουν επιδέσμους, με τα βότανα έφτιαχναν αλοιφές. Όταν ο Κιουταχής προσπάθησε να φτιάξει ένα ύψωμα από χώμα για να είναι πιο ψηλό από το τείχος και να προσπαθήσουν να περάσουν να μπουν μέσα στην πόλη από αυτό, οι γυναίκες ξέρετε τι κάνανε; Φορτώνονταν καλάθια με χώμα το οποίο κλέβανε οι αγωνιστές κάνοντας ένα τούνελ κάτω από το τείχος και κάτω από αυτό το ύψωμα και αφαιρούσαν το χώμα και οι γυναίκες το κουβαλούσαν. Φυσικά, κι εκείνες σήκωναν τα όπλα όταν έπρεπε ο άντρας τους να ξεκουραστεί και έκαναν τις βάρδιες τους τις ντόπιες και στην έξοδο πλήρωσαν βαρύ τίμημα, γιατί υπήρξαν και κάποια λάθη εκεί. Τέλος πάντων, το σημαντικό είναι ότι πήραν την απόφαση άντρες και γυναίκες και μάλιστα ο Καργάκος λέει ήταν πιο δύσκολο για τις γυναίκες να πάρουν την απόφαση να περάσουν μέσα από δύο εχθρικά στρατόπεδα. Αυτή την απόφαση πήραν.
Γι’ αυτό λοιπόν οι άντρες πολεμιστές ξέραν να πολεμάνε. Οι γυναίκες φορτώθηκαν όμως και αυτές όπλα και σπαθιά, έδωσαν και στα παιδιά τους όπλα, ντύθηκαν με αντρικά ρούχα, οι όμορφες μουτζουρώθηκαν για να μην φαίνονται όμορφες και προκαλούν και αυτό που έκαναν να ντυθούν με αντρικά όπλα ήταν για να τις εκλάβουν ως στρατιώτες και να πολεμήσουν και αυτές» συνέχισε.
Αν δεν υπήρχε το Μεσολόγγι, δεν θα υπήρχε αυτή η εξέλιξη που οδήγησε στην ίδρυση του ελληνικού κράτους, είναι η εκτίμηση της κ. Κατούφα.
«Έκανε τους ηγέτες της Ευρώπη να αλλάξουν προσανατολισμό ενώ ήταν μέχρι τότε εχθρικοί προς την Ελλάδα, άλλαξαν και έγιναν φιλικοί. Και δεν είναι τυχαίο που τον επόμενο χρόνο έγινε η ναυμαχία του Ναυαρίνου. Αν δεν υπήρχε το Μεσολόγγι όμως και αν δεν υπήρχε και η γενναία αντίσταση γυναικών και ανδρών στον Ιμπραήμ στη Μάνη, ίσως να μην είχε υπάρξει και το Ναυαρίνο.
Πράγματι η Ελλάδα οφείλει την ελευθερία της στο Μεσολόγγι κατά ένα βαθμό. Την οφείλει βεβαίως σε όλους τους αγώνες και το αίμα των Ελλήνων αλλά το Μεσολόγγι ήταν μια καίρια και μεγάλης σημασίας στιγμή.
Να επανέλθω όμως σε αυτό το πολύ σημαντικό που δεν είναι καθόλου γνωστό. Η Τασούλα Γυφτογιάννη λοιπόν, που ήταν ανάμεσα στις Εξοδίτισσες, αρχικά αιχμαλωτίστηκε, αλλά μετά πληρώθηκαν λύτρα. Στην έξοδο γνώρισε τον μετέπειτα σύζυγό της, τον Σπύρο Γυφτογιάννη, γι’ αυτό πήρε και αυτό το όνομα. Έζησε μέχρι τα 90 της και όταν κατάλαβε ότι πλησίαζε ο θάνατος της είπε στις γυναίκες που ήταν κοντά της, πάρτε αυτό το κλειδί να ανοίξετε την κασέλα μου και στον πάτο θα βρείτε μια καλή φορεσιά, με αυτή να με θάψετε και θα ‘χετε την ευχή μου. Ανοίγουν λοιπόν οι γυναίκες, αφού έκλεισε τα ματάκια της την κασέλα και βλέπουν τη στολή του παλικαριού του αγωνιστή, τη φουστανέλα.
Αυτό μαθεύτηκε. Μιλάμε για το 1880 πια, μαθεύτηκε και στις ευρωπαϊκές χώρες και τότε κάποιες Αγγλίδες δημοσιογράφοι και γυναίκες συγγραφείς ήρθαν εδώ και με αφορμή αυτό ρώτησαν και έμαθαν περισσότερα για τις γυναίκες τις αγωνίστριες. Επέστρεψαν στην Αγγλία, δημοσίευσαν άρθρα με λογοτεχνικά έργα κλπ και έτσι φούντωσε το φεμινιστικό κίνημα στις αρχές του 20ου αιώνα που εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο» συμπλήρωσε.
Το αφιέρωμα θα κορυφωθεί την Τετάρτη 1η Απριλίου, με τρίωρη ζωντανή εκπομπή από το Μεσολόγγι, από τις 9:00 έως τις 12:00, την οποία θα παρουσιάσουν ο Δημήτρης Πετρόπουλος και ο Ανδρέας Παπασταματίου.
Από την Τετάρτη 25η Μαρτίου και για μια εβδομάδα το ΕΡΤnews Radio 105,8 τιμά του Ήρωες και τη θυσία τους στην Έξοδο του Μεσολογγίου
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
