Πόσες φορές έχουμε πάρει το κινητό στα χέρια μας για να απαντήσουμε σε ένα μήνυμα ή να δούμε μια είδηση και, πριν καλά καλά το καταλάβουμε, έχει περάσει μισή ώρα; Το ίδιο συμβαίνει και στα παιδιά. Μόνο που για εκείνα είναι ακόμη πιο δύσκολο να σταματήσουν.
Η πρώτη σκέψη είναι συνήθως ότι φταίει η έλλειψη αυτοελέγχου. Όμως οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Πίσω από πολλές εφαρμογές που χρησιμοποιούμε καθημερινά υπάρχει ένας τρόπος σχεδιασμού, ο οποίος στοχεύει να κρατήσει την προσοχή μας όσο το δυνατόν περισσότερο. Οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει τέσσερα χαρακτηριστικά που επαναλαμβάνονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις πλατφόρμες προβολής βίντεο και σε πολλές ακόμη εφαρμογές. Όταν συνδυάζονται, δημιουργούν έναν ιδιαίτερα αποτελεσματικό μηχανισμό που δυσκολεύει μικρούς και μεγάλους να απομακρυνθούν από την οθόνη.
Η πολιτισμική ανθρωπολόγος Νατάσα Ντάου Σουλ (Natasha Dow Schüll), μία από τις πρώτες που μελέτησαν σε βάθος το φαινόμενο, υποστηρίζει ότι αυτά τα χαρακτηριστικά δεν μας κάνουν απλώς να περνάμε περισσότερο χρόνο στις εφαρμογές. Μας κάνουν να επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε αυτές, καταναλώνοντας περισσότερο περιεχόμενο, ξοδεύοντας περισσότερο χρόνο και, σε αρκετές περιπτώσεις, περισσότερα χρήματα.
Από τα καζίνο στις οθόνες μας
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα της έρευνας είναι ότι οι μηχανισμοί αυτοί δεν γεννήθηκαν στη βιομηχανία της τεχνολογίας.Η αρχή έγινε στα καζίνο.
Τη δεκαετία του 1980 και του 1990, η βιομηχανία των τυχερών παιχνιδιών επένδυσε σημαντικά στην ανάπτυξη των ηλεκτρονικών παιχνιδομηχανών, γνωστών και ως «κουλοχέρηδες» ή «φρουτάκια», οι οποίες θεωρούνται μέχρι σήμερα από πολλούς επιστήμονες η πιο εθιστική μορφή τζόγου. Οι άνθρωποι που αντιμετώπιζαν πρόβλημα εθισμού έμεναν μπροστά στις μηχανές για αδιανόητα μεγάλα χρονικά διαστήματα. Κάποιοι έπαιζαν επί 24 ή ακόμη και 48 συνεχόμενες ώρες, ενώ ορισμένοι είχαν φτάσει στο σημείο να φορούν πάνες ενηλίκων, ώστε να μη χρειάζεται να σηκωθούν ούτε για λίγα λεπτά.
Η Σουλ αφιέρωσε δεκαπέντε χρόνια ερευνώντας τον τρόπο λειτουργίας των παιχνιδομηχανών. Μίλησε με στελέχη μάρκετινγκ, μαθηματικούς, μηχανικούς λογισμικού και διευθυντές καζίνο, αλλά και με ανθρώπους που χρησιμοποιούσαν καθημερινά αυτές τις μηχανές. Η έρευνά της αποκάλυψε ότι ορισμένες επιλογές σχεδιασμού δεν ήταν καθόλου τυχαίες. Αντίθετα, είχαν στόχο να κρατούν τον παίκτη απορροφημένο για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Όταν αυτά τα χαρακτηριστικά λειτουργούσαν μαζί, δημιουργούσαν μια ιδιαίτερη ψυχολογική κατάσταση, την οποία η ίδια ονόμασε «ζώνη της μηχανής» (machine zone) ή «σκοτεινή ροή» (dark flow). Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία ο άνθρωπος χάνει σταδιακά την αίσθηση του χρόνου και του χώρου και απορροφάται ολοκληρωτικά από αυτό που κάνει.
Η μεγαλύτερη έκπληξη ήρθε στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Η Σουλ διαπίστωσε ότι οι ίδιοι ακριβώς μηχανισμοί είχαν αρχίσει να χρησιμοποιούνται και στις εφαρμογές για κινητά τηλέφωνα και τάμπλετ, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και τις πλατφόρμες προβολής βίντεο Έτσι, οι ίδιες τεχνικές που κρατούσαν καθηλωμένους τους παίκτες των καζίνο άρχισαν να εφαρμόζονται και στις εφαρμογές που χρησιμοποιούμε καθημερινά, επηρεάζοντας παιδιά και ενήλικες.
Και αυτή η σχέση βασίζεται σε τέσσερα χαρακτηριστικά.
Η μοναχική χρήση
Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι ότι η εμπειρία περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά ανάμεσα σε εμάς και την οθόνη.
Όταν χρησιμοποιούμε μια εφαρμογή μόνοι μας, χωρίς την παρουσία άλλων ανθρώπων, απουσιάζουν τα φυσικά κοινωνικά ερεθίσματα που θα μας βοηθούσαν να σταματήσουμε. Δεν υπάρχει κάποιος να μας διακόψει, να μας υπενθυμίσει ότι πέρασε η ώρα ή να μας αποσπάσει την προσοχή.
Οι μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που χρησιμοποιούν συστηματικά οθόνες μόνα τους, μέσα στο δωμάτιό τους, έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν προβληματική χρήση. Δηλαδή συνεχίζουν να χρησιμοποιούν μια εφαρμογή ακόμη και όταν αυτή επηρεάζει αρνητικά τον ύπνο τους, τις φιλίες τους ή άλλες πλευρές της καθημερινότητάς τους.
Πάντα υπάρχει και κάτι άλλο
Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι ότι οι εφαρμογές δεν μας αφήνουν ποτέ να νιώσουμε πως ολοκληρώσαμε αυτό που κάναμε.
Ανοίγουμε το TikTok ή το YouTube και το ένα βίντεο διαδέχεται το άλλο. Στο Instagram εμφανίζονται ασταμάτητα νέες φωτογραφίες, αναρτήσεις, σχόλια και επισημάνσεις «Μου αρέσει». Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε κάτι διαφορετικό. Η ίδια η εφαρμογή φροντίζει να μας προσφέρει συνεχώς νέο περιεχόμενο. Σε αντίθεση με ένα βιβλίο που τελειώνει, μια ταινία που ολοκληρώνεται ή ακόμη και μια εφημερίδα που κάποια στιγμή φτάνει στην τελευταία της σελίδα, στις περισσότερες εφαρμογές δεν υπάρχει φυσικό τέλος. Πάντα υπάρχει ακόμη ένα βίντεο, μία ακόμη ανάρτηση ή μία ακόμη εικόνα που περιμένει να τη δούμε.
Η ταχύτητα
Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι η ταχύτητα με την οποία εναλλάσσεται το περιεχόμενο. Μελετώντας τη λειτουργία των ηλεκτρονικών παιχνιδομηχανών, η Σουλ διαπίστωσε ότι όσο πιο γρήγορα εξελισσόταν το παιχνίδι τόσο περισσότερο χρόνο παρέμεναν οι παίκτες μπροστά στην οθόνη.
Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα.
Όσο πιο εύκολα μπορούμε να περάσουμε από το ένα βίντεο στο άλλο ή από τη μία ανάρτηση στην επόμενη, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διακόψουμε. Η συνεχής ανατροφοδότηση κρατά τον εγκέφαλο σε διαρκή εγρήγορση. Δεν προλαβαίνουμε να επεξεργαστούμε αυτό που μόλις είδαμε, γιατί αμέσως εμφανίζεται κάτι καινούργιο.
Η συνεχής εναλλαγή εικόνων και πληροφοριών μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι απορροφιόμαστε πλήρως από την οθόνη, σε σημείο που να χάνουμε την αίσθηση του χρόνου και να δυσκολευόμαστε να διακόψουμε τη χρήση. Η εμπειρία αυτή έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια.
Το καλύτερο έρχεται μετά
Το τέταρτο χαρακτηριστικό είναι ίσως και το πιο έξυπνα σχεδιασμένο. Οι εφαρμογές προσπαθούν συνεχώς να καταλάβουν τι μας ενδιαφέρει περισσότερο. Αναλύουν τι παρακολουθούμε, πόσο χρόνο αφιερώνουμε σε κάθε βίντεο, σε ποιες αναρτήσεις σταματάμε και ποιες προσπερνάμε. Θα περίμενε κανείς ότι, μόλις καταλάβουν τις προτιμήσεις μας, θα μας εμφανίσουν αμέσως αυτό που πραγματικά αναζητούμε. Δεν λειτουργούν όμως έτσι. Μας δίνουν κάτι που βρίσκεται πολύ κοντά σε αυτό που θέλουμε να δούμε. Λίγο αργότερα εμφανίζουν κάτι ακόμη πιο κοντινό και στη συνέχεια ακόμη ένα.
Με αυτόν τον τρόπο καλλιεργούν διαρκώς την προσδοκία ότι η επόμενη ανάρτηση ή το επόμενο βίντεο θα είναι αυτό που πραγματικά ψάχνουμε. Δεν μας κρατά στην οθόνη η ικανοποίηση, αλλά η προσμονή.
Η αίσθηση ότι το καλύτερο έρχεται αμέσως μετά είναι αρκετή για να συνεχίσουμε ακόμη κι όταν είχαμε αποφασίσει να σταματήσουμε.
Όταν οι τέσσερις μηχανισμοί λειτουργούν μαζί
Κάθε ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ισχυρό από μόνο του. Όταν όμως συνδυάζονται, δημιουργούν ένα περιβάλλον που ευνοεί την υπερβολική χρήση σχεδόν για όλους μας.
Η μοναχική χρήση, το ατελείωτο περιεχόμενο, η ταχύτητα και η συνεχής προσδοκία ότι το επόμενο βίντεο ή η επόμενη ανάρτηση θα είναι πιο ενδιαφέροντα λειτουργούν σαν ένας ενιαίος μηχανισμός που παρατείνει τον χρόνο παραμονής μας στις εφαρμογές.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτός ο τρόπος σχεδιασμού είναι ιδιαίτερα ανησυχητικός όταν αφορά παιδιά και εφήβους, καθώς είναι πιο ευάλωτοι σε μηχανισμούς που έχουν ως στόχο να κρατούν αμείωτη την προσοχή τους. Γι’ αυτό τονίζουν ότι η προστασία των παιδιών δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην αυτορρύθμιση ή στην επίβλεψη των γονέων. Εξίσου σημαντικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι ίδιες οι πλατφόρμες.
Όταν οι εταιρείες καλούνται να λογοδοτήσουν
Τα ευρήματα αυτά δεν απασχολούν πλέον μόνο την επιστημονική κοινότητα. Έχουν βρεθεί και στο επίκεντρο δικαστικών υποθέσεων και ερευνών των ρυθμιστικών αρχών. Τον Μάρτιο του 2026, δικαστήριο του Λος Άντζελες έκρινε ότι οι Meta και Google φέρουν ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάστηκαν το Instagram και το YouTube, επιδικάζοντας αποζημίωση σε νεαρή γυναίκα που υποστήριξε ότι η χρήση τους συνέβαλε στην επιδείνωση της ψυχικής της υγείας. Οι δύο εταιρείες έχουν ασκήσει έφεση.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτίμησε προκαταρκτικά ότι η Meta ενδέχεται να παραβιάζει τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες εξαιτίας του λεγόμενου «εθιστικού σχεδιασμού» του Instagram και του Facebook, θέτοντας στο μικροσκόπιο λειτουργίες όπως αδιάκοπη ροή, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και το περιεχόμενο που μας προτείνουν οι πλατφόρμες, αφού πρώτα έχουν καταγράψει τις προτιμήσεις και τις συνήθειές μας.
Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο στις δικές μας επιλογές ή στις συνήθειες των παιδιών μας. Αφορά και στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι εφαρμογές που χρησιμοποιούμε καθημερινά, αξιοποιώντας τεχνικές που πριν από λίγες δεκαετίες κρατούσαν καθηλωμένους τους παίκτες στα καζίνο.
Με πληροφορίες από: npr
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
