Θα υπάρχει η δουλειά σου σε πέντε χρόνια;

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράφει κώδικα σαν μηχανικός, να συντάσσει ένα επιχειρηματικό σχέδιο σαν σύμβουλος, να διακοσμεί σαν διακοσμητής εσωτερικών χώρων και να απαντά σε ιατρικές ερωτήσεις. Μπορεί ακόμα να δημιουργήσει ένα τραγούδι και να το ερμηνεύσει. Είναι σχεδόν φυσικό να σκεφτεί κανείς ότι στο μέλλον ίσως δεν θα χρειάζονται τόσοι μηχανικοί, σύμβουλοι, διακοσμητές, γιατροί και μουσικοί.

Το μέλλον της εργασίας την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Ζούμε την «εργασιακή αποκάλυψη»; Οι έρευνες της κοινής γνώμης δείχνουν ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι ανησυχούν και αναρωτιούνται: Θα υπάρχει άραγε η δουλειά μου σε πέντε χρόνια;

Ωστόσο, όπως γράφει η Άνι Λόουρι (Annie Lowrey) στο The Atlantic υπάρχει μια καλύτερη ερώτηση για όσους εργάζονται σε δουλειές γραφείου: είμαι άνθρακας ή είμαι άλογο;

Τα άλογα και τα μουλάρια δεν τα πήγαν καλά στην αγορά εργασίας. Οι αμερικανικές φάρμες απασχολούσαν 26.493.000 ιπποειδή το 1915. Εκατό χρόνια αργότερα, ο αριθμός αυτών των ζώων «στη μισθοδοσία» είχε καταρρεύσει στις 700.000. Οι αγρότες χρειάζονταν άλογα μέχρι που τα τρακτέρ και τα φορτηγά έκαναν τη δουλειά καλύτερα, και τότε απλώς τα αντικατέστησαν.

Είσαι άνθρακας ή άλογο;

Τα άλογα δεν ανησυχούσαν για το μέλλον τους, όπως επισημαίνει η Λόουρι. Δεν σκέφτηκαν ποτέ ότι η δουλειά τους μπορεί να τελειώσει. Όταν τα θεριζοαλωνιστικά μπήκαν στα χωράφια, τα άλογα δεν είδαν τα σημάδια των καιρών και δεν άρχισαν να ψάχνουν δουλειά σε εργοστάσια. Δεν έμαθαν προγραμματισμό ούτε γράφτηκαν σε κάποια σχολή. Έμειναν εκεί και έτρωγαν καρότα. Οι άνθρωποι, όμως, έχουν διαχειριστεί τις αλλαγές πολύ καλύτερα.

Περισσότεροι από τους μισούς εργαζόμενους στις Ηνωμένες Πολιτείες δούλευαν στη γεωργία το 1880, ενώ σήμερα μόλις το 2%. Οι αγρότες όμως δεν εξαφανίστηκαν. Έγιναν εργάτες σε εργοστάσια ραπτομηχανών, τα παιδιά τους έγιναν τεχνίτες, τα δικά τους παιδιά δάσκαλοι και τα εγγόνια τους έφτασαν να συμμετέχουν σε τηλεοπτικά ριάλιτι. Επαγγέλματα που πριν από 100 χρόνια ήταν συνηθισμένα, όπως αμαξάδες, τηλεφωνητές, ξυλοκόποι και χειριστές ανυψωτικών, σήμερα είναι σπάνια ή έχουν εξαφανιστεί.

Η μετάβαση από τη χειρωνακτική εργασία στις δουλειές γραφείου, αποδυνάμωσε δραματικά κοινότητες όπως το Ντέιτον (Dayton), το Γιανγκστάουν (Youngstown) και το Μάνσι (Muncie), όπου η βιομηχανία κατέρρευσε, οι θέσεις εργασίας χάθηκαν και ολόκληρες τοπικές οικονομίες αποσυντέθηκαν, συμβάλλοντας στην άνοδο της ακραίας ανισότητας.

Όταν η τεχνολογία οδηγεί στην ταχεία εξαφάνιση μεγάλου αριθμού θέσεων εργασίας, οι συνέπειες είναι αρνητικές. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι προσαρμόζονται. Αλλάζουν, προοδεύουν και, κάποιες φορές, ευημερούν. Ακόμη κι όταν μια νέα τεχνολογία αλλάζει ριζικά τη δουλειά τους. Σε αυτό το σημείο μπαίνει ο ρόλος του άνθρακα.

Το 1865, ένας λαμπρός Άγγλος οικονομολόγος, ο Γουίλιαμ Στάνλεϊ Τζέβονς (William Stanley Jevons), δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο «Το ζήτημα του άνθρακα: διερεύνηση της προόδου του έθνους και της πιθανής εξάντλησης των ανθρακωρυχείων μας». Ο άνθρακας, έγραφε, «είναι η υλική ενέργεια της χώρας, η καθολική βοήθεια, ο παράγοντας σε καθετί που κάνουμε». «Με τον άνθρακα σχεδόν κάθε επίτευγμα είναι δυνατό ή εύκολο. Χωρίς αυτόν επιστρέφουμε στην κοπιαστική φτώχεια των πρώτων εποχών».

Η Αγγλία ήταν ένα από τα λίγα μέρη όπου ο άνθρακας βρισκόταν στην επιφάνεια ή κοντά σε αυτήν, μαζί με τα Απαλάχια Όρη στις ΗΠΑ και τη Ρουρ στη Γερμανία, όπως αναφέρει ο οικονομολόγος και μελετητής της οικονομικής ιστορίας Μπραντ ΝτεΛονγκ (Brad DeLong). Με τον άνθρακα μπορούσες να θερμάνεις ένα σπίτι, να βράσεις νερό, να κατεργαστείς μέταλλο ή να κινήσεις μια μηχανή. Ο άνθρακας ήταν ο λόγος που η Αγγλία έγινε το επίκεντρο της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ο άνθρακας έκανε την Αγγλία πλούσια.

Το παράδοξο του Τζέβονς: γιατί η τεχνολογία αυξάνει τη χρήση

Ωστόσο, η χώρα διέθετε περιορισμένες ποσότητες άνθρακα. Κάποιοι οικονομολόγοι πίστευαν ότι οι πιο αποδοτικές ατμοκίνητες μηχανές θα μείωναν τη ζήτηση για άνθρακα.  Ο Τζέβονς υποστήριξε το αντίθετο. Οι βελτιώσεις στην αποδοτικότητα μείωσαν το κόστος παραγωγής, έκαναν τα προϊόντα φθηνότερα και αύξησαν τη ζήτηση. Αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερη παραγωγή και τελικά σε μεγαλύτερη κατανάλωση άνθρακα. Αυτή η ιδέα έγινε γνωστή ως «παράδοξο του Τζέβονς». Δηλαδή, όσο πιο αποδοτική γίνεται μια τεχνολογία, τόσο αυξάνεται η χρήση της και η κατανάλωση των πόρων που απαιτεί. Η Αγγλία θα χρειαζόταν περισσότερο άνθρακα, διαφορετικά θα έχανε τη θέση της ως οικονομική δύναμη.

Σύγχρονα παραδείγματα του παράδοξου υπάρχουν πολλά. Οι λυχνίες εξοικονόμησης ενέργειας, οι αντλίες θερμότητας και τα πλυντήρια με μπροστινή φόρτωση καταναλώνουν λιγότερη ηλεκτρική ενέργεια από παλαιότερες συσκευές. Αυτό σημαίνει ότι κάθε συσκευή είναι πιο «οικονομική». Ωστόσο, στις Ηνωμένες Πολιτείες καταναλώνουν σήμερα περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από ότι πριν από 20 ή 50 χρόνια, επειδή χρησιμοποιούν πολύ περισσότερες ηλεκτρικές συσκευές.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις ευρυζωνικές συνδέσεις, τα δεδομένα κινητής τηλεφωνίας και τα μικροκυκλώματα. Τα καλύτερα τηλέφωνα και τα ταχύτερα δίκτυα έχουν οδηγήσει τους ανθρώπους να παρακολουθούν σύντομα βίντεο σχεδόν κάθε στιγμή που είναι ξύπνιοι, κάτι που αυξάνει τη ζήτηση για χωρητικότητα δικτύου. Τα προηγμένα τσιπ, που μετατρέπουν σχεδόν κάθε αντικείμενο σε μικρό υπολογιστή, κάνουν ακόμη και μια απλή καφετιέρα ευάλωτη σε παραβίαση, αυξάνοντας έτσι τη ζήτηση για ακόμη περισσότερα τσιπ.

Οι προγραμματιστές, ο νέος «άνθρακας»

Το παράδοξο εμφανίζεται και στην αγορά εργασίας, όπου οι άνθρωποι σε πολλά επαγγέλματα λειτουργούν όπως ο άνθρακας. Το 2016, ο νομπελίστας Τζέφρι Χίντον (Geoffrey Hinton) υποστήριξε ότι «θα πρέπει να σταματήσουμε να εκπαιδεύουμε ακτινολόγους», επειδή το λογισμικό σύντομα θα τους καθιστούσε περιττούς.

Στην πράξη συνέβη το αντίθετο. Οι βελτιώσεις στην ιατρική απεικόνιση άνοιξαν νέες χρήσεις για τις αξονικές και τις μαγνητικές τομογραφίες. Οι ασθενείς ζητούσαν περισσότερες εξετάσεις, οι γιατροί τις συνταγογραφούσαν και οι ακτινολόγοι τις πραγματοποιούσαν και τις ερμήνευαν. Η τεχνολογία δεν αντικατέστησε τους ακτινολόγους. Ενίσχυσε τη δουλειά τους.

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μηχανικοί λογισμικού. Οι επιχειρήσεις απασχολούν σήμερα 6% περισσότερους μηχανικούς λογισμικού σε σχέση με πριν από έναν χρόνο, εν μέρει επειδή τα στελέχη αναζητούν επειγόντως εργαζομένους που θα μπορέσουν να αναπτύξουν ή να εφαρμόσουν προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης. Οι προγραμματιστές φαίνεται να είναι ο «άνθρακας» αυτή τη στιγμή.

Φυσικά, η εικόνα δεν είναι ίδια για όλους. Η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει διαφορετικά επαγγέλματα, κλάδους και χώρες, και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Σημαντικό ρόλο παίζει και το κράτος. Μπορεί να επηρεάσει την αγορά εργασίας, είτε μέσω φορολογίας είτε μέσω ρυθμίσεων που περιορίζουν την τεχνητή νοημοσύνη ή προστατεύουν την εργασία.

Ένας λόγος που η πρόβλεψη για τους ακτινολόγους δεν επαληθεύτηκε είναι ότι το σχετικό λογισμικό περνά από αυστηρές διαδικασίες έγκρισης, που καθυστερούν την εφαρμογή του και αυξάνουν το κόστος. Ταυτόχρονα, τα κενά στον έλεγχο αυτών των συστημάτων αναδεικνύουν την ανάγκη για ισχυρή κλινική εποπτεία

Με δεδομένες αυτές τις δυσκολίες, οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας και την παραγωγικότητα μπορεί να είναι πολύ πιο περιορισμένες από όσο φοβόμαστε. Και ορισμένοι τομείς της οικονομίας ίσως να μην επηρεαστούν ιδιαίτερα, ή και καθόλου. Η πιο συνηθισμένη δουλειά σήμερα δεν αφορά στον σχεδιασμό συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, αλλά στη φροντίδα ανθρώπων στο σπίτι. Και αυτή δύσκολα αντικαθίσταται από την τεχνητή νοημοσύνη.

Αλλά ας γυρίσουμε στην εποχή του άνθρακα. Ενώ ο Τζέβονς έγραφε το βιβλίο του, ένας κάτοικος της Πενσυλβάνια με το όνομα Συνταγματάρχης Ντρέικ (Colonel Drake), που στην πραγματικότητα δεν ήταν συνταγματάρχης, ανακάλυπτε πώς να τρυπά βαθιά τη γη και να αντλεί πετρέλαιο.

Λίγο αργότερα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αντικατέστησαν τον άνθρακα, όπως ο άνθρακας είχε αντικαταστήσει τη βιομάζα, και όπως η ηλιακή ενέργεια ίσως κάποια στιγμή αντικαταστήσει το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Όλα τα ανθρακωρυχεία βιομηχανικής κλίμακας στην Αγγλία έχουν πλέον κλείσει. Το τελευταίο εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα έκλεισε το 2024. Σήμερα, η χώρα χρησιμοποιεί τόσο άνθρακα όσο και το 1666, όταν το πιο συνηθισμένο επάγγελμα ήταν αυτό του χωρικού.