Γιατί οι νέοι σήμερα νοσταλγούν εποχές που δεν έζησαν ποτέ;

Αυτές τις μέρες καθαρίζω το γραφείο μου. Όταν λέω «καθαρίζω», εννοώ ότι πετάω πράγματα.

Άρχισα από τους φακέλους με τα παλιά δημοσιογραφικά θέματα. Τα κρατούσα ταξινομημένα για να ανατρέχω στα μεγάλα διεθνή γεγονότα. Σήμερα, όμως, δεν μου χρειάζονται πια. Η αναζήτηση γίνεται στον υπολογιστή και όχι σε ντοσιέ. Καθώς ξεφύλλιζα εκείνους τους φακέλους, ένιωσα σαν να αποχαιρετούσα ένα κομμάτι του εαυτού μου που ανήκει πια στο παρελθόν.Μετά, χάρισα πολλά βιβλία στην Ελληνική Λέσχη του Βιβλίου (ΕΛΒΙ), που κάνει πραγματικά σπουδαίο έργο, δημιουργώντας βιβλιοθήκες σε όλη την Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Τώρα έφτασα στα CD. Μουσική, αλλά και πάρα πολλές ταινίες.

Κάποιες δεν πρόκειται να τις πετάξω. Τον «Βασιλιά των Λιονταριών», παρόλο που τα κορίτσια έχουν φύγει πια από το σπίτι θα τον κρατήσω. Όπως και τον «Ρατατούη» και το «Ψάχνοντας τον Νέμο».

Τον «Βασιλιά των Λιονταριών» τον βλέπω ακόμη. Κάθε φορά κλαίω. Όταν τον έβλεπα με τις κόρες μου, έκλαιγα γιατί στενοχωρόμουνα για τον Σίμπα. Τώρα κλαίω ακόμα πιο πολύ. Ίσως γιατί νοσταλγώ την εποχή που τα κορίτσια ήταν μικρά και εγώ πιο νέα. Ίσως πάλι γιατί νοσταλγώ κάτι που δεν μπορώ να περιγράψω.

Γι’ αυτό και δεν μπορώ ακόμη να πετάξω τα CD.

Και κάπως έτσι έπεσα πάνω σε μια άγνωστη για μένα λέξη: «ανεμόια». Εγώ μέχρι τότε ήξερα μόνο την «Ανεμώλια», το βιβλίο του Ισίδωρου Ζουργού. Ένα μυθιστόρημα  για την αντρική φιλία. Οι μεσήλικες ήρωές του νοσταλγούν τη νιότη τους και συνομιλούν διαρκώς με το παρελθόν τους. Εάν έχετε χρόνο αυτό το καλοκαίρι, αξίζει να το διαβάσετε.

Από τη νοσταλγία στην ανεμόια (anemoia)

Αλλά ας γυρίσουμε στη νοσταλγία, ένα συναίσθημα που όλοι έχουμε νιώσει. Μπορεί να την πυροδοτήσει ένα τραγούδι, μια μυρωδιά, μια παλιά φωτογραφία ή ακόμη και μια διαφήμιση. Για πολλά χρόνια η νοσταλγία θεωρούνταν ένα συναίσθημα που συνδεόταν κυρίως με τη θλίψη και την προσκόλληση στο παρελθόν. Σήμερα, όμως, καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι απαραίτητα αρνητική. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να μειώνει το αίσθημα της μοναξιάς, να ενισχύει την αίσθηση συνέχειας του εαυτού μας και να μας υπενθυμίζει όσα έχουν πραγματικά αξία στη ζωή μας.

Σχετικό θέμα: Νοσταλγία: Πώς μπορεί να επηρεάσει το παρόν και το μέλλον

Στην πορεία εμφανίστηκε και ένας νέος όρος για να περιγράψει ένα ιδιαίτερο είδος νοσταλγίας: η ανεμόια (anemoia). Η νοσταλγία για μια εποχή που δεν ζήσαμε ποτέ. Η λέξη ανεμόια δεν είναι επιστημονικός όρος. Την επινόησε ο Αμερικανός συγγραφέαςΤζον Κένιγκ (John Koenig) στο βιβλίο του The Dictionary of Obscure Sorrows, στο οποίο δίνει ονόματα σε συναισθήματα που οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν βιώσει, αλλά δυσκολεύονται να περιγράψουν με μία μόνο λέξη.

Είναι το συναίσθημα που περιγράφουν όλο και περισσότεροι νέοι όταν λένε ότι θα ήθελαν να είχαν μεγαλώσει τη δεκαετία του ’80 ή του ’90, παρότι γεννήθηκαν πολλά χρόνια αργότερα. Υιοθετούν τη μόδα και τη μουσική εκείνης της εποχής, αγοράζουν φωτογραφικές μηχανές με φιλμ, ακούνε μουσική από CD και δίσκους βινυλίου και ανακαλύπτουν έναν τρόπο ζωής που γνώρισαν μόνο μέσα από ταινίες, φωτογραφίες και αφηγήσεις.

Πώς γίνεται όμως να νοσταλγεί κανείς κάτι που δεν έζησε ποτέ;

Η απάντηση ίσως δεν βρίσκεται στο παρελθόν αλλά στο παρόν. Οι ερευνητές που μελετούν τη νοσταλγία έχουν διαπιστώσει ότι οι πιο έντονες αναμνήσεις μας δεν είναι απαραίτητα οι πιο ευτυχισμένες. Είναι εκείνες στις οποίες είχαμε την αίσθηση ότι εμείς παίρναμε τις αποφάσεις και διαμορφώναμε τη ζωή μας.

Αυτό συνδέεται με τη θεωρία του αυτοπροσδιορισμού (self-determination theory), σύμφωνα με την οποία όλοι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να αισθάνονται ότι διαθέτουν αυτονομία και ότι οι ίδιοι καθορίζουν τις επιλογές τους. Όταν αυτή η αίσθηση περιορίζεται, ο νους μπορεί να στραφεί σε αναμνήσεις ή ακόμη και σε εικόνες ενός παρελθόντος που συμβολίζει καλύτερη ποιότητα ζωής.

Γιατί οι νέοι στρέφονται στα ’80s και στα ’90s

Για πολλούς νέους, η επιστροφή σε τεχνολογίες και συνήθειες μιας άλλης εποχής δεν αποτελεί απλώς μια αισθητική επιλογή ή μια μόδα. Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα, από την οικονομία και τους πολέμους έως την κλιματική κρίση και τη διαρκή πίεση από την τεχνολογία. Ίσως γι’ αυτό μια άλλη εποχή να τους φαίνεται πιο απλή, πιο ήρεμη και πιο ανθρώπινη, ακόμη και εάν δεν ήταν ακριβώς έτσι.

Με άλλα λόγια, οι νέοι πιθανότατα δεν νοσταλγούν πραγματικά τα ’90s. Νοσταλγούν αυτό που πιστεύουν ότι αντιπροσώπευαν. Μια εποχή με λιγότερες οθόνες, λιγότερες ειδοποιήσεις με αυθόρμητες συναντήσεις. Μια εποχή όπου μπορούσες να χαθείς χωρίς να σε καθοδηγεί το σύστημα πλοήγησης, να μπεις σε ένα δισκοπωλείο χωρίς να ξέρεις τι ακριβώς ψάχνεις ή να έχεις το χρόνο να βαρεθείς χωρίς να καταφύγεις αμέσως στο κινητό σου.

Όσο για εμάς που ζήσαμε πραγματικά τα ’90s, η ανεμόια ίσως μάς καλεί να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που πραγματικά μάς λείπει από εκείνη την εποχή. Και εάν μπορούμε να το ξαναβρούμε στη ζωή που ζούμε σήμερα.

Εγώ, πάντως, δεν έχω αποφασίσει ακόμα τι θα κάνω με τα CD. Ίσως γιατί, τελικά, δεν κρατούν μόνο μουσική και ταινίες. Κρατούν και ένα κομμάτι της ζωής μου.

Με πληροφορίες από: Financial Times, Psychology Today