Γιατί μας είναι τόσο δύσκολο πια να μην κάνουμε τίποτα;

Περιμένετε στην ουρά. Κάθεστε στο λεωφορείο. Είστε μόνοι στο σπίτι. Πόσο αντέχετε χωρίς να πιάσετε αμέσως το κινητό, να ανοίξετε την τηλεόραση ή να αναζητήσετε κάτι που θα γεμίσει τον χρόνο σας;

Για πολλούς ανθρώπους, ακόμη και λίγα λεπτά χωρίς κάποιο ερέθισμα μοιάζουν δύσκολα. Ίσως τελικά να μην είναι η ανία το πρόβλημα. Ίσως είναι ότι έχουμε ξεμάθει να μην συμβαίνει τίποτα. Με τα κενά της ημέρας που κάποτε αφήναμε να κυλήσουν χωρίς να τα γεμίζουμε αμέσως με κάτι.

Μήπως τελικά δεν χάνουμε μόνο την επαφή με την ησυχία αλλά και την ικανότητα να σκεφτόμαστε;

Πριν από χρόνια, ένα πείραμα έδειξε ότι αρκετοί άνθρωποι προτιμούσαν να δεχθούν ένα ηλεκτροσόκ παρά να μείνουν για λίγα λεπτά άπραγοι, μόνοι με τον εαυτό τους. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να παραμείνουν σε ένα δωμάτιο για 15 λεπτά χωρίς να κάνουν απολύτως τίποτα. Η μόνη διαθέσιμη δραστηριότητα ήταν να πατήσουν ένα κουμπί που προκαλούσε ένα επώδυνο ηλεκτροσόκ. Παρότι γνώριζαν τι θα συμβεί, πολλοί προτίμησαν να πατήσουν το κουμπί παρά να περάσουν αυτά τα λεπτά χωρίς κανένα ερέθισμα.

Ίσως τελικά το πρόβλημα είναι ότι έχουμε ξεχάσει πώς να βιώνουμε τις στιγμές που δεν κάνουμε κάτι.

Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο με την εσωτερική μας ησυχία

Ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της εποχής μας είναι ότι αναζητούμε διαρκώς τρόπους να ηρεμήσουμε το μυαλό μας, ενώ ταυτόχρονα έχουμε οργανώσει την καθημερινότητά μας έτσι ώστε να μη μένει σχεδόν ποτέ ήσυχο. Γεμίζουμε κάθε στιγμή μας με ένα νέο ερέθισμα και στη συνέχεια αναρωτιόμαστε γιατί μας είναι τόσο δύσκολη η εσωτερική ησυχία.

Η τάση αυτή δεν περιορίζεται στην τεχνολογία. Έχει επεκταθεί σχεδόν σε κάθε πλευρά της ζωής μας. Ο περίπατος γίνεται άσκηση. Το μαγείρεμα συνδέεται με έναν διατροφικό στόχο. Ο ελεύθερος χρόνος μετατρέπεται σε ευκαιρία αυτοβελτίωσης. Ακόμη και η ξεκούραση πρέπει να είναι «χρήσιμη».

Μέσα σε αυτή τη λογική, η ιδέα του να καθίσουμε απλώς χωρίς να παράγουμε, να μαθαίνουμε ή να βελτιώνουμε κάτι μοιάζει σχεδόν παράξενη. Τα τελευταία χρόνια, πολλές τεχνολογίες έχουν σχεδιαστεί ακριβώς για να εξαφανίσουν κάθε μικρή αναμονή από την καθημερινότητά μας. Τα ψώνια φτάνουν στην πόρτα μας, οι πλατφόρμες μάς επιτρέπουν να παραλείπουμε ακόμη και τους τίτλους αρχής μιας σειράς και οι ψηφιακοί βοηθοί απαντούν σχεδόν ακαριαία σε κάθε ερώτηση.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο 30χρονος ηθοποιός Τιμοτέ Σαλαμέ (Timothée Chalamet) δήλωσε πρόσφατα πως δεν θα ήθελε να εργαστεί σε χώρους όπως το μπαλέτο ή η όπερα, όπου, όπως είπε, «προσπαθείς να κρατήσεις κάτι ζωντανό ενώ ο κόσμος έχει πάψει να ενδιαφέρεται». Η δήλωση προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς πολλοί τη θεώρησαν άδικη και απαξιωτική για μορφές τέχνης με μακρά ιστορία. Ωστόσο, ανέδειξε άθελά της ένα ευρύτερο ερώτημα: πόσο πρόθυμοι είμαστε σήμερα να αφιερώσουμε χρόνο και προσοχή σε εμπειρίες που δεν προσφέρουν άμεση ικανοποίηση;

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν δεν κάνουμε τίποτα

Οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι όταν μειώνονται τα εξωτερικά ερεθίσματα ενεργοποιείται ένα δίκτυο του εγκεφάλου γνωστό ως «δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας» (default mode network).

Το δίκτυο αυτό συνδέεται με τις αναμνήσεις, τη φαντασία, την ενδοσκόπηση και τον σχεδιασμό του μέλλοντος. Ενεργοποιείται όταν η προσοχή μας δεν είναι στραμμένη σε κάποια συγκεκριμένη δραστηριότητα και το μυαλό ακολουθεί τη δική του πορεία.

Η διαδικασία αυτή δεν είναι πάντα ευχάριστη. Όταν σταματούν οι περισπασμοί, έρχονται συχνά στην επιφάνεια σκέψεις που αποφεύγουμε. Ανησυχίες, εκκρεμότητες, ερωτήματα για τη ζωή μας ή για το μέλλον. Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι σπεύδουν να γεμίσουν κάθε κενό της ημέρας με κάποια δραστηριότητα ή ένα νέο ερέθισμα.

Ωστόσο, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτές οι στιγμές παύσης παίζουν σημαντικό ρόλο στην επεξεργασία των εμπειριών μας, στη δημιουργικότητα και στην ικανότητά μας να σκεφτόμαστε. Το γεγονός ότι δεν κάνουμε τίποτα δεν σημαίνει ότι το μυαλό μας είναι ανενεργό. Συχνά είναι ακριβώς η στιγμή που επεξεργάζεται όσα ζούμε και όσα νιώθουμε.

Η ολλανδική τέχνη του να μην κάνεις τίποτα  

Η ανάγκη να αφήνουμε πού και πού το μυαλό να ησυχάζει και να περιπλανιέται χωρίς συγκεκριμένο σκοπό έχει αποκτήσει ακόμη και το δικό της όνομα. Στην Ολλανδία ονομάζεται “niksen” και σημαίνει κυριολεκτικά «δεν κάνω τίποτα». Ίσως να μην το περίμενε κανείς από έναν λαό που συνήθως συνδέεται με την πειθαρχία και την παραγωγικότητα. Κι όμως, οι Ολλανδοί έχουν μια ξεχωριστή λέξη για την αξία της παύσης.

Δεν πρόκειται για διαλογισμό ούτε για κάποια οργανωμένη τεχνική χαλάρωσης. Σύμφωνα με τους υποστηρικτές του, το niksen σημαίνει να αφήνεις για λίγο στην άκρη τους στόχους και τις υποχρεώσεις και να επιτρέπεις στον εαυτό σου απλώς να υπάρχει. Μπορεί να σημαίνει να κοιτάζουμε από το παράθυρο, να καθόμαστε σε ένα παγκάκι ή απλώς να αφήνουμε το μυαλό μας να περιπλανιέται χωρίς συγκεκριμένο προορισμό  Η ιδέα αυτή έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής τα τελευταία χρόνια, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν τρόπους να αντιμετωπίσουν την εξουθένωση και το διαρκές αίσθημα πίεσης.

Όταν η παύση είναι πολυτέλεια

Η συζήτηση, βέβαια, δεν είναι τόσο απλή. Η δυνατότητα να μη βιάζεσαι διαρκώς και να έχεις χρόνο για παύση δεν είναι ίδια για όλους. Για έναν άνθρωπο που εργάζεται πολλές ώρες, μεγαλώνει παιδιά, φροντίζει ηλικιωμένους συγγενείς ή προσπαθεί να τα βγάλει πέρα οικονομικά, ο ελεύθερος χρόνος είναι συχνά περιορισμένος.

Ίσως γι’ αυτό το να μπορείς να μην κάνεις τίποτα μοιάζει περισσότερο με προνόμιο, παρά με επιλογή.

Ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του niksen αναγνωρίζουν ότι η ξεκούραση δεν εξαρτάται μόνο από τις προσωπικές μας αποφάσεις. Εξαρτάται και από τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε.

Παρ’ όλα αυτά, το βασικό ερώτημα παραμένει. Όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με λίγα λεπτά ησυχίας, μπορούμε να τα αντέξουμε; Ή μήπως έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ στα ερεθίσματα, ώστε να νιώθουμε αμήχανα όταν δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα;

---

Με πληροφορίες από: sanity, BBC, Time