Κυριάκος Αθανασιάδης: Ιστορική μνήμη και κριτική σκέψη αποτελούν ανάχωμα στην προπαγάνδα

Το πολιορκημένο Μεσολόγγι μέσα από τη ματιά ενός εφήβου ζωντανεύει στο νέο βιβλίο του Κυριάκου Αθανασιάδη «Η πιο όμορφη λέξη στον κόσμο» (ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΗ).

Η επέτειος των 200 χρόνων από την ηρωική Έξοδο των Μεσολογγιτών, η ιστορική μνήμη, ο ρόλος που παίζουν τα βιβλία στη ζωή μας αλλά και το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου που απέσπασε για το 2025 αποτέλεσαν το υλικό της συζήτησής μας.  

Γιατί επιλέξατε το πολιορκημένο Μεσολόγγι ως θέατρο των εξελίξεων του νέου βιβλίου σας;

Τα 200 χρόνια από την Έξοδο έρχονται μόνο μία φορά στη ζωή του ανθρώπου, και ήθελα να αρπάξω την ευκαιρία. Είναι μία τόσο ξεχωριστή στιγμή, για μια σειρά από λόγους, όχι μόνο για έναν και δύο, που την κάνουν απολύτως και πέρα για πέρα μοναδική. Δεν υπήρξε ούτε θα υπάρξει άλλη σαν κι αυτήν. Και έπειτα είναι και ο Βύρωνας, μια συναρπαστική προσωπικότητα και ένας άνθρωπος που αγαπώ πολύ. Πολλά περιστατικά από τη ζωή του προσφέρουν υλικό για βιβλία, αλλά φανταστείτε: το Μεσολόγγι θα ήταν το Μεσολόγγι και χωρίς τον Βύρωνα. Όμως, ήταν κι εκείνος εκεί. Και έκανε ό,τι έκανε. Μιλάμε για μια συναστρία που μπορεί να συμβεί άπαξ.

Φαντάζομαι ότι προηγήθηκε ιστορική έρευνα προκειμένου ν’ αποδώσετε την εποχή και τη συνθήκη. Τι μάθατε που θα θέλατε να το μοιραστείτε μαζί μας;

Νομίζω το πιο συγκλονιστικό είναι πως δεν υπήρξε κανείς —ούτε ένας— που να μειοψήφησε στην τελική απόφαση. Αν το καλοσκεφτείς, είναι ανατριχιαστικό. Γιατί όλοι ήξεραν τι θα συμβεί. Κι αυτό είναι που κάνει το Μεσολόγγι να ξεχωρίζει, ενδεχομένως. Όχι μόνο η θυσία καθαυτή, που είναι κάτι αδιανόητα μεγάλο έτσι κι αλλιώς. Αλλά η πάγκοινη κατάφαση. Σε αφήνει σαστισμένο αυτό, λες «Μα πώς είναι δυνατόν;» Νά όμως που είναι.

Ο νεαρός ήρωάς σας μαθητεύει στο τυπογραφείο του Μεσολογγίου, το οποίο εκδίδει την ιστορική —για όσους έχουν μελετήσει την ιστορία του Τύπου— εφημερίδα ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Πώς ταυτίζεται μαζί του ο συνομήλικός του αναγνώστης;

Αυτό ήταν το πιο κρίσιμο στοίχημα για μένα. Δεν γράφω μια ιστορική πραγματεία, αφενός —ούτε θα μπορούσα να το κάνω, δεν είμαι ιστορικός του Αγώνα—, και το μυθιστόρημά μου απευθύνεται σε παιδιά, αφετέρου. Οπότε έπρεπε να επινοήσω πράγματα που θα αφορούσαν, ακριβώς, τα σημερινά παιδιά. Ο ήρωάς μου λοιπόν είναι ένα παιδί που ζει μια προσωπική περιπέτεια, και αντιμετωπίζει μία σειρά από προκλήσεις. Θέλω να πω, υπάρχει μεν το Μεσολόγγι, και όλα αυτά που σημαίνει το Μεσολόγγι, αλλά υπάρχει και ο Λευτέρης. Και υπάρχει και η Ελένη, η συνομήλική του συμπρωταγωνίστρια. Και τότε ξαφνικά αυτά τα δύο αρκούν. Η «Πιο όμορφη λέξη του κόσμου» είναι μια ιστορία για το Μεσολόγγι και την Έξοδο, για τα «Ελληνικά Χρονικά» και την απαρχή της ελληνικής τυπογραφίας, είναι μια ιστορία για τον Μπάιρον, αυτόν τον… εξωγήινο τύπο, αλλά είναι και μια ιστορία αγάπης.

Τι έρχεται να προσφέρει η ιστορική μνήμη στην εποχή μας;

Κυρίως κριτική σκέψη, νομίζω. Είναι κάτι σαν ανάχωμα στην προπαγάνδα. Και αυτό που λέμε «ηθική εγρήγορση»: ενισχύει τη φιλελεύθερη συνείδηση, αναγνωρίζει και αποκαθιστά τη φωνή των θυμάτων της ιστορίας — όλα αυτά που δίνουν εφόδια σε κάποιον για να μην πέφτει θύμα των λαϊκιστών. Αλλά, ούτως ή άλλως είναι σημαντικό να κατανοείς το παρόν μέσα από τους δρόμους που οδηγούν σ’ αυτό. Από την άλλη, η ιστορική μνήμη είναι κάτι που μπορεί να παραποιηθεί, να χαλκευτεί, ή να ερμηνευτεί κατά το δοκούν, καταπώς μάς εξυπηρετεί κάθε φορά. Θα ήταν ωραίο να μας προσέφερε συνεκτικότητα και προσανατολισμό, αλλά δεν είναι πάντα εύκολο. Όμως σε περιπτώσεις σαν αυτήν του Μεσολογγίου τα πράγματα είναι πολύ καθαρά, και απλώς σε γεμίζουν δέος. Στην πραγματικότητα, η ιστορία δεν έχει να κάνει με τους λαούς, αλλά με τον άνθρωπο. Διαβάζοντας ιστορία, δεν αναρωτιέσαι τι θα έκανες εσύ σαν Έλληνας ή σαν Γερμανός ή Αμερικανός στη θέση κάποιων άλλων ανθρώπων, αλλά τι θα έκανες σαν «Κυριάκος».

Υπάρχει κάτι που να συνδέει τους ήρωες και τα θέματα που επιλέγετε στα πάνω από εξήντα βιβλία που έχετε γράψει έως σήμερα;

Ναι, οπωσδήποτε: εγώ. Όλα τα βιβλία είναι εκδοχές του παρόντος με πρωταγωνιστή και ήρωες —καλούς και κακούς— τον συγγραφέα τους. Δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά. Ή, αν γίνει, είναι ψεύτικο, νόθο. Προτιμώ ένα κακό πλην ειλικρινές βιβλίο απ’ όλα τα νόθα βιβλία του κόσμου μαζί.

Τι σημαίνει για εσάς το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου το οποίο φέτος κατακτήσατε;

Μια γλυκόπικρη δικαίωση. Γράφω πάντα με στόχο τα βραβεία, δεν γράφω επειδή νιώθω κάποιο κάλεσμα από τη Μούσα, ή επειδή νιώθω ενός είδους ανάγκη να γράψω, ή από κάτι τέτοιο μεταφυσικό ή «καλλιτεχνικό». Ούτε γράφω για μένα ή για τους φίλους μου ή για κάποιον «ιδανικό αναγνώστη», και κάτι τέτοια που λέγονται. Γράφω επειδή αυτή είναι η δουλειά μου, και γράφω πάντα με τη φιλοδοξία να παρουσιάσω ξεχωριστά πράγματα. Όποτε δεν πιστοποιείται αυτό από την κριτική —και, όπως αντιλαμβάνεστε, τις περισσότερες φορές δεν πιστοποιείται—, είναι μια δυσάρεστη κατάσταση. Όταν επαινείται μια ιστορία που έτυχε να γράψεις προφανώς και χαίρεσαι, αλλά καμιά φορά θυμάσαι κι εκείνες τις άλλες, τις πολύ καλύτερές της, που για τον ένα ή τον άλλο λόγο αποσιωπήθηκαν. Γι’ αυτό λέω γλυκόπικρη.

Με τα βιβλία σας απευθύνεστε σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Συνέβη να καταπιαστείτε με μία ιστορία και να την εγκαταλείψατε;

Ναι, έχει συμβεί. Υποθέτω πως σε όλους τους επαγγελματίες του χώρου συμβαίνει. Κυρίως εγκαταλείπεις βιβλία που νιώθεις ότι δεν είσαι ικανός να τα τελειώσεις, ιδέες που σε ξεπερνούν. Από την άλλη, μπορεί να μην αφήσεις εσύ ένα βιβλίο, αλλά απλούστατα να μην εκδοθεί γιατί απορρίφθηκε από τους εκδότες: να το «αφήσουν» κάποιοι άλλοι. Γενικά κάποια στιγμή αντιλαμβάνεσαι πως στο «συρτάρι» σου υπάρχουν αρχινισμένες, μισοτελειωμένες ή απλώς… απελπισμένες ιστορίες που μένουν εκεί περιμένοντας κάτι. Μπορεί να έρθει η στιγμή τους, αλλά μπορεί και όχι. Είναι κάτι που συμβαίνει.

Πιστεύετε πως για κάθε άνθρωπο υπάρχει ένα βιβλίο που μπορεί να του αλλάξει τη ζωή;

Όχι, δεν υπάρχει. Και θα ήταν κρίμα να υπήρχε, γιατί έτσι θα αφήναμε τα πράγματα στην τύχη. Άντε να βρει κανείς τον δικό του Πλοίαρχο Νέμο, και μάλιστα τον καιρό που ένας Πλοίαρχος Νέμο μπορεί πράγματι να σου δείξει έναν άλλο πιθανό δρόμο στη ζωή σου. Αυτό που στην αλλάζει, που στη μεταμορφώνει, είναι η σταθερή και μόνιμη επαφή σου με τα βιβλία. Συμβαίνει σε ένα μικρό ποσοστό των ανθρώπων, στους γενναίους της ανάγνωσης, αλλά συμβαίνει. Και συμβαίνει πάντα. Κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί στη μεταμορφωτική δύναμη των αφηγήσεων, γιατί όλοι είμαστε ακριβώς φτιαγμένοι από αφηγήσεις. Δεν είμαστε και κάτι παραπάνω από αυτό, εδώ που τα λέμε.

Ο συγγραφέας

Ο Κυριάκος Αθανασιάδης (1963) γεννήθηκε και ζει στη Θεσσαλονίκη. Επί πολλά χρόνια εργάστηκε στον χώρο των εκδόσεων ως επιμελητής, αξιολογητής πεζογραφίας και στέλεχος εκδοτικού οίκου. Έχει εκδώσει πάνω από εξήντα βιβλία για μεγάλους και παιδιά, με το όνομά του και με μια σειρά από ψευδώνυμα. Τιμήθηκε για το 2025 με το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου για το βιβλίο του «Ο παράξενος Αδάμ και το φεγγάρι» (εκδόσεις Ψυχογιός)