Ρεζά Παχλεβί: Τα σχέδια του εξόριστου πρίγκιπα για μια αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν και οι αντιδράσεις

To 1979, o Ρεζά Παχλεβί σπούδαζε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όταν ο πατέρας του, ο τελευταίος σάχης του Ιράν, ανατράπηκε από την Ισλαμική Επανάσταση. Έκτοτε δεν έχει πατήσει το πόδι του στη χώρα, αν και οι υποστηρικτές του δεν έχουν σταματήσει ποτέ να πιστεύουν ότι μια μέρα ο «διάδοχος του θρόνου» θα επιστρέψει.

Καθώς οι διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος κατακλύζουν τους δρόμους των περισσότερων πόλεων της χώρας των 90 εκατομμυρίων κατοίκων, παρά την όλο και πιο βάναυση καταστολή και τη διακοπή του διαδικτύου, αυτή η ημέρα ίσως να πλησιάζει. 

Το όνομα του Παχλεβί βρίσκεται στο στόμα αρκετών διαδηλωτών που ζητούν την επιστροφή του «σάχη». Αυτή τη στιγμή, ακόμα και επικριτές του – και υπάρχουν πολλοί που αντιτίθενται στην επιστροφή της μοναρχίας στο Ιράν – παραδέχονται ότι ο Παχλεβί μπορεί να αποδειχθεί η μόνη προσωπικότητα με το προφίλ που απαιτείται για να επιβλέψει μια μετάβαση.

Οι παγκόσμιες επιπτώσεις του τέλους του θεοκρατικού καθεστώτος και της αντικατάστασής του από μια φιλοδυτική δημοκρατική κυβέρνηση θα ήταν βαθιές, αγγίζοντας τα πάντα, από την κρίση της Γάζας και τους πολέμους στην Ουκρανία και την Υεμένη, μέχρι την αγορά πετρελαίου.

Τίποτα δεν είναι εγγυημένο, και ακόμη και ο Παχλεβί δεν μπορεί να είναι σίγουρος ότι αυτό το τρέχον κύμα διαμαρτυριών θα ρίξει το καθεστώς, πόσο μάλλον ότι θα τον φέρει στην εξουσία. Αλλά αν συμβεί κάτι τέτοιο, κατά τη διάρκεια τριών συνεντεύξεων τους τελευταίους 12 μήνες στο POLITICO, ο εξόριστος πρίγκιπας εξήγησε πώς θα μπορούσε να ανατραπεί ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και σκιαγράφησε τη δική του πρόταση για να ηγηθεί της μετάβασης σε μια κοσμική δημοκρατία.

Η καθεστωτική αλλαγή

Ο Παχλεβί υποστηρίζει ότι η αλλαγή πρέπει να προέλθει από το εσωτερικό του Ιράν και, στη συνέντευξή του στο POLITICO τον περασμένο Φεβρουάριο, ξεκαθάρισε ότι ήθελε οι ξένες δυνάμεις να επικεντρωθούν στην υποστήριξη των Ιρανών ώστε να κινηθούν εναντίον της ηγεσίας της χώρας, αντί να επεμβαίνουν στρατιωτικά από έξω.

«Η οικονομική εξαθλίωση έχει φτάσει σε σημείο που οι μισθοί δεν μπορούν να καταβληθούν και οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράσουν ούτε ένα κιλό πατάτες, πόσο μάλλον κρέας», έλεγε.

Τις τελευταίες δύο εβδομάδες, το αυξανόμενο κόστος ζωής και η οικονομική κακοδιαχείριση έχουν συμβάλει στη διόγκωση του κύματος διαμαρτυριών. Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις των τελευταίων ετών έχουν πλημμυρίσει τους δρόμους, παρά τις προσπάθειες των αρχών να εκφοβίσουν τους διαδηλωτές μέσω της βίας και της διακοπής των επικοινωνιών.

Καθώς οι διαμαρτυρίες εντείνονταν την περασμένη εβδομάδα, ο Παχλεβί αύξησε τη δική του ροή αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία συγκεντρώνουν εκατομμύρια προβολές, ενθαρρύνοντας τους ανθρώπους να βγουν στους δρόμους και να καταλάβουν τα κέντρα των πόλεων. Οι υποστηρικτές του λένε ότι αυτές οι εκκλήσεις βοηθούν στην καθοδήγηση του κινήματος διαμαρτυρίας.

Οι δυνάμεις ασφαλείας έχουν καταπνίξει βάναυσα πολλές από αυτές τις συγκεντρώσεις. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων μιλούν για χιλιάδες νεκρούς, ενώ εκτιμάται ότι έχουν συλληφθεί περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι.

Είναι σχεδόν αδύνατο να επιβεβαιωθεί αν διαδίδεται το μήνυμα του Παχλεβί σε εθνικό επίπεδο, αλλά πλάνα από το εσωτερικό του Ιράν υποδηλώνουν ότι τα λόγια του εξόριστου πρίγκιπα κερδίζουν έδαφος στους διαδηλωτές, αφού όλο και περισσότερες εικόνες της προεπαναστατικής σημαίας με το Λιοντάρι και τον Ήλιο εμφανίζονται τις διαδηλώσεις.

Αποστασία

Ο Παχλεβί έχει μελετήσει την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού για να κατανοήσει πώς μπορεί να ανατραπεί η Ισλαμική Δημοκρατία. Στη Ρουμανία και την Τσεχοσλοβακία, λέει, αυτό που απαιτούνταν για να τερματιστεί ο κομμουνισμός ήταν τελικά κάποιες αποστασίες μεταξύ των ανθρώπων εντός των κυρίαρχων ελίτ, του στρατού και των υπηρεσιών ασφαλείας που «δεν ήθελαν να βυθιστούν μαζί με το βυθιζόμενο πλοίο».

«Δεν νομίζω ότι θα υπάρξει ποτέ ένα επιτυχημένο κίνημα πολιτικής ανυπακοής χωρίς τη σιωπηρή συνεργασία ή τη μη παρέμβαση του στρατού», είπε στη συνέντευξη του περασμένου Φεβρουαρίου.

Υπάρχουν πολλαπλά επίπεδα στον μηχανισμό καταστολής του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της μισητής πολιτοφυλακής Μπασίτζ, αλλά το πιο ισχυρό και τρομακτικό μέρος του μηχανισμού ασφαλείας είναι το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC). Ο Παχλεβί υποστηρίζει ότι οι κορυφαίοι διοικητές των IRGC που «γεμίζουν τις τσέπες τους» – και παραμένουν πιστοί στον Χαμενεΐ – δεν αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μέρος των στελεχών του σώματος, πολλοί από τους οποίους «δεν βγάζουν το μήνα και αναγκάζονται να βρουν μια δεύτερη δουλειά στο τέλος της βάρδιάς τους».

«Σε κάποιο σημείο θα σκεφτούν ότι τα παιδιά τους βρίσκονται στους δρόμους διαμαρτυρόμενα… και αντιστέκονται στο καθεστώς. Και τελικά καλούνται να πυροβολήσουν τα παιδιά τους. Για πόσο καιρό θα είναι αυτό ανεκτό;»

Η προσφορά του Παχλεβί σε όσους αποστατήσουν είναι ότι θα τους χορηγηθεί αμνηστία μόλις πέσει το καθεστώς. Υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που εργάζονται σήμερα στην κυβέρνηση και τον στρατό θα πρέπει να παραμείνουν στους ρόλους τους για να παρέχουν σταθερότητα μετά την εκδίωξη του Χαμενεΐ, προκειμένου να αποφευχθεί η διάλυση του κράτους – όπως συνέβη μετά την εισβολή στο Ιράκ το 2003, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ.

Μόνο οι σκληροπυρηνικοί αξιωματούχοι στην κορυφή του καθεστώτος στην Τεχεράνη θα πρέπει να αναμένουν ότι θα αντιμετωπίσουν τιμωρία. Τον Ιούνιο, ο Παχλεβί ανακοίνωσε ότι αυτός και η ομάδα του είχαν δημιουργήσει μια ασφαλή πύλη για τους αποστάτες, ώστε να καταγράφουν την υποστήριξή τους στην ανατροπή του καθεστώτος, προσφέροντας αμνηστία σε όσους εγγράφονται και βοηθούν στην υποστήριξη μιας λαϊκής εξέγερσης. Μέχρι τον Ιούλιο, 50.000 φαινομενικά αποστάτες του καθεστώτος είχαν χρησιμοποιήσει το σύστημα, είχε δηλώσει.

Αλλαγή καθεστώτος

Ο Παχλεβί στις συνεντεύξεις του επιμένει ότι δεν ήθελε οι Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ να εμπλακούν άμεσα και να εκδιώξουν τον ανώτατο ηγέτη και το επιτελείο του. Είναι πεπεισμένος ότι το καθεστώς θα καταρρεύσει από έναν συνδυασμό εσωτερικών διχασμών και πιέσεων από λαϊκές αναταραχές.

Έχει επίσης ασκήσει κριτική στην απροθυμία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να αμφισβητήσουν το καθεστώς και στην προτίμησή τους να συνεχίζουν τις διπλωματικές προσπάθειες, τις οποίες έχει χαρακτηρίσει ως κατευνασμό. Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, ιδίως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ιστορικά διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαχείριση των σχέσεων της Δύσης με το Ιράν, ιδίως στον σχεδιασμό της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 που επεδίωκε να περιορίσει το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου της Τεχεράνης. Ο Παχλεβί θα προτιμούσε περισσότερη υποστήριξη και έντονη καταδίκη από την Ευρώπη.

Αντίθετα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποσύρθηκε από την πυρηνική συμφωνία με το Ιράν κατά την πρώτη του θητεία και σπατάλησε λίγο χρόνο στη διπλωματία κατά τη δεύτερη. Διέταξε αμερικανικά στρατιωτικά πλήγματα στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν πέρυσι, στο πλαίσιο του 12ήμερου πολέμου του Ισραήλ, μια ενέργεια που σύμφωνα με πολλούς αναλυτές και την ομάδα του Παχλεβί αφήνει την ελίτ του ισλαμικού καθεστώτος και τον τεράστιο μηχανισμό ασφαλείας του πιο αδύναμους από ποτέ.

Ο γιος του έκπτωτου σάχη έχει συναντηθεί αρκετές φορές με τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, και είπε ότι τον θεωρεί «τον πιο οξυδερκή και κατανοητικό» κάτοχο αυτού του αξιώματος όσον αφορά το Ιράν από την επανάσταση του 1979.

Τις τελευταίες ημέρες, ο Τραμπ έχει κλιμακώσει τις απειλές του για παρέμβαση, συμπεριλαμβανομένης ενδεχομένως και της ανάληψης περαιτέρω στρατιωτικής δράσης, αν οι ηγέτες του Ιράν συνεχίσουν την καταστολή και σκοτώσουν μεγάλο αριθμό διαδηλωτών. Το Σαββατοκύριακο, με ανάρτησή του στο Χ ο Παχλαβί προέτρεψε τον Τραμπ να ακολουθήσει την υπόσχεσή του.

Senator Graham is right. President Trump is not Obama. His words of support for the protesters in Iran show that. Now is the time to act. The President is a man of action and a man of peace. Now, he can act to bring about the greatest peace the world has ever seen: by helping… https://t.co/2nRm1CTa0C

— Reza Pahlavi (@PahlaviReza) January 12, 2026

Η μετάβαση στη δημοκρατία

Τον Ιούνιο, ο Παχλεβί δήλωσε ότι ήταν έτοιμος να αντικαταστήσει την κυβέρνηση Χαμενεΐ για να ηγηθεί της μετάβασης από τον αυταρχισμό στη δημοκρατία. 

«Μόλις καταρρεύσει το καθεστώς, πρέπει να έχουμε μια μεταβατική κυβέρνηση το συντομότερο δυνατό», είχε δηλώσει στο POLITICO. Πρότεινε τη διεξαγωγή μιας συνταγματικής διάσκεψης μεταξύ εκπροσώπων του Ιρανικού λαού για την εκπόνηση μιας νέας συμφωνίας, η οποία θα επικυρωθεί από τον λαό σε δημοψήφισμα. Η επόμενη μέρα από τη διεξαγωγή αυτού του δημοψηφίσματος, θα είναι «το τέλος της αποστολής μου στη ζωή» είχε πει.

Όταν ρωτήθηκε αν ήθελε να δει την αποκατάσταση της μοναρχίας, απάντησε: «Όλες οι δημοκρατικές επιλογές θα πρέπει να βρίσκονται στο τραπέζι. Δεν πρόκειται να είμαι εγώ αυτός που θα αποφασίσει αυτό. Ο ρόλος μου, ωστόσο, είναι να διασφαλίσω ότι καμία φωνή δεν θα μείνει πίσω. Ότι όλες οι απόψεις θα πρέπει να έχουν την ευκαιρία να υποστηρίξουν τη θέση τους – δεν έχει σημασία αν είναι Ρεπουμπλικάνοι ή μοναρχικοί, δεν έχει σημασία αν είναι αριστεροί, κεντρώοι ή δεξιοί».

Ο Παχλεβί λέει ότι πρέπει να τηρηθούν τρεις σαφείς αρχές για την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας: η προστασία της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν, ένα κοσμικό δημοκρατικό σύστημα που να διαχωρίζει τη θρησκεία από την κυβέρνηση και η αρχή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων να είναι ενσωματωμένη στους νόμους. Αυτό θα περιλαμβάνει ισότητα και προστασία από τις διακρίσεις για όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από τον σεξουαλικό ή θρησκευτικό τους προσανατολισμό.

Αβέβαιο το άμεσο μέλλον

Κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος τι θα συμβεί στη συνέχεια στο Ιράν. Πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι το καθεστώς δεν έχει τελειώσει, αν και είναι σαφώς αποδυναμωμένο. Ακόμα κι αν οι διαμαρτυρίες οδηγήσουν σε αλλαγή, πολλοί λένε ότι φαίνεται πιο πιθανό το καθεστώς να χρησιμοποιήσει ένα μείγμα τακτικών εκφοβισμού και προσαρμογής για να προστατευτεί αντί να καταρρεύσει ή να ανατραπεί εντελώς.

Η ιρανική αντιπολίτευση παραμένει εξαιρετικά κατακερματισμένη, με πολλά κορυφαία στελέχη της να βρίσκονται στη φυλακή. Η σημαντική ιρανική διασπορά στο εξωτερικό δυσκολεύεται να βρει κοινή φωνή, αν και ο Παχλεβί προσπαθεί από πέρυσι να προσελκύσει όλο και περισσότερους στο δικό του κίνημα.

Η Σανάμ Βακίλ, ειδική σε ιρανικά θέματα στη δεξαμενή σκέψης Chatham House του Λονδίνου, δήλωσε ότι το Ιράν θα έπρεπε να τα πάει καλύτερα από το να αναβιώσει απλά μια «αποτυχημένη» μοναρχία, προσθέτοντας ότι δεν ήταν καθόλου σίγουρη για το πόσο ευρεία είναι στην πραγματικότητα η υποστήριξη του Παχλεβί στο εσωτερικό της χώρας. «Δεν έχει πολιτικό ιστορικό και δεν έχει δημιουργήσει μια συμπεριληπτική αντιπολιτευτική οργάνωση», σημειώνει.

Από την άλλη όμως επισημαίνει ότι το πλεονέκτημα του εξόριστου πρίγκιπα είναι ότι αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει καλύτερη επιλογή για να επιβλέψει την κατάρρευση του θεοκρατικού καθεστώτος και να σχεδιάσει τι θα ακολουθήσει.

Πηγή: POLITICO