Καύσωνες διαρκείας: Η νέα καλοκαιρινή κανονικότητα στην Ευρώπη απαιτεί συστημική αντιμετώπιση

Είναι μόλις Ιούλιος και η Ευρώπη δεν σταματά να βιώνει διαδοχικά κύματα πολυήμερης ακραίας ζέστης. Οι θερμοκρασίες έχουν ξεπεράσει τους 44 βαθμούς Κελσίου σε ορισμένα μέρη της Γηραιάς Ηπείρου. Συναγερμοί για καύσωνα έχουν ήδη τεθεί σε ισχύ σε αρκετές χώρες, ενώ έξι βρίσκονται στο πιο σοβαρό κόκκινο επίπεδο.

Η Γαλλία έχει θέσει σε κόκκινο συναγερμό 72 από τα 94 γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας και τουλάχιστον 40 άνθρωποι πνίγηκαν προσπαθώντας να ξεφύγουν από τη ζέστη.

Στην Ισπανία, οι θερμοκρασίες έφτασαν μέχρι τους 45,1°C, με 101 θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη μόνο τον Μάιο, ο υψηλότερος αριθμός που έχει καταγραφεί ποτέ για αυτόν τον μήνα.

Το Ηνωμένο Βασίλειο έσπασε το ρεκόρ θερμοκρασίας όλων των εποχών για τον Ιούνιο. Οι πόλεις κλείνουν σχολεία, τα δίκτυα ηλεκτροδότησης παρουσιάζουν βλάβες και τα νοσοκομεία αναφέρουν αύξηση των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης που σχετίζονται με τη ζέστη.

Τίποτα από αυτά δεν θα έπρεπε να αποτελεί έκπληξη. Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται ταχύτερα στον πλανήτη, με ρυθμό περίπου διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο, και οι επιστήμονες προειδοποιούν εδώ και δεκαετίες ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή θα κάνει την ακραία ζέστη πιο συχνή και πιο έντονη. Οι τρέχουσες προβλέψεις αναμένουν ότι τα επόμενα πέντε χρόνια οι θερμοκρασίες θα καταρρίψουν ακόμη περισσότερα ρεκόρ, καθιστώντας αυτήν την κατάσταση ως «νέα κανονικότητα».

Τα καλοκαίρια με τα οποία μεγάλωσαν οι κάτοικοι της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης δεν υπάρχουν πλέον και η ακραία ζέστη δεν αποτελεί πλέον ανωμαλία, αλλά τη νέα βάση. Αυτό σημαίνει ότι το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η ακραία ζέστη θα επιστρέψει, αλλά αν οι ευρωπαϊκές πόλεις θα μπορούν να τη διαχειριστούν.

Μια κλιματική καταστροφή που δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια

Η ακραία ζέστη σκοτώνει περισσότερους Ευρωπαίους από οποιαδήποτε άλλη κλιματική απειλή.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), πάνω από 175.000 άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο από αιτίες που σχετίζονται με τη ζέστη σε όλη την ήπειρο.

Παρά τους αριθμούς, οι ακραίες θερμοκρασίες δεν έχουν αντιμετωπιστεί με την ίδια επείγουσα ανάγκη όπως άλλες καταστροφές, όπως καταιγίδες, πυρκαγιές ή πλημμύρες. Οι περισσότερες κυβερνήσεις εξακολουθούν να αυτοσχεδιάζουν και δεν υπάρχει συντονισμένη αντίδραση στην ακραία ζέστη, καθώς εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως καιρικό πρόβλημα και όχι ως απειλητικός κίνδυνος για τη ζωή.

Ωστόσο, αυτό το πλαίσιο αρχίζει να αλλάζει. Στην COP30, το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τη Μείωση του Κινδύνου Καταστροφών (NDRR) παρουσίασε ένα νέο Πλαίσιο Διαχείρισης Κινδύνων Ακραίας Θερμότητας. Αναγνώρισε επίσημα την ακραία θερμότητα ως μία από τις πιο θανατηφόρες και λιγότερο διαχειριζόμενες κλιματικές απειλές. Μπορεί αυτό το πλαίσιο να αποτελεί ένα βήμα, όμως δεκαετίες κατακερματισμένων πολιτικών, βραχυπρόθεσμων πρωτοβουλιών για την αντιμετώπιση κρίσεων και χρόνιας υποεπένδυσης σε δημόσιες υπηρεσίες έχουν αφήσει την Ευρώπη επικίνδυνα εκτεθειμένη.

Ως αποτέλεσμα, κάθε καλοκαίρι που περνάει χωρίς ουσιαστική πρόοδο είναι ένα ακόμη καλοκαίρι που κοστίζει ζωές.

Η Ευρώπη δεν είναι προετοιμασμένη

Μια πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής Κλιματικής Αλλαγής του Ηνωμένου Βασιλείου υποστήριξε ότι η χώρα είχε ένα θεσμικό πλαίσιο προστασίας για ένα κλίμα που δεν υπάρχει πια, προειδοποιώντας ότι οι θερμοκρασίες που υπερβαίνουν τους 40°C γίνονται ολοένα και πιο συχνές. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί για σχεδόν κάθε ευρωπαϊκή χώρα. Οι πόλεις σχεδιάστηκαν για μια διαφορετική εποχή με δρόμους, πεζοδρόμια και κτίρια που απορροφούν και παγιδεύουν τη θερμότητα αντί να την εκτρέπουν, μετατρέποντας τις αστικές περιοχές σε φούρνους που λειτουργούν τέσσερις έως έξι βαθμούς θερμότερα από το περιβάλλον τους.

Ορισμένες πόλεις ξεκίνησαν ήδη να παίρνουν μέτρα. Για παράδειγμα, το Παρίσι έχει δεσμευτεί να φυτέψει 170.000 δέντρα σε δημόσιους χώρους και η Μασσαλία καταστρέφει ιστορικές πλατείες και χαρτογραφεί σκιερές διαδρομές πεζοπορίας.

Άλλες χώρες αναλαμβάνουν δράση αντικαθιστώντας τα κλασικά οδοστρώματα με ψυχρές επιφάνειες, επανεξετάζοντας τους οικοδομικούς κανονισμούς και επανασχεδιάζοντας τους δημόσιους χώρους με γνώμονα την παθητική ψύξη. Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το πραγματικό πρόβλημα. Η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα και τα συστήματα διαχείρισης μεταφορών, τροφίμων και στέγασης που χρησιμοποιεί έχουν όλα υψηλό κόστος άνθρακα.

Το αποτύπωμα αερίων του θερμοκηπίου της ΕΕ ανέρχεται σε περίπου 9 τόνους ισοδύναμου CO₂ ανά άτομο ετησίως, πολύ πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο των περίπου 5 τόνων.

Η αλήθεια είναι ότι σημειώνεται κάποια πρόοδος, αλλά όχι αρκετά γρήγορα. Τα ταξίδια με τρένο  εξακολουθούν να είναι πιο ακριβά από τα αεροπορικά σε πολλές διαδρομές, οι οικοδομικοί κανονισμοί εξακολουθούν να επιτρέπουν νέες κατασκευές που σύντομα θα είναι ακατοίκητες, ενώ οι σκιασμένοι δημόσιοι δρόμοι παραμένουν η εξαίρεση παρά ο κανόνας.

Σχέδια δράσης για την αντιμετώπιση της θερμότητας υπάρχουν σε ορισμένες πόλεις, χωρίς όμως να είναι δεσμευτικά από νομική άποψη, ενώ ακόμη λιγότερες διαθέτουν προϋπολογισμούς που μπορούν να χρηματοδοτήσουν τις φιλοδοξίες τους.

Η ατομική δράση έχει σημασία, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει τις συστημικές αλλαγές που μόνο οι κυβερνήσεις και οι θεσμοί μπορούν να επιφέρουν. Η κατανάλωση λιγότερου κρέατος ή η μείωση των πτήσεων κάνει κάποια διαφορά σε κλίμακα, όμως οι εκπομπές ρύπων πρέπει να μειωθούν από την πηγή. Η προσαρμογή και ο μετριασμός πρέπει να συμβούν μαζί και τίποτα από τα δύο δεν μπορεί να περιμένει.

Το παράθυρο αντίδρασης στενεύει

Στα τέλη του 2026, η ΕΕ σκοπεύει να παρουσιάσει μια στρατηγική ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, η οποία αναμένεται να εισαγάγει νομικά δεσμευτικούς κανόνες και εργαλεία παρακολούθησης για τον συντονισμό της δράσης σε όλα τα κράτη μέλη. Ασφαλώς είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, όπως απέδειξαν περίτρανα οι πρόσφατοι καύσωνες, το χάσμα μεταξύ αυτού που σχεδιάζεται και αυτού που ήδη συμβαίνει στην πράξη διευρύνεται ραγδαία.

Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αντιδράσουμε στο επόμενο κύμα καύσωνα, αλλά πώς θα διαχειριστούμε, θα χρηματοδοτήσουμε και θα ανασχεδιάσουμε μια ήπειρο που ήδη ζει σε μια διαφορετική πραγματικότητα.

Πηγή: The Conversation