Η Μεσόγειος – και όχι μόνον – φλέγεται. Υπάρχουν λύσεις;

Η Ευρώπη βιώνει ένα καλοκαίρι που δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί ως μία ακόμη δύσκολη αντιπυρική περίοδος. Οι καταστροφικές πυρκαγιές που πλήττουν τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα αλλά και χώρες της Κεντρικής και πιο Βόρειας Ευρώπης, αποκαλύπτουν ότι, όπως σχεδόν όλος ο πλανήτης, η ήπειρος μας έχει εισέλθει σε μια νέα εποχή φυσικών καταστροφών.

Οι λεγόμενες «μεγα-πυρκαγιές» (megafires) εξελίσσονται πλέον με πρωτοφανή ένταση, δημιουργώντας τα δικά τους μετεωρολογικά φαινόμενα, αλλάζοντας κατεύθυνση μέσα σε λίγα λεπτά, υπερπηδώντας φυσικά και τεχνητά εμπόδια και καθιστώντας, σε αρκετές περιπτώσεις, ακόμη και τις πλέον σύγχρονες πυροσβεστικές δυνάμεις ανίκανες να τις αναχαιτίσουν. Και η εικόνα αυτή, όπως προαναφέρεται, δεν αποτελεί αποκλειστικά ευρωπαϊκό φαινόμενο. Αντίστοιχα ακραίες πυρκαγιές πλήττουν τον Καναδά, την Καλιφόρνια, τη Βραζιλία και την Αυστραλία, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για ένα παγκόσμιο φαινόμενο που συνδέεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό με τη μεταβολή του κλίματος και τη νέα πραγματικότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων.

Η επιστημονική κοινότητα επισημαίνει, πάντως, ότι πίσω από αυτή την κατάσταση δεν βρίσκεται ένας μόνο παράγοντας. Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή –κυρίως με τις εκπομπές καυσαερίων, αλλά και τα κυρίαρχα μοντέλα γεωργίας και κτηνοτροφίας- αυξάνει τις θερμοκρασίες και εντείνει τα κύματα καύσωνα και ξηρασίας.

Όμως εξίσου σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η συσσώρευση τεράστιων ποσοτήτων καύσιμης ύλης, η αλλαγή των χρήσεων γης, η επέκταση των οικισμών μέσα στα δάση πολλές φορές άναρχα και αυθαίρετα, αλλά και το λεγόμενο «παράδοξο της πυρόσβεσης», με βάση το οποίο η αποτελεσματική κατάσβεση μικρών πυρκαγιών επί δεκαετίες επέτρεψε τη συσσώρευση βλάστησης που σήμερα τροφοδοτεί γιγαντιαίες πυρκαγιές. Παράλληλα, οι ιδιαιτερότητες του ανάγλυφου, οι θυελλώδεις άνεμοι και τα θερμοδυναμικά φαινόμενα που αναπτύσσονται μέσα στο ίδιο το μέτωπο της φωτιάς δημιουργούν ένα «εκρηκτικό κοκτέιλ», απέναντι στο οποίο, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, ακόμη και τα πλέον σύγχρονα εναέρια μέσα παρουσιάζουν σοβαρούς περιορισμούς. Η πρόληψη, η ενεργή διαχείριση των δασών και η προσαρμογή στις νέες συνθήκες αποκτούν πλέον καθοριστική σημασία.

Οι συνέπειες των μεγάλων πυρκαγιών εκτείνονται πολύ πέρα από την οικολογική καταστροφή. Το οικονομικό κόστος των φετινών πυρκαγιών στην Ευρώπη ήδη υπερβαίνει τα τρία δισεκατομμύρια ευρώ και αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά καθώς δεν υπολογίζονται ακόμη όλες οι ζημιές σε κατοικίες, επιχειρήσεις, υποδομές, τουρισμό, γεωργική παραγωγή και μεταφορές.

Ολόκληρες τοπικές οικονομίες οδηγούνται σε παράλυση, ενώ οι κοινωνικές επιπτώσεις γίνονται ολοένα και εντονότερες, με χιλιάδες ανθρώπους να εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και επιχειρήσεις να διακόπτουν τη λειτουργία τους. Παράλληλα, οι ασφαλιστικές εταιρείες βρίσκονται αντιμέτωπες με ολοένα μεγαλύτερους κινδύνους, αυξάνοντας τα ασφάλιστρα ή ακόμη και αποσύροντας την κάλυψη από περιοχές υψηλού κινδύνου. Το αποτέλεσμα είναι ένα συνεχώς διευρυνόμενο «κενό προστασίας», το οποίο καλούνται να καλύψουν τα κράτη, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τα δημόσια οικονομικά και τελικά τους φορολογούμενους. Αναδεικνύεται έτσι η ανάγκη για νέα μοντέλα συνεργασίας μεταξύ κράτους, ασφαλιστικής αγοράς, θεσμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και πολιτών, που έχουν ευθύνη να ασφαλίζουν ιδιαιτέρως επιχειρήσεις και εξοχικές κατοικίες.

Μέσα σε τούτη τη νέα πραγματικότητα, η ΕΕ υποχρεούται να αναθεωρήσει συνολικά την πολιτική της απέναντι στις φυσικές καταστροφές. Ο Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας που άρχισε να στήνεται πριν 25 χρόνια και το ευρωπαϊκό αποθεματικό πυροσβεστικών μέσων αποτελούν σημαντικά εργαλεία αλληλεγγύης. Όμως η ταυτόχρονη εκδήλωση μεγάλων πυρκαγιών σε πολλές χώρες δοκιμάζει πλέον τα όριά τους. Η συζήτηση μετατοπίζεται, έτσι, από την αποκλειστική έμφαση στην καταστολή προς την ενίσχυση της πρόληψης, της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων, της προσαρμογής των πόλεων, της καλύτερης διαχείρισης των δασών και της δημιουργίας νέων χρηματοδοτικών εργαλείων για την αντιμετώπιση των ολοένα συχνότερων κλιματικών καταστροφών. Η προστασία των πολιτών προϋποθέτει πλέον έναν συνδυασμό ευρωπαϊκής συνεργασίας, επιστημονικής γνώσης και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.

Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα συγκαταλέγεται στις πλέον ευάλωτες περιοχές της Μεσογείου, όπου η άνοδος της θερμοκρασίας, οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι ισχυροί άνεμοι, η μορφολογία του εδάφους και η γειτνίαση οικισμών με δασικές εκτάσεις και η συνήθως αυθαίρετη επέκτασή τους μέσα σ’ αυτές δημιουργούν συνθήκες εξαιρετικά υψηλού κινδύνου. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο πώς θα ενισχυθούν τα μέσα πυρόσβεσης –και ιδιαιτέρως των εναέριων, των οποίων ο ρόλος υπερτονίζεται- αλλά κυρίως πώς θα οργανωθεί ένα αποτελεσματικότερο σύστημα πρόληψης, διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος, ενημέρωσης των πολιτών και προσαρμογής στην εποχή της κλιματικής κρίσης. Καθώς οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι ακραίες πυρκαγιές τείνουν να αποτελέσουν τον κανόνα και όχι την εξαίρεση, η αναζήτηση νέων πολιτικών και στρατηγικών αποτελεί πλέον ζήτημα εθνικής και ευρωπαϊκής προτεραιότητας.

Στο 73ο podcast της σειράς «Διεθνής Ματιά» εξετάζονται αυτά τα ζητήματα και τίθεται το ερώτημα : «Η Μεσόγειος – και όχι μόνον – φλέγεται. Υπάρχουν λύσεις;». Για ορισμένες απαντήσεις φιλοξενείται ο Ευθύμιος Λέκκας, Ομ. Καθηγητής Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμοσμένης Γεωλογίας και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ), Πρόεδρος του Οργανισμού Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) και βασικά ο άνθρωπος που εδώ και χρόνια βρίσκεται παντού όπου στη χώρα μας συμβαίνουν φυσικές καταστροφές. Ο κ. Λέκκας δεν είναι Μετεωρολόγος του Κλίματος ή του Πυρός, αλλά έχει πολλές φορές έρθει αντιμέτωπος με τα αίτια και τις συνέπειες των καταστροφικών δασικών πυρκαγιών.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (α’ ανάρτηση Σάββατα και Κυριακές στην ενότητα podcasts/ERTnews Radio), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast  εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας.  Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.

Διεθνής Ματιά με τον Πολυδεύκη Παπαδόπουλο | 08.08.2026