Σύνταξη : Πολυδεύκης Παπαδόπουλος
Πόσο μπορεί να επηρεάζει η γεωγραφία τις αποφάσεις των κρατών στον 21ο αιώνα; Σε μια εποχή δορυφόρων, τεχνητής νοημοσύνης, κυβερνοπολέμου και παγκοσμιοποιημένων αγορών, εξακολουθούν άραγε τα βουνά, οι θάλασσες, τα ποτάμια, τα περάσματα, οι ενεργειακοί διάδρομοι και οι θαλάσσιες οδοί να καθορίζουν την Ιστορία; Ή μήπως η τεχνολογία έχει καταστήσει τον γεωγραφικό παράγοντα λιγότερο σημαντικό απ’ ό,τι υπήρξε στο παρελθόν;
Αρκεί μια ματιά στις μεγαλύτερες διεθνείς κρίσεις των τελευταίων ετών για να αντιληφθούμε ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν μπορεί να εξηγηθεί χωρίς τη γεωγραφία της Μαύρης Θάλασσας, των πεδιάδων της Ανατολικής Ευρώπης και της Κριμαίας. Οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή συνδέονται άμεσα με τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων, των θαλάσσιων διαδρόμων των Στενών του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας εκτείνεται από την Ταϊβάν μέχρι τη Νότια Σινική Θάλασσα και τις αλυσίδες εφοδιασμού των μικροεπεξεργαστών, ενώ η Αρκτική μετατρέπεται σταδιακά σε νέο πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού, καθώς η κλιματική αλλαγή ανοίγει νέους θαλάσσιους δρόμους και πρόσβαση σε πολύτιμους φυσικούς πόρους. Η Ιστορία όχι μόνο δεν εγκατέλειψε τη Γεωγραφία, αλλά μοιάζει να επέστρεψε σε αυτήν με ακόμη μεγαλύτερη ένταση.
Κι όμως, δεν ήταν πάντοτε αυτονόητο ότι μια «ενεργός γεωγραφία» και όχι απλής καταγραφής των φυσικών στοιχείων έχει τόσο κεντρικό ρόλο στην κατανόηση της διεθνούς πολιτικής. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο ίδιος ο όρος «γεωπολιτική» είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τον ακαδημαϊκό λόγο. Η σύνδεσή του με τη γερμανική Geopolitik και τη ναζιστική ιδεολογία είχε καταστήσει τη χρήση του σχεδόν απαγορευτική. Παράλληλα, στη Δύση αλλά και στην Ανατολή επικράτησε η πεποίθηση ότι οι οικονομικές δομές, η τεχνολογία και η παγκοσμιοποίηση αρκούσαν για να ερμηνεύσουν τις διεθνείς εξελίξεις. Η γεωγραφία περιορίστηκε σταδιακά στο ρόλο ενός ουδέτερου σχολικού μαθήματος, αποκομμένου από την πολιτική και τη στρατηγική.
Την κυρίαρχη αυτή αντίληψη αμφισβήτησε από τη δεκαετία του ’70 ένας Γάλλος γεωγράφος, ο Υβ Λακόστ. Με το εμβληματικό βιβλίο του «Η γεωγραφία χρησιμεύει, πρώτα απ’ όλα, για να γίνεται πόλεμος», που κυκλοφόρησε πριν 50 χρόνια -το 1976- υποστήριξε ότι η γεωγραφία δεν είναι ποτέ ουδέτερη γνώση. Αντίθετα, αποτελεί διαχρονικά εργαλείο άσκησης εξουσίας, στρατηγικού σχεδιασμού και πολιτικής απόφασης. Και βέβαια ο Λακόστ δεν ύμνησε τον πόλεμο, αλλά αποκάλυψε ότι η γνώση του χώρου υπήρξε ανέκαθεν βασικό μέσο για την άσκηση ισχύος.
Η συμβολή του, όμως, δεν περιορίστηκε στην αναβάθμιση του ρόλου της γεωγραφίας και στην αποκατάσταση της γεωπολιτικής ως επιστημονικού πεδίου. Ο Λακόστ δίδαξε ότι για να κατανοήσουμε μια σύγκρουση δεν αρκεί να κοιτάζουμε τα κρατικά σύνορα ή τους συσχετισμούς στρατιωτικής ισχύος. Πρέπει να εξετάζουμε ταυτόχρονα τη γεωλογία, τη γεωμορφολογία, το κλίμα, τους φυσικούς πόρους, τις πληθυσμιακές κατανομές, τις οικονομικές δομές, αλλά και τις ιστορικές μνήμες, τις γλώσσες, τις θρησκείες και τις πολιτισμικές ταυτότητες. Για τον Λακόστ, όλα αυτά συνθέτουν ένα ενιαίο γεωγραφικό σύστημα, μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι σχέσεις ισχύος.
Πριν από μερικές μέρες ο Υβ Λακόστ απεβίωσε πλήρης ημερών, έχοντας φτάσει στην ηλικία των 97 ετών. Με αφορμή λοιπόν τον πρόσφατο θάνατό του, το 68ο pod της σειράς « Διεθνής Ματιά» αφενός αποτίει φόρο τιμής σε έναν σπουδαίο Γάλλο διανοητή κι αφετέρου προσπαθεί να απαντήσει σε ευρύτερο ερώτημα: γιατί, σε έναν κόσμο που πίστεψε ότι η παγκοσμιοποίηση είχε υπερβεί τα σύνορα και τα σχετικοποίησε, η γεωγραφία, οι χάρτες, οι ταυτότητες και ο χώρος επιστρέφουν σήμερα στο επίκεντρο της Ιστορίας;
Και η σχετική συζήτηση γίνεται με έναν Έλληνα ακαδημαϊκό που είναι ομότιμος καθηγητής γεωπολιτικής στη Σορβόνη. Πρόκεται για τον κ. Γιώργο Πρεβελάκη, σύμφωνα με τον οποίο ο Υβ Λακόστ δεν αναβίωσε απλώς τη γεωπολιτική. Την απελευθέρωσε από το ιστορικό βάρος της και την επανέφερε ως σύγχρονο εργαλείο κατανόησης ενός κόσμου που γίνεται ολοένα πιο σύνθετος.
Κι όπως λέει ο κ. Πρεβελάκης, “μπορεί η θεωρία του να μην απαντά σε όλα τα ερωτήματα της εποχής μας, όμως συνέβαλε καθοριστικά στο να ξαναβάλει τη γεωγραφία στο επίκεντρο της διεθνούς ανάλυσης”.
Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (α’ ανάρτηση Σάββατα και Κυριακές στο ERTecho.gr), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
