Ο πόλεμος στο Ιράν και η ταχεία κλιμάκωση της έντασης στηΜέση Ανατολή επαναφέρουν με οξύ τρόπο στο προσκήνιο ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής: πόσο ανθεκτικοί παραμένουν σήμερα οι κανόνες του διεθνούς δικαίου και ποια είναι τα όρια της γεωπολιτικής ισορροπίας σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία. Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο μια ακόμη περιφερειακή κρίση, αλλά εγείρει ευρύτερα ζητήματα για τη λειτουργία του διεθνούς συστήματος, την αξιοπιστία των διεθνών θεσμών και την ίδια την έννοια της νομιμότητας στη χρήση στρατιωτικής ισχύος.
Αυτά ακριβώς τα ζητήματα βρέθηκαν στο επίκεντρο επιστημονικής ημερίδας που διοργάνωσε η Ελληνική Εταιρεία Διεθνούς Δικαίου και Διεθνών Σχέσεων (ΕΕΔΔΔΣ), με τίτλο «Αμφισβητώντας το διεθνές δίκαιο: Νομικά ζητήματα και επιπτώσεις για τη διεθνή έννομη τάξη» και με τη συμμετοχή διακεκριμένων πανεπιστημιακών από πέντε ελληνικά ΑΕΙ. Η συζήτηση επιχείρησε να αναδείξει τις βαθύτερες νομικές και θεσμικές διαστάσεις της κρίσης, εξετάζοντας τόσο την αμφισβήτηση θεμελιωδών αρχών του διεθνούς δικαίου όσο και τη σταδιακή διάβρωση της πολυμερούς συνεργασίας που επί δεκαετίες αποτέλεσε τον πυρήνα της διεθνούς τάξης. Ένα από τα βασικά συμπεράσματα που προέκυψαν είναι ότι το διεθνές σύστημα οικοδομείται δύσκολα αλλά μπορεί να αποδομηθεί πολύ γρήγορα, ιδίως όταν η χρήση βίας μετατρέπεται ξανά σε βασικό εργαλείο πολιτικής.
Σε αυτό το πλαίσιο τίθεται το πρώτο κρίσιμο ερώτημα: πώς μπορεί να αξιολογηθεί από πλευράς διεθνούς δικαίου η αμερικανική και ισραηλινή επίθεση κατά του Ιράν. Σύμφωνα με πολλούς διεθνολόγους και νομικούς, ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ είναι σαφής: η χρήση στρατιωτικής βίας επιτρέπεται μόνο σε περίπτωση αυτοάμυνας μετά από ένοπλη επίθεση ή κατόπιν εξουσιοδότησης του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η επίκληση απειλών από ένοπλες οργανώσεις που υποστηρίζονται από ένα κράτος αποτελεί ένα επιχείρημα που χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα, όμως η εφαρμογή του παραμένει νομικά αμφιλεγόμενη και δύσκολα συμβιβάζεται με την αυστηρή διατύπωση του Χάρτη.
Η συζήτηση αυτή συνδέεται άμεσα με ένα δεύτερο ζήτημα: την αλυσιδωτή αποσταθεροποίηση που συχνά προκαλεί η παράνομη χρήση βίας. Οι πρόσφατες αποφάσεις και συζητήσεις στο Συμβούλιο Ασφαλείας για τις επιθέσεις του Ιράν αλλά και για την κλιμάκωση στον Λίβανο δείχνουν πόσο περίπλοκη είναι η προσπάθεια αποτίμησης της ευθύνης και διαχείρισης της κρίσης. Η σύγκρουση Ισραήλ–Χεζμπολάχ, οι μαζικοί εκτοπισμοί αμάχων και η ανθρωπιστική επιδείνωση στην περιοχή καταδεικνύουν ότι οι πολεμικές επιχειρήσεις σε ένα σημείο της Μέσης Ανατολής τείνουν να πυροδοτούν αλυσιδωτές συγκρούσεις σε ολόκληρη την περιφέρεια.
Την ίδια στιγμή, χαρακτηριστική είναι και πάλι η στάση της Ευρώπης. Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ και του ΝΑΤΟ συντάχθηκαν ενεργητικά ή σιωπηρά με τις ενέργειες των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ενώ λίγες φωνές –όπως της Ισπανίας και της Νορβηγίας– επέμειναν στην ανάγκη αυστηρής προσήλωσης στο διεθνές δίκαιο και στη διπλωματία. Έτσι, το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η Ευρώπη μπορεί να λειτουργήσει ως δύναμη ενίσχυσης ενός συστήματος διεθνών κανόνων ή αν τελικά παραμένει εγκλωβισμένη στις γεωπολιτικές επιλογές των ισχυρότερων συμμάχων της.
Παράλληλα, νέες ιδέες για την παγκόσμια διακυβέρνηση φαίνεται να αναδύονται μέσα από την κρίση. Η πρόταση του Ντόναλντ Τραμπ για τη δημιουργία ενός «Συμβουλίου Ειρήνης» ως πιο ευέλικτου μηχανισμού διεθνούς διαμεσολάβησης έχει ανοίξει μια έντονη συζήτηση. Παρουσιάζεται ως ένα σχήμα που θα μπορεί να δρα ταχύτερα από τον ΟΗΕ, όμως πολλοί αναλυτές εκφράζουν φόβους ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει ως παράλληλο –ή ακόμη και ανταγωνιστικό– κέντρο διεθνούς νομιμοποίησης, βασισμένο σε επιλεκτική συμμετοχή κρατών και σε συγκεντρωτική εξουσία.
Η εμπειρία του παρελθόντος ενισχύει αυτούς τους προβληματισμούς. Στρατιωτικές επεμβάσεις που παρουσιάστηκαν ως σύντομες και αποφασιστικές συχνά κατέληξαν σε μακροχρόνιες αποσταθεροποιήσεις. Η επιστροφή των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, το οποίο αναπτύχθηκε και στην Ημερίδα. Και το ερώτημα είναι αν κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να συμβεί επίσης στην περίπτωση του Ιράν, ιδίως όταν πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι πίσω από τον πόλεμο βρίσκονται βαθύτερα γεωοικονομικά συμφέροντα, όπως ο έλεγχος της ροής ενέργειας και η διατήρηση της κυριαρχίας του δολαρίου στις αγορές εμπορευμάτων.
Τελικά, όλα αυτά οδηγούν σε ένα ευρύτερο ερώτημα για το μέλλον του διεθνούς δικαίου. Το ισχύον σύστημα, που βασίζεται σε μια αυστηρή διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης χρήσης βίας, φαίνεται συχνά ανεπαρκές για να ερμηνεύσει τη σύνθετη πραγματικότητα των σύγχρονων συγκρούσεων. Καθώς οι μεγάλες δυνάμεις εφαρμόζουν ολοένα περισσότερο μια πρακτική «επιλεκτικής πολυμέρειας», τηρώντας κανόνες όπου τους εξυπηρετεί και παρακάμπτοντάς τους αλλού, το κρίσιμο ζήτημα παραμένει: μπορεί το διεθνές δίκαιο να λειτουργήσει ως πραγματικό ανάχωμα ισχύος ή κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα σύστημα κανόνων που ισχύει κυρίως για τους αδύναμους; Σε έναν κόσμο αυξανόμενων συγκρούσεων και γεωπολιτικών ανταγωνισμών, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα ίσως καθορίσει την ίδια τη μορφή της διεθνούς τάξης τα επόμενα χρόνια.
H εξέταση κι ανάλυση αυτών των ζητημάτων αποτελεί το θέμα του 41ου pod της σειράς Διεθνής Ματιά, του ERTnews Radio που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ΕRTECHO.gr. Καλεσμένοι είναι: ο Αλέξανδρος-Λίνος Σισιλιάνος, Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Διεθνούς Δικαίου & Διεθνών Σχέσεων και π. Πρόεδρος Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η Μαρία Γαβουνέλη, Καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου επίσης στο ΕΚΠΑ, Αντιπρόεδρος της ΕΕΔΔΔΣ και π. Γενική Διευθύντρια του ΕΛΙΑΜΕΠ. Και οι δύο ήταν βασικοί συντελεστές της συναφούς Ημερίδας που προαναφέρεται.
Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές, ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή καθολικά, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
