Ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ: Αρχή ενός τέλους ή τέλος μιας αρχής;

Οι ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελούν απλώς μια παραδοσιακή δοκιμασία για την εκάστοτε προεδρική διοίκηση, δύο χρόνια μετά την ανάληψη της εξουσίας. Μπορούν να εξελιχθούν σε μια καθοριστική πολιτική αναμέτρηση, που αναδιατάσσει τις ισορροπίες στο εσωτερικό της χώρας, επηρεάζει τη λειτουργία των θεσμών και στέλνει ισχυρά μηνύματα πολύ πέρα από τα αμερικανικά σύνορα. Οι τελευταίες κάλπες επιφύλαξαν μια τέτοια εξέλιξη: μια εντυπωσιακή επικράτηση των Δημοκρατικών και μια εκλογική συντριβή για τους Ρεπουμπλικανούς του Ντόναλντ Τραμπ.

Η έκταση της ανατροπής είναι ενδεικτική της πολιτικής μεταβολής. Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, μόλις τρεις φορές είχε αλλάξει ο έλεγχος και των δύο νομοθετικών σωμάτων στις ενδιάμεσες εκλογές. Αυτή τη φορά, οι Δημοκρατικοί όχι μόνο εξασφάλισαν τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία, αλλά επικράτησαν με μεγάλη διαφορά στη λαϊκή ψήφο, ανατρέποντας μέσα σε μόλις δύο χρόνια το πολιτικό σκηνικό που είχε διαμορφωθεί με την επανεκλογή Τραμπ το 2024.

Ποιοι ήταν οι καθοριστικοί παράγοντες αυτής της μεταστροφής; Η οικονομική πίεση και το αυξανόμενο κόστος ζωής, η δυσαρέσκεια για τον τρόπο διακυβέρνησης, η προσωπική πολιτική του Αμερικανού προέδρου ή οι συνέπειες των επιλογών του στην εξωτερική πολιτική και των στρατιωτικών εμπλοκών των ΗΠΑ;

Η εκλογική ανατροπή, ωστόσο, δεν έχει μόνο πολιτική αλλά και βαθύτερη κοινωνική διάσταση. Ο ευρύς και ετερόκλητος συνασπισμός που είχε επαναφέρει τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο, προσελκύοντας εργαζόμενους χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση, κατοίκους βιομηχανικών περιοχών και επίσης σημαντικά ποσοστά Λατινοαμερικανών, Αφροαμερικανών και νεότερων ψηφοφόρων, εμφάνισε πλέον σοβαρές ρωγμές. Παράλληλα, οι εκλογές ανέδειξαν νέα πρόσωπα και ιστορικές πρωτιές: γυναίκες αφροαμερικανικής και ιθαγενούς καταγωγής σε κορυφαία πολιτειακά αξιώματα, τον πρώτο μουσουλμάνο και τον πρώτο ανοιχτά ομοφυλόφιλο γερουσιαστή, αλλά και εκπροσώπους μιας νεότερης γενιάς στην πολιτική ζωή.

Πρόκειται για μια βαθύτερη κοινωνική και ιδεολογική μετατόπιση ή για μια συγκυριακή αντίδραση στην πολιτική της σημερινής κυβέρνησης; Και τι σημαίνουν όλα αυτά για το μέλλον των δύο μεγάλων κομμάτων και την ίδια την πολιτική κληρονομιά του τραμπισμού;

Όπως και να έχει, από τον Ιανουάριο, ο Ντόναλντ Τραμπ θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια εντελώς διαφορετική θεσμική πραγματικότητα. Χωρίς τον έλεγχο κανενός από τα δύο σώματα του Κογκρέσου, θα δυσκολευτεί να προωθήσει τη νομοθετική του ατζέντα, ενώ οι Δημοκρατικοί θα αποκτήσουν τη δυνατότητα να μπλοκάρουν πρωτοβουλίες, να διεξάγουν έρευνες για κυβερνητικές επιλογές και να ασκούν αυστηρότερο έλεγχο σε κρίσιμους διορισμούς, όπως πρέσβεις και ομοσπονδιακούς δικαστές.

Θα πρόκειται για την κλασική περίπτωση ενός προέδρου σε πολιτική αποδυνάμωση, μιας «lame duck» (δηλ. μιας κουτσής πάπιας όπως είναι η σχετική αμερικάνικη έκφραση), ή μήπως η απώλεια του Κογκρέσου μπορεί να τον οδηγήσει σε ακόμη πιο επιθετική και απρόβλεπτη άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας; Και ποια είναι τα πραγματικά όρια της άσκησης εξουσίας μέσω εκτελεστικών διαταγμάτων, του προεδρικού βέτο και των υπολοίπων δυνατοτήτων παράκαμψης του νομοθετικού σώματος;

Το εσωτερικό πολιτικό αδιέξοδο δεν συνεπάγεται, πάντως, αντίστοιχο περιορισμό στην εξωτερική πολιτική. Ο Αμερικανός πρόεδρος διατηρεί σημαντικά περιθώρια πρωτοβουλιών σε ζητήματα εθνικής ασφάλειας και διεθνών σχέσεων, με αποτέλεσμα οι επόμενοι χειρισμοί του να αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Ντόναλντ Τραμπ θα επιδιώξει να ανακτήσει πολιτικό κύρος μέσα από εντυπωσιακές διεθνείς πρωτοβουλίες, επιδιώκοντας να διαμορφώσει τη δική του υστεροφημία ; Ή θα περιοριστεί από την πολιτική και οικονομική φθορά της κυβέρνησής του; Τι μπορεί να σημαίνουν αυτά για το Ιράν, τη Μέση Ανατολή, τις σχέσεις με το Ισραήλ, τον πόλεμο στην Ουκρανία, το ΝΑΤΟ και τις σχέσεις με την Ευρώπη; Και κυρίως, θα υπάρξει μεγαλύτερη διάθεση συμβιβασμού ή θα ενταθούν οι αντιφάσεις και οι αιφνιδιασμοί που χαρακτηρίζουν μέχρι σήμερα την πολιτική του;

Πέρα, όμως, από την προσωπικότητα και τις επιλογές του εκάστοτε προέδρου, η αμερικανική δημοκρατία αντιμετωπίζει και βαθύτερα θεσμικά προβλήματα εδώ και χρόνια. Οι διαφορετικοί εκλογικοί κανόνες ανά πολιτεία, η επαναχάραξη των εκλογικών περιφερειών για τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τα Πολιτειακά νομοθετικά σώματα με κομματικά κριτήρια, οι χαλαρές πρακτικές επιστολικής και πρόωρης ψήφου, αλλά κυρίως η ολοένα και μεγαλύτερη εξάρτηση των πολιτικών εκστρατειών από ιδιωτικά κεφάλαια και ανεξέλεγκτες δαπάνες μέσω των λεγόμενων επιτροπών πολιτικής δράσης, γνωστών ως Super PACs, εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την ισότητα της πολιτικής εκπροσώπησης στις ΗΠΑ. Σε ποιο βαθμό αυτά τα χαρακτηριστικά υπονομεύουν τη λειτουργία του αμερικανικού πολιτικού συστήματος και πόσο δύσκολη είναι πλέον μια ουσιαστική θεσμική μεταρρύθμιση σ’ αυτούς τους τομείς;

Τέλος, οι ενδιάμεσες εκλογές σηματοδοτούν ουσιαστικά την έναρξη της επόμενης μεγάλης πολιτικής αναμέτρησης: της διεκδίκησης του προεδρικού χρίσματος για το 2028. Στους Ρεπουμπλικανούς, η αποδυνάμωση του Τζέι Ντι Βανς δημιουργεί νέα δεδομένα, ενώ ο Μάρκο Ρούμπιο, ο Ρον ΝτεΣάντις και άλλα στελέχη ενδέχεται να διεκδικήσουν μεγαλύτερο ρόλο. Στους Δημοκρατικούς, αναδεικνύεται μια νέα γενιά πολιτικών, χωρίς να απουσιάζουν και τα γνωστά πρόσωπα της προηγούμενης περιόδου.

Παράλληλα, η παρουσία Ελληνοαμερικανών στο Κογκρέσο, με την εκλογή του Κρις Πάπας στη Γερουσία και έξι ομογενών στη Βουλή των Αντιπροσώπων, προκαλεί εύλογο ενδιαφέρον στην Ελλάδα και την ομογένεια. Ποια είναι, όμως, η πραγματική δυνατότητα αυτών των εκλεγμένων εκπροσώπων να επηρεάσουν τις αμερικανικές αποφάσεις και να προωθήσουν ζητήματα ελληνικού ενδιαφέροντος;

Στα παραπάνω ερωτήματα, αλλά και στις ευρύτερες πολιτικές και θεσμικές προεκτάσεις αυτής της εκλογικής ανατροπής, αναζητούνται απαντήσεις στο 91ο pod της σειράς «Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho.

Καλεσμένος είναι ένας ιδιαίτερα διακεκριμένος συνομιλητής, ο Γιώργος Τσεμπελής, Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο University of Michigan, στη Σχολή Anatol Rapoport, διεθνώς αναγνωρισμένος ειδικός στη συγκριτική πολιτική, στη μελέτη των πολιτικών θεσμών και στη θεωρία των παιγνίων. Τελευταίο βιβλίο του είναι το «Changing the Rules: Constitutional Amendments in Democracies» (2025), από τις εκδόσεις Cambridge University Press.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (με πρώτη ανάρτηση στο ERTecho τα Σάββατα και τις Κυριακές στην ενότητα Podcasts>ERTNews), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε pod εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.