Ανήλικοι, Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης & Τεχνητή Νοημοσύνη: Ξεκινούν διεθνώς κανόνες και όρια

Podcast με τον Νίκο Παναγιώτου, Αν. Καθηγητή Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ στο ΑΠΘ και τον Μανώλη Ανδριωτάκη, Δημοσιογράφο – Συγγραφέα θεμάτων Τεχνολογίας και ΤΝ

Σύνταξη : Πολυδεύκης Παπαδόπουλος

Μια από τις πιο επείγουσες συζητήσεις της ψηφιακής εποχής έχει να κάνει με την επιδημία κακής χρήσης των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από ανήλικους, των πολλών παρενέργειών που έχει διαπιστωθεί με διάφορες μεθόδους ότι προκαλούν και το πώς η κοινωνία αντιδρά.

Μια συνέπεια αυτών των καταστάσεων είναι τώρα η διεθνής τάση αυστηροποίησης των κανόνων χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από έφηβους και παιδιά κάτω των 16 ετών, η οποία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, με όλο και περισσότερες χώρες να θεσπίζουν ή να προετοιμάζουν περιορισμούς.  Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται η έννοια της «ψηφιακής ενηλικίωσης», δηλαδή ο καθορισμός ελάχιστης ηλικίας για αυτόνομη πρόσβαση στα social media, με βασικό επιχείρημα την προστασία της ψυχικής υγείας, της ασφάλειας και της κοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών.

Τον τελευταίο χρόνο, η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που απαγόρευσε νόμιμα την πρόσβαση σε πλατφόρμες όπως το Facebook, το Instagram, το ΤikTok, το Snapchat και το X για παιδιά κάτω των 16 ετών, απαιτώντας από τις εταιρείες να διαγράψουν λογαριασμούς ανηλίκων ή να πληρώσουν πρόστιμα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ. Στη Γαλλία, το Κοινοβούλιο ψήφισε προ ολίγων ημερών νόμο που απαγορεύει τα social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών, με στόχο να τεθεί σε εφαρμογή από το 2026–2027, συμπεριλαμβάνοντας ελέγχους ηλικίας και εξαιρέσεις μόνο για εκπαιδευτικές χρήσεις. Η Σλοβενία, η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Δανία κι ακόμη και η Ελλάδα εξετάζουν παρόμοια μέτρα, θέτοντας όρια ηλικίας και απαιτώντας γονική συναίνεση για πρόσβαση κάτω των 16.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε μη δεσμευτική εισήγηση που προτείνει απαγόρευση για κάτω των 16 ετών σε όλη την ΕΕ, ενώ στο μεταξύ τα κράτη μέλη αναλαμβάνουν δικές τους πρωτοβουλίες σε αναμονή κοινών κανόνων. Όμως και πέραν της Ευρώπης, στη Νότια Κορέα εφαρμόζονται πλέον περιορισμοί στη χρήση κινητών στις σχολικές αίθουσες, στη δε Κίνα η πρόσβαση των ανηλίκων σε social media και παιχνίδια ρυθμίζεται με όρια χρόνου.

Όλα αυτά δείχνουν ότι η ανησυχία για τις παρενέργειες των κοινωνικών δικτύων -από ψυχολογικές πιέσεις, εθισμό, έως εκφοβισμό και έκθεση σε βίαιο ή σεξουαλικό περιεχόμενο-  δεν είναι πλέον θεωρητική, αλλά οδηγεί σε πραγματική νομοθετική δράση σε όλο τον κόσμο.

Παράλληλα, η Τεχνητή Νοημοσύνη -που χρησιμοποιείται για να ενισχύσει ή να «εμπλουτίσει» τις εμπειρίες στα social media-  προσθέτει νέες διαστάσεις: από την παραγωγή περιεχομένου έως την προσαρμογή της συμπεριφοράς των χρηστών. Εργαλεία όπως το Grok, ένα chatbot με «χαρακτήρα» και δυνατότητα παραγωγής εικόνων, έχουν προκαλέσει διεθνείς αντιδράσεις καθώς καταγράφηκαν σεξουαλικοποιημένες εικόνες ακόμη και ανηλίκων, οδηγώντας την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε νομικές διαδικασίες κατά της Χ που το ανέπτυξε.

Αυτές οι εξελίξεις μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: έχουν μείνει περιθώρια ελέγχου στην κακή χρήση των social media από ανήλικους; Είναι τεχνολογικά και κοινωνικά εφικτό να εφαρμοστούν κανόνες όπως η ψηφιακή ταυτότητα χρήστη με επαλήθευση ηλικίας, χωρίς να θίγονται προσωπικά δικαιώματα; Μπορεί η νομοθεσία να προλάβει τις τεχνολογικές εξελίξεις ή πάντα θα τρέχει πίσω από αυτές;

Και πώς όλα αυτά συνδέονται και με την εκπαίδευση; Στα πανεπιστήμια, η εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει ήδη μεταβάλει την αξιολόγηση και τη μάθηση. Κι όπως έχουν δείξει παραδείγματα από Αυστραλία και ΗΠΑ, η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η ανίχνευση της χρήσης της για βαθμοθηρικούς λόγους, αλλά η επανασχεδίαση μαθησιακών διαδικασιών, με σαφείς κανόνες, εκπαίδευση και δημιουργική χρήση της ΤΝ. Όμως σε άλλες περιπτώσεις, όπως και στα ελληνικά ιδρύματα που υιοθετούν καθυστερημένα τεχνολογικά εργαλεία χωρίς πολιτικές, η απουσία πλαισίου δημιουργεί αμφιβολίες για το τι ακριβώς πιστοποιεί ένα πτυχίο.

Στο 32ο pod της σειράς «Διεθνής Ματιά» του ERTNews Radio για την πλατρφόρμα ERTecho, που ετοιμάζει και παρουσιάζει ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος, επιχειρείται να απαντηθούν αυτά τα κρίσιμα ερωτήματα: Πώς προστατεύονται τα παιδιά από τις παρενέργειες των social media, αλλά και της Τεχνητής Νοημοσύνης; Τι όρια χρειάζονται; Και πώς διαμορφώνεται η κοινωνία μας όταν η τεχνολογία αλλάζει τον τρόπο που ζούμε, μαθαίνουμε, εκφραζόμαστε και συνδεόμαστε;

Για τη σχετική συζήτηση καλεσμένοι είναι :  -ο Νίκος Παναγιώτου, Αν. Καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ, με αντικείμενο Δημοσιογραφία και Ειδησεογραφικός Γραμματισμό, διευθυντής «Εργαστηρίου Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας» και «Digital Communication Network SouthEast Europe Hub», -o Μανώλης Ανδριωτάκης -Δημοσιογράφος-Συγγραφέας θεμάτων Τεχνολογίας και  ιδιαίτερα ΤΝ, αρθρογράφος της Καθημερινής

Μαζί τους αναφέρεται και αναλύεται η προαναφερόμενη διεθνής τάση αυστηροποίησης των κανόνων χρήσης των κοινωνικών δικτύων από ανηλίκους, καθώς και ποια όρια είναι κοινωνικά και θεσμικά αναγκαία. Παράλληλα, αναδεικνύονται οι σοβαρές επιπτώσεις που συνδέονται με την ανεξέλεγκτη χρήση των social media: ψυχολογική πίεση, εθισμός, διαδικτυακός εκφοβισμός και έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο. Ιδιαίτερη έμφαση στη συζήτηση μαζί τους δίνεται επίσης στο ρόλο της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία έρχεται να συναντήσει τα κοινωνικά δίκτυα, αλλά επίσης, όπως προανεφέρεται, να μεταβάλλει τη μάθηση και την αξιολόγηση στα πανεπιστήμια, θέτοντας νέα ερωτήματα για κανόνες, διαφάνειας και ποιότητας των ανώτατων σπουδών. Τέλος, μπαίνει σε θεώρηση αν η νομοθεσία έχει ακόμη τις δυνατότητες να επιβάλει ένα ρυθμιστικό πλαίσιο για αυτές τις τεχνολογικές εξελίξεις, απαραίτητο για μια ασφαλέστερη ψηφιακή κοινωνία.

Στη «Διεθνή Ματιά» ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast  εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας.  Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.

Τα σχετικά pods είναι δύο κάθε εβδομάδα και αναρτώνται το Σάββατο και την Κυριακή στην πλατφόρμα ERTeho.gr (κατηγορία Podcasts του ΕRTNews Radio).