Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, με τη μαζική έλευση μεταναστών η ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα κλήθηκε να προσαρμοστεί σε μία νέα καθημερινότητα. Στις σχολικές τάξεις ολοένα και περισσότερα παιδιά -κυρίως Αλβανών μεταναστών-, έπρεπε να ξεπεράσουν τα γλωσσικά εμπόδια για να παρακολουθήσουν το ελληνικό πρόγραμμα σπουδών, ενώ οι καθηγητές τους κλήθηκαν να βρουν τρόπους ώστε κανένας μαθητής να μη μείνει πίσω. Οι δυσκολίες ήταν πραγματικές, ίσως γιατί η πολυγλωσσία στην πράξη προσεγγιζόταν ως πρόβλημα προς επίλυση.
Έκτοτε, η διαπολιτισμική εκπαίδευση στην Ελλάδα έχει διανύσει μακρύ δρόμο, οι μετανάστες έχουν ενσωματωθεί αρμονικά στις τοπικές κοινωνίες, ωστόσο η ανάγκη για συμπερίληψη και αποδόμηση στερεοτύπων παραμένει διαρκής. Συναισθανόμενοι την ανάγκη αυτή, μαθητές αλβανικής καταγωγής του ΕΠΑΛ Μουδανιών ανέλαβαν, στο πλαίσιο του θεσμού των Ζωνών Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας (ΖΕΠ), μία πρωτότυπη πρωτοβουλία, που ανέδειξε την πολυγλωσσία και τη διπλή πολιτισμική ταυτότητα ως πολύτιμο κεφάλαιο στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Επιθυμώντας να «συστήσουν» στους συμμαθητές τους τη δεύτερη πατρίδα τους, την Αλβανία, οι μαθητές Τζεβαίρ Τσέλα, Τοπάλι Άντι, Ντενίς Τσούπι, Εριόν Τσούπι, Αμαρίλντο Ντόι, Άλεξ Ταχίρι, Ρομέο Οσάφι με την υποστήριξη εκπαιδευτικών του σχολείου και του Τμήματος Φιλολογίας του ΑΠΘ μετέφρασαν και έκαναν τον υποτιτλισμό στην αλβανική ταινία «Ο Φίλος μου ο Τίλι» («Shoku ynë Tili», 1981). Η επιλογή της ταινίας δεν υπήρξε τυχαία. Πρωταγωνιστής της είναι ο Τίλι, ένας όχι ιδιαίτερα επιμελής μαθητής, που δημιουργεί προβλήματα στη δασκάλα του, η οποία ζητεί για τον λόγο αυτόν την απομάκρυνσή του από την τάξη. Αλλάζοντας τάξη, η νέα του δασκάλα τον προσεγγίζει με νοιάξιμο. Το πορτρέτο της δασκάλας που δεν αφήνει κανέναν μαθητή να μείνει πίσω και η στάση των συμμαθητών του Τίλι εκπέμπουν τα μηνύματα ανθρωπιάς και πολιτισμού μιας οργανωμένης κοινωνίας που φροντίζει εκείνους που δε βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, και αυτά τα μηνύματα θέλησαν να προβάλουν στο σήμερα οι μαθητές του ΕΠΑΛ Μουδανιών.
Η εικόνα, ο ήχος, οι εκφράσεις των προσώπων των ηρώων αλλά και τα πολιτιστικά συμφραζόμενα της ταινίας λειτούργησαν πολυτροπικά και διευκόλυναν την κατανόηση της διαφορετικότητας. Οι αλβανόφωνοι μαθητές που εργάστηκαν στη μετάφραση και τον υποτιτλισμό της ταινίας αισθάνθηκαν πολλές φορές να συνδέονται με το παρελθόν τους, την κουλτούρα τους, την ιστορία τους, ενώ ανέσυραν από τη μνήμη τους περιστατικά της παιδικής και της σχολικής τους ζωής.
«Η μετάφραση της ταινίας δεν περιορίστηκε στην απλή μεταφορά των λέξεων και των νοημάτων από τη μία στην άλλη γλώσσα, αλλά αποτέλεσε μία πράξη, μία ενέργεια πολιτισμικής διαμεσολάβησης», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής Γλωσσολογίας και διευθυντής του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, Δώρης Κυριαζής, εξηγώντας ότι «μέσω των διαλόγων, των πολιτισμικών στοιχείων, των κοινωνικών αναφορών, οι αλβανόφωνοι μαθητές ήρθαν σε επαφή με τη μητρική τους γλώσσα και την κουλτούρα τους, ενώ οι ελληνόφωνοι είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν και να αποδεχτούν το διαφορετικό» και παράλληλα «δόθηκε η σημαντική ευκαιρία αναγνώρισης ομοιοτήτων και διαφορών μεταξύ των βαλκανικών κοινωνιών». «Αυτά τα παιδιά μοιράζονται δύο πατρίδες, δύο γλώσσες, δύο πολιτισμούς. Στρέφονται προς την πρώτη πατρίδα, ενώ έχουν αποκτήσει μία δεύτερη», επισήμανε ο καθηγητής.
Αναφερόμενος στις γλωσσικές αλληλεπιδράσεις και τα δάνεια μεταξύ της ελληνικής και της αλβανικής γλώσσας που αποκάλυψε στους μαθητές η διαδικασία του υποτιτλισμού, ο κ. Κυριαζής παρατήρησε ότι «σήμερα όσοι επιστρέφουν στην Αλβανία, έχοντας ζήσει κάποια χρόνια στην Ελλάδα μιλάνε ελληνικά κι έτσι η ελληνική έχει διαδοθεί στη γειτονική χώρα, ενώ αντίστοιχα στην Ελλάδα στη αργκό των νέων έχουν παρεισφρήσει και στοιχεία της αλβανικής, ως αποτέλεσμα της επαφής που υπάρχει, και η οποία έχει διαπαιδαγωγήσει τους νέους, ώστε να σέβονται το διαφορετικό». «Η πολυγλωσσία έχει μεγάλη αξία για τις κοινωνίες και όταν αντιμετωπίζεται ως προστιθέμενη αξία, ανοίγει διαύλους επικοινωνίας», ενώ «ειδικά η πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη με το λαμπρό παρελθόν συνύπαρξης αλλόγλωσσων κοινοτήτων μπορεί να προσφέρει πολλά», υπογράμμισε ο καθηγητής.
Η επαφή με την ετερότητα μέσω της τέχνης
Η μετάφραση και ο υποτιτλισμός της ταινίας «Shoku ynë Tili» πραγματοποιήθηκαν με υπεύθυνη καθηγήτρια τη Ναταλία Ευθυμιάδου και με τη συνεργασία της διευθύντριας Μελπομένης Καλομοίρη και της φιλολόγου Ειρήνης -Μαρίας Τζιώγα.
«Η ταινία στάθηκε αφορμή καθηγητές και μαθητές να συνδεθούν προσωπικά και έτσι δημιουργήθηκε ένα απολύτως συνεργατικό κλίμα, το οποίο διευκόλυνε και προήγαγε το απαιτητικό αυτό έργο», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η εκπαιδευτικός Ειρήνη Τζιώγα, επισημαίνοντας ότι «η αξιοποίηση κινηματογραφικού υλικού στη διδασκαλία είναι μία ευκαιρία καλλιέργειας της διαπολιτισμικής συνείδησης και της ενσυναίσθησης απέναντι στο διαφορετικό». «Η επαφή με την ετερότητα μέσω της τέχνης μπορεί να οδηγήσει στην αποδοχή, όχι μόνο της πολυγλωσσίας αλλά και στη διαμόρφωση ενεργών πολιτών, ικανών να συμμετέχουν ουσιαστικά και ισότιμα στις σύγχρονες πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Ταυτόχρονα, ενισχύεται η βιωματική μάθηση και δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες ενεργητικής συμμετοχής των μαθητών», σημείωσε.
Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του εγχειρήματος, το τμήμα ΖΕΠ του ΕΠΑΛ Μουδανιών σε συνεργασία με τον τομέα Γλωσσολογίας του ΑΠΘ σχεδιάζει την υλοποίηση πιλοτικού προγράμματος, στο πλαίσιο των μαθημάτων των τμημάτων ένταξης, με στόχο τη συγκριτική προσέγγιση της αλβανικής και ελληνικής γραμματολογίας. Η πρόταση «Αποδόμηση εθνικών και γλωσσικών στερεοτύπων στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση» στοχεύει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και του σεβασμού στη διαφορετικότητα μέσα από βιωματικές και συνεργατικές δραστηριότητες. Όπως διευκρίνισε ο κ. Κυριαζής, οι δραστηριότητες που σχεδιάζονται εκτείνονται σε ένα πεδίο που περιλαμβάνει τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και τις τέχνες ευρύτερα.
Οι μαθητές, μεταξύ άλλων, θα κληθούν να αναζητήσουν σε ελληνικά και αλβανικά λογοτεχνικά κείμενα «πορτρέτα» του Έλληνα είτε του Αλβανού, που αναδεικνύουν τη φιλία, την αδελφοσύνη και τον σεβασμό στον «άλλον». «Στον ελληνικό κινηματογράφο των δεκαετιών του ‘90, του 2000, του 2010 ή στο θέατρο υπάρχουν κωμωδίες, όπως και στην Αλβανία αντίστοιχα έργα. Αν εξεταστούν διαχρονικά διαπιστώνεται ότι άλλη είναι η εικόνα του Αλβανού μετανάστη της δεκαετίας του ‘90 και άλλη σήμερα. Η σειρά “Συμπέθεροι από τα Τίρανα”, είναι ενδεικτική του πώς αλλάζουν οι κοινωνίες αντίληψη και έτσι βλέπουμε και την προστιθέμενη αξία της μετανάστευσης. Η παρουσία μεταναστών στην Ελλάδα δεν είχε μόνο οικονομικά οφέλη αλλά λειτούργησε και ως παράγοντας χειραφέτησης για την ελληνική κοινωνία. Ο Έλληνας που ήταν τόσο επιφυλακτικός αρχικά, σιγά σιγά συνήθισε τον γείτονα Αλβανό, τον γνώρισε από κοντά, τον εκτίμησε. Η εικόνα είναι πια διαφορετική, υπάρχει σεβασμός από το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας για ανθρώπους που ήλθαν στη χώρα μας και από το μηδέν έφτιαξαν ζωή, επιχειρήσεις, οικογένειες και σήμερα τα παιδιά τους προοδεύουν, είναι φοιτητές (…) Η ίδια η ζωή μας έμαθε να τους σεβόμαστε ως μέλη της ελληνικής κοινωνίας», σημείωσε ο καθηγητής.
Η ταινία «Ο Φίλος μου ο Τίλι» («Shoku ynë Tili»), μεταφρασμένη και υποτιτλισμένη από τους μαθητές του Ημερήσιου ΕΠΑΛ Μουδανιών είναι διαθέσιμη στον σύνδεσμο https://youtu.be/PYPw0o9FJ14?si=gkW9PLxVpigla9Mr
ΑΠΕ-ΜΠΕ
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
