Αφιέρωμα του ΕΡΤnews Radio 105,8 στην επέτειο των 200 χρόνων από την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου

Ένα πλήρες αφιέρωμα ως φόρο τιμής στο κορυφαίο ιστορικό γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης, την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου, παρουσιάζει το ΕΡΤnews Radio 105,8, από την Τετάρτη 25 Μαρτίου 2026 και καθημερινά ως την 1^η Απριλίου, στις εκπομπές και τα δελτία ειδήσεων του σταθμού.

Με αφορμή την επέτειο των 200 ετών από την Έξοδο, το ΕΡΤnews Radio 105,8 επιχειρεί να φωτίσει πολύπλευρα τη σημασία αυτού του κομβικού σημείου της ελληνικής ιστορίας μέσα από τις φωνές των ανθρώπων της τέχνης και των γραμμάτων, ιστορικών, απογόνων των πολιορκημένων και παραγόντων της τοπικής κοινωνίας. Άλλωστε σήμερα, ακόμη η μνήμη της εμπνέει, δημιουργεί ερωτήματα αλλά δίνει και απαντήσεις για το παρελθόν και το παρόν μας.

Η Έξοδος και το σήμερα

Ο Νίκος Αλιάγας μιλάει στην Έλενα Καραγιάννη και στην εκπομπή «Μένουμε Εδώ» για την ιδιαίτερη πατρίδα του, το Μεσολόγγι, τον πίνακα του Ντελακρουά και πώς συνδέεται με την ιστορία της δικής του οικογένειας.

 «Ο πατέρας μου ξενιτεύτηκε το ’64, έφτασε ένα παλικαράκι σε έναν σταθμό της Λυών και ξέρω ακριβώς πού κοιμήθηκε το πρώτο βράδυ, σε ένα παγκάκι που υπάρχει ακόμα. Αυτό, στα δύσκολα της ζωής όταν έχουμε όλοι τις δοκιμασίες, πάμε να βρούμε τα σημεία αναφοράς σαν πυξίδα. Και κάθομαι εκεί και λέω, αυτός ο άνθρωπος ξενιτεύτηκε. Δεν ξέχασε, δεν απαρνήθηκε. Έδωσε τη σκυτάλη, παρέδωσε κάτι από τον τόπο του.

Είχε στο πορτοφόλι του πράγματι, επειδή δεν ήξερε να πει το Μεσολόγγι και τι ήταν το Μεσολόγγι, λέει, οι Γάλλοι θα ξέρουν. Οι περισσότεροι δεν ήξεραν γιατί ήταν κάτι πολύ συγκεκριμένο. Το είχε κόψει σε ένα περιοδικό την απεικόνιση αυτή, μια μικρή φωτογραφία του πίνακα και έλεγε εγώ, μουά εδώ Μεσολογγί, Ντελακρουά» περιέγραψε ο κ. Αλάγας.

Μετά από χρόνια, ο ίδιος, ο Νίκος Αλιάγας στο ίδιο μουσείο, που εκτίθετο ο διάσημος πίνακας, το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό, εξέθεσε τα δικά του φωτογραφικά έργα με σημερινούς Μεσολογγίτες και μετά ξαναείδε το έργο στο Λούβρο που παρουσιάστηκε πριν από λίγα χρόνια.

«Και τώρα που ήλθε στο Μεσολόγγι, περιττό να πω ότι, τα δάκρυα τρέχανε την ώρα που άνοιξαν το προστατευτικό ξύλινο κουτί μέσα στο οποίο ταξίδεψε ο πίνακας. Η συγκίνηση ήταν μεγάλη. Θυμάμαι την απόλυτη σιωπή εκείνη τη στιγμή, που γέμισε όλη την αίθουσα, υψώθηκε από τους τεχνικούς μέχρι τους επιμελητές και υπήρξε ένα δέος. Αλλά βλέπω επίσης την κυρία Βικάτου, την Ολυμπία, που είναι πρωτεργάτρια του όλου εγχειρήματος του Υπουργείου Πολιτισμού, να ψιθυρίζει χωρίς φωνή τους στίχους του Σολωμού, Άκρα του τάφου σιωπή. Δεν μπορώ να το ξεχάσω αυτό. Το λέω και ανατριχιάζω. Δηλαδή, είναι φοβερό, διότι η ζωή κυλάει με τα προβλήματά της, με τις δοκιμασίες, με πολέμους γύρω μας, ο καθένας, με την πολιτική του, ο καθένας με τα δικά του υπάρχοντα θέματα και κάποια στιγμή σταματάνε όλα για να συνδεθούμε σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς» συνέχισε ο κ. Αλιάγας.

«Μπορεί ο Ντελακρουά να μην ήρθε ποτέ στην Ελλάδα. Ήταν ένας νέος 28χρονος, δεν περπάτησε στη λιμνοθάλασσα, δεν άκουσε τις φωνές των ανθρώπων, δεν είδε τίποτα. Διάβασε γιατί τα ρεπορτάζ ήταν εκτενή ρεπορτάζ στην περιοχή, με συγκεκριμένα στοιχεία, δηλαδή ανατριχιαστικά, αν τα διαβάσετε στον γαλλικό Τύπο. Εκεί υπήρχαν αυτοί που ήταν μαζί με τους Τούρκους και ήταν και οι άλλοι που ήταν η πιο φιλελεύθερη νεολαία περισσότερο και οι ρομαντικοί που ήταν μαζί με τους Έλληνες.

Αλλά, συνέλαβε κάτι που υπερβαίνει την πληροφορία. Δεν ζωγράφισε μόνο ένα γεγονός. Κατ’ αρχήν δεν βλέπουμε τίποτα από τη μάχη. Ούτε μια αναπαράσταση. Ενσάρκωσε μια ιδέα, ένα αρχέτυπο. Γιατί, το Μεσολόγγι για τον Ντελακρουά δεν ήταν γεωγραφία. Ήταν ένα συναίσθημα, ήταν κάτι πιο βαθύ. Ήταν εκείνο το σημείο στην ουσία, όπου η ανθρώπινη ύπαρξη είχε φτάσει το όριό της. Αυτό άγγιξε δηλαδή, μετά την πείνα, την πολιορκία, την απόγνωση και αυτή την απόφαση, η οποία δεν εξηγείται εύκολα. Γιατί αν σκεφτεί κανείς ότι για τέσσερις αιώνες ζούσαν μαζί στην ουσία κατά κάποιον τρόπο, γιατί εκείνη τη στιγμή λένε όχι; Γιατί κινούνται προς κάτι που μοιάζει χαμένο εξ αρχής;

Για να διασώσουν ίσως κάτι πιο σημαντικό από την ίδια τους τη ζωή, την αξιοπρέπειά τους. Αυτό όμως σημαίνει ότι πρέπει να έχει γίνει δουλειά εσωτερική, όχι μόνο ατομικά, αλλά συνολικά. Να υπάρχει ένα επίπεδο που να λέει ότι είμαι έτοιμος να σκοτώσω και τα ίδια μου τα παιδιά στην ουσία, γιατί αυτή είναι η πραγματικότητα» επισήμανε.

«Κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι πολίτης Μεσολογγίου, αλλά ξεπερνάει άλλη μια φορά το άτομο και μας μας καλεί να δώσουμε μάχη με άλλες πολιορκίες τις οποίες ζούμε, κοινωνικές, ακόμα και το τηλέφωνο είναι μια πολιορκία. Ακόμα και τα κοινωνικά δίκτυα είναι μια πολιορκία. Και να σταθούμε όρθιοι. Γιατί μας κοιτάει αυτή η Ελλάδα, η απαρηγόρητη του Ντελακρουά, αν και αξιοπρεπής, μας προστάζει απέναντι στην ευθύνη της μνήμης. Μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία είναι ένα κομμάτι του παρόντος. Εγώ θα ‘θελα ειλικρινά, μέσω του ραδιοφώνου να πω ότι δεν είναι κάτι που είναι μια ιστορική θρησκευτική αναπαράσταση. Είναι κάτι πιο βαθύ, υπαρξιακό σχεδόν. Θυμάμαι τον Γκάτσο που έλεγε δώστε μου μια ταυτότητα, να θυμηθώ ποιος είμαι. Φοβερό δεν είναι; Νομίζω ότι αυτό που ζούμε στο Μεσολόγγι, αυτό είναι και ο πίνακας του Ντελακρουά, είναι ένα ανεξίτηλο κομμάτι της ταυτότητάς μας. Αυτό αισθάνομαι τουλάχιστον» προσέθεσε.

Μιλώντας για ταυτότητα, στερεότυπα και αρχέτυπα, ο κ. Αλιάγας περιέγραψε πώς, έχοντας γεννηθεί και μεγαλώνοντας στη Γαλλία, κυκλοφορούσε στο μετρό με τη φουστανέλα, τα αισθήματά του τότε και τι διδάχθηκε από αυτό.

«Θυμάμαι τους γονείς μου, γιατί γεννήθηκα έξω, ότι την 25η Μαρτίου πηγαίναμε στην Αψίδα του Θριάμβου και με έντυνε η μάνα μου με τη φουστανέλα, με όλα τα παιδιά που μαθαίναμε ελληνικά σπαστά στην αρχή και σήμερα μιλάμε κανονικά ελληνικά και λέω στη μητέρα μου οκέυ, φόρεσα τη φουστανέλα, στην εφηβεία τώρα, πώς θα πάμε στην Αψίδα του Θριάμβου, με τον μπαμπά με το αυτοκίνητο; Με το μετρό. Ποιο μετρό ρε μάνα; Θα πάρω την φουστανέλα να πάω στο μετρό; Και θυμάμαι ήμασταν 5-6 πιτσιρίκια 15χρονα με το χνούδι, με τις φωνές που αλλάζανε και να μας κοιτάζουν όλοι στο μετρό. Όχι ότι ντρεπόμασταν, ήμασταν στην δύσκολη εφηβεία. Και η μητέρα μου να φωνάζει πίσω με την προφορά της την χαρακτηριστική στα γαλλικά, είμαστε περήφανοι, η παραδοσιακή ελληνική φορεσιά και ο κόσμος χειροκροτούσε.

Συμπέρασμα. Μπορείς να γίνεις ό,τι θες, να ενταχθείς σε όλα τα κοινωνικά στρώματα που θες, αλλά δεν μπορείς να απαρνηθείς αυτό που είσαι. Και όταν ξεπεράσεις λίγο την αμηχανία της εφηβείας και αν κολλάει η φουστανέλα με το Παρίσι, στην ουσία, απλά όταν έρχεται κάποιος από τη Μασσαλία με τα ρούχα του ή από την Βρετάνη, από την Κορσική με τα τραγούδια του και εσύ, εκείνη τη στιγμή, αισθάνεσαι ότι γίνεσαι κατά κάποιον τρόπο για λίγα λεπτά ο Πρέσβης του πολιτισμού σου και αν το κάνεις με ωραίο και γλυκό τρόπο, δεν σοκάρει κανέναν» είπε χαρακτηριστικά.

«Είναι πολύ βαρύ το χρέος που κουβαλάμε εμείς οι Μεσολογγίτες. Έχουμε μεγαλώσει με την έννοια της Εξόδου. Κάθε χρόνο επαναλαμβάνεται αυτό. Φέτος, προφανώς η συγκλονιστική αυτή επέτειος, το κορυφαίο ίσως γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης, μας εμπνέει και μας οδηγεί όλους να κάνουμε το ιερό καθήκον μας. Και νομίζω ότι το μήνυμα που πρέπει να στείλουμε από την εκπομπή σας είναι ότι το Μεσολόγγι της Εξόδου περιμένει όλο τον κόσμο, όχι μόνο τους Έλληνες αλλά και τους φιλέλληνες» τόνισε ο δήμαρχος της Ιεράς Πόλης Μεσολογγίου Σπύρος Διαμαντόπουλος.

«Είναι από τα γεγονότα εκείνα, μαζί με τη σφαγή της Χίου, που επηρέασαν πάρα πολύ τη διεθνή κοινότητα, πάρα πολύ. Έχουμε μία σειρά από γεγονότα που σχετίζονται με το Μεσολόγγι. Το ένα είναι ο Λόρδος Βύρων. Έρχεται και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Ο Λόρδος Βύρων δεν είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας. Είναι ο άνθρωπος εκείνος λοιπόν, ο οποίος αποφασίζει, έρχεται στην Ελλάδα και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Αυτό προκαλεί σοκ στη διεθνή κοινή γνώμη. Και μετά έρχεται η έξοδος του Μεσολογγίου και η παράλληλη σφαγή. Γιατί δεν είναι μόνο έξοδος, είναι και σφαγή με ηρωική αυτοθυσία αυτών οι οποίοι μένουν μέσα. Εδώ ισχύει απολύτως η φράση που γράφει ο Διονύσιος Σολωμός, συγκλονιστική φράση «και ελεύθεροι να μείνουν, εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το Χάρο» ανέφερε ο  καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής στο Πάντειο, Άγγελος Συρίγος, έλκοντας την καταγωγή του από το ηρωικό Μεσολόγγι.

«Αυτό το γεγονός είναι που σφραγίζει το Μεσολόγγι. Δηλαδή, οι άνθρωποι που είναι μέσα και από λάθη δικά τους. Το γεγονός ότι μείνανε χωρίς τρόφιμα, είναι ελληνικά λάθη, ήταν λάθη στην επιμελητεία, δεν μπόρεσαν να φθάσουν τα πλοία εγκαίρως, τα ελληνικά πλοία να διασπάσουν τον κλοιό. η βοήθεια απ’ έξω δεν ήταν σωστή. Έγιναν πολλά λάθη από πλευράς μας, αλλά οι πολιορκημένοι ήταν αποφασισμένοι να πολεμήσουν μέχρι τέλους και όταν είδαν ότι δεν υπήρχε θέμα πλέον να πολεμήσουν άλλο, αποφασίζουν την έξοδο. Δηλαδή, σίγουρα δεν θα παραδίδονταν στους εχθρούς και αυτό είναι που λέει ο Σολωμός, ελεύθεροι ή με τους αδελφούς από την άλλη μεριά ή με το Χάρο» τόνισε ο κ. Συρίγος.

«Απευθείας πρόγονος μου, από τη μεριά της γιαγιάς μου ήταν στο Μεσολόγγι, με τη γυναίκα του και το παιδί του. Η γυναίκα του ντύθηκε με αντρικά ρούχα και ο πρόγονός μου, Δημητρός Οικονόμου ήταν το όνομά του ή Οικονομίδης, μπόρεσε και διέφυγε, παιδάκι. Ήταν ένα από τα λίγα παιδάκια που βγήκαν ζωντανά από μέσα. Ελάχιστα παιδιά, ελάχιστες γυναίκες.

Η γυναίκα του και το παιδί τους σώθηκαν. Ο ίδιος, ο άμεσος πρόγονος που λεγόταν Κωνσταντίνος Οικονόμος, πέθανε μετά από μερικές μέρες στα Σάλωνα από τα τραύματά του, στην σημερινή Άμφισσα, αλλά ο γιος του και η γυναίκα του γλίτωσαν» περιέγραψε.

Τι τον συγκινεί ιδιαίτερα στην ιστορία του Μεσολογγίου;

«Έχοντας διαβάσει τον Κασομούλη, ο Κασομούλης ήταν μέσα στο Μεσολόγγι και περιγράφει μία σκηνή στην οποία βαδίζει στους δρόμους του Μεσολογγίου. Ετοιμάζονται για την Έξοδο, ο Κασομούλης ξέρει ότι η Έξοδος θα γίνει σε λίγες ώρες, αλλά δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη πότε ακριβώς θα γίνει για να μην το πληροφορηθούν και οι Τούρκοι σε περίπτωση πρακτόρων ή σε περίπτωση που κάποιος Έλληνας πέσει στα χέρια τους. Και βρίσκει έναν νεαρό ο οποίος περπατάει και λιποθυμά στον δρόμο μπροστά του και τον σηκώνει και του δίνει λίγο νερό και του λέει ο νεαρός, δεν αντέχω άλλο, δεν με κρατάνε τα πόδια μου. Και απαντά ο Κασομούλης, σε λίγο θα βγούμε έξω. Και του λέει ο νεαρός, αν είναι σε λίγο θα αντέξω, Αν είναι παραπάνω μια μέρα θα πεθάνω».

Ο Λόρδος Byron

«Έστρεψε τα φώτα της δημοσιότητας της εποχής, στον αγώνα των Ελλήνων επαναστατών για την ανεξαρτησία τους. Προφανώς έδωσε μία περαιτέρω ώθηση σε όλες τις φιλελληνικές προσπάθειες, οι οποίες είχαν οργανωθεί την εποχή εκείνη στις σημαντικές ευρωπαϊκές πόλεις αλλά και σε πόλεις της Βορείου Αμερικής, αλλά κυρίως στο Λονδίνο, στο Παρίσι, σε πόλεις της Ελβετίας. Σε μεγάλο βαθμό όμως ο Byronείχε πετύχει ήδη σημαντικά πράγματα και πριν από το θάνατό του» ανέφερε ο συγγραφέας, διδάκτωρ Ιστορίας, Σύμβουλος στη Βουλή των Λόρδων Ιωάννης Χουντής, αναφερόμενος στον Λόρδο Βύρωνα, μια από τις εμβληματικότερες μορφές του Φιλελληνισμού, που συνέβαλε ουσιαστικά στον αγώνα των Ελλήνων, τόσο με το κύρος του όσο και με την προσωπική του περιουσία.

«Όταν έφτασε αυτός ο Βρετανός αριστοκράτης σε αυτή τη μικρή πόλη της ελληνικής επικράτειας το 1823 – 1824, ήταν πράγματι από τους διασημότερους ανθρώπους της εποχής. Τα ποιητικά του έργα, τα συγγραφικά του κείμενα είχαν πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα και στην Ευρώπη και στην Βόρεια Αμερική. Είχε διατρέξει φυσικά μία πάρα πολύ σημαντική πολιτική καριέρα στη δική του χώρα, στη Βουλή των Λόρδων του Ηνωμένου Βασιλείου μεταξύ 1809 και 1814. Αλλά μετά βρήκε τον εαυτό του σε μία διαρκή αυτοεξορία, θα λέγαμε, κυρίως στην Ιταλία και σε κάποιες πόλεις της Ελβετίας, πριν την Ελλάδα. Ο βασικός λόγος που νομίζω ότι φθάνει ο Λόρδος Byron στην Ελλάδα είναι πρώτα απ’ όλα η πολύ επιτυχημένη εκστρατεία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και του Μητροπολίτη Ιγνάτιου Ουγγροβλαχίας, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό τον ανακάλυψαν στην Ιταλία και τον ενέγραψαν ως έναν από τους βασικούς υποστηρικτές της Ελληνικής Επανάστασης. Αλλά και η προσωπική του πεποίθηση, η οποία διαπνέεται από ένα κλασικό πνεύμα, έχοντας ήδη ταξιδέψει στην Ελλάδα και μία δεκαετία προηγουμένως, κατά το μεγάλο του ταξίδι στην Ανατολή, πως αυτή η περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου πρέπει να ξαναγίνει ανεξάρτητη, πρέπει να ξαναγίνει ελεύθερη και κάθε φιλελεύθερος άνθρωπος της εποχής, ο οποίος είχε στη διάθεσή του μέσα και ιδιαίτερα σημαντικές γνωριμίες, θα λέγαμε, έπρεπε να βοηθήσει.

Θα λέγαμε ότι το βασικότερο από όλα ήταν ότι χάρη σε αυτόν περαιώθηκε η πρώτη αποστολή των επαναστατών Ορλάνδου και Λουριώτη στο City του Λονδίνου, το χρηματιστηριακό κέντρο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας εκείνη την εποχή, όπου εκταμιεύτηκε το πρώτο επαναστατικό δάνειο φυσικά, το οποίο αναγνώρισε έμμεσα την ύπαρξη ενός εμπόλεμου έθνους, μίας υπό δημιουργίας χώρας και φυσικά οδήγησε τη Βρετανία στο να έχει τα δικά της συμφέροντα σε αυτή την επιτυχία, στρατιωτική και πολιτική του ελληνικού αγώνα, η οποία χωρίς τοn Byron δεν θα είχε ποτέ ξεκινήσει και δεν θα είχαμε οδηγηθεί φυσικά στα γεγονότα του Ναβαρίνο, στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου και σε όλες τις υπόλοιπες εξελίξεις οι οποίες ήταν κρίσιμες για την επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης, όσο κι αν δυστυχώς στην ελληνική ιστοριογραφία αυτά τα δάνεια έχουν κατηγορηθεί για χίλια μύρια. Είναι αναχρονισμός. Στο πλαίσιο της εποχής ήταν απολύτως σημαντικά. Και ο Byron είναι κρίσιμος παίκτης σε αυτή την ιστορία. Συνέλαβε την ιδέα πως έπρεπε να υπάρξει μια πίεση στις διπλωματικές αυλές και στις καγκελαρίες της Ευρώπης και σε αυτό το βαθμό αναδεικνύεται ως ένας ιδιαίτερα ρεαλιστής πολιτικός παρά αυτή την ρομαντική ψυχοσύνθεση και το ποιητικό background θα λέγαμε, περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Αναδεικνύεται ως ένας πολύ έξυπνος, εναργής πολιτικός στο Μεσολόγγι και νομίζω εκεί πέρα βρίσκεται και η μεγάλη συμβολή του, πέρα φυσικά από την διασημότητα που φέρνει στον ελληνικό αγώνα. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από αυτό στην πραγματικότητα.

Και φυσικά ήταν και αυτός ο οποίος έπρεπε να επιλέξει στο τέλος της ημέρας. Βρέθηκε στο Μεσολόγγι διότι επέλεξε να μην συνασπιστεί με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τους Μωραΐτες, τους Πελοποννήσιους οπλαρχηγούς και να συνασπιστεί με το Μαυροκορδάτο και τους Στερεοελλαδίτες Ρουμελιώτες πολιτικούς, έχοντας δει ήδη τον επερχόμενο διχασμό που θα ερχόταν στο πλαίσιο της Ελληνικής Επανάστασης τα επόμενα χρόνια μετά το θάνατό του, παρατηρώντας το στη δική του αλληλογραφία, με μια ενδιαφέρουσα πικρία θα λέγαμε, προσπαθώντας κατά κάποιο τρόπο να κατανοήσει πώς γίνεται να έχει έρθει αυτός από μία χώρα του εξωτερικού να βοηθήσει την Ελληνική Επανάσταση και οι Έλληνες στην πραγματικότητα με έξοχα ελληνικό τρόπο να κατατρώγονται μεταξύ τους. Αυτές είναι οι πλευρές της Ελληνικής επανάστασης που είναι καλό τέτοιες μέρες να τις θυμόμαστε επίσης, γιατί έχουν τα δικά τους ιστορικά διδάγματα.

Υπάρχει μια αλληλογραφία η οποία διαρκεί τουλάχιστον δύο μήνες, ενόσω ο Λόρδος Byron είναι στην Κεφαλονιά, που είναι ο πρώτη του σταθμός στο ταξίδι του μέχρι το 1823 στα τέλη του Δεκεμβρίου, όπου προσπαθεί να κατανοήσει τι ακριβώς συμβαίνει μεταξύ των Πελοποννησίων και των Στερεολλαδιτών με μια ενδιαφέρουσα αλληλογραφία και με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, στην οποία του ζητάει μια σειρά από ερωτήματα και περιμένει κάποιες συγκεκριμένες απαντήσεις. Στο τέλος της ημέρας βέβαια προσεγγίζει τον Μαυροκορδάτο και τους Στερεοελλαδίτες, διότι αυτή είναι η πλευρά εκείνη της Ελληνικής Επανάστασης, που είναι πιο φιλικά διακείμενοι στην Βρετανία εκείνη την εποχή, ενώ οι Μωραΐτες στην Πελοπόννησο είναι πιο συνασπισμένοι με τα ρωσικά συμφέροντα εκείνη την εποχή. Άρα ήδη διαβλέπουμε μια σειρά από διχασμούς πάνω από την Ελληνική Επανάσταση και έτσι, με τα μάτια ενός ξένου, ενός τρίτου σε αυτή την αλληλογραφία, είναι πολύ χρήσιμα για την δική μας εθνική αυτογνωσία θα έλεγα» ανέφερε χαρακτηριστικά.

Απαντώντας στο υποθετικό ερώτημα, ποιο θα μπορούσε να είναι το πολιτικό μέλλον του Λόρδου Byron, εάν δεν πέθαινε τον Απρίλιο του 24, ο κ. Χουντής είπε τα εξής:

«Είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί στην ιστορία, όσο και αν είναι γαργαλιστικό το να λέμε, τι αν. Παρ’ όλα αυτά, νομίζω ότι από τα κείμενα τα οποία είναι διαθέσιμα στο αρχείο και τα οποία προσπάθησα και εγώ σε ένα βιβλίο που είχα γράψει για το Λόρδο Βύρωνα και την Ελληνική Επανάσταση κάποια χρόνια πριν να αναδείξω στο ελληνικό κοινό, γνωρίζουμε ότι είχε κάποιες φιλοδοξίες και ο ίδιος, αλλά και ίσως ορισμένοι κύκλοι του ForeignOffice στο Λονδίνο να περαιωθεί ως κάποιου είδους μάλλον μονάρχης του ελληνικού βασιλείου, σε περίπτωση που αυτό είχε πραγματοποιηθεί, όσο περίεργο κι αν ακούγεται. Έχω βρει πρωτογενείς πηγές, πάνω από τρεις, οι οποίες αναφέρουν αυτό το σκεπτικό και ποιος ξέρει τι θα γινόταν αν είχε επιβιώσει το 1828 και αντί για τον Όθωνα ίσως είχαμε τον βασιλιά Γεώργιο τον Α’, καθώς το πρώτο όνομα του Λόρδου Βύρωνα ήτανε Τζορτζ»

Για το ποια η σημασία του Μεσολογγίου ως τοποθεσία, γιατί την πολιορκούσαν για ένα χρόνο και ποια η κατάσταση στην πόλη λίγες ημέρες πριν την έξοδο, αναφέρθηκε μιλώντας στην εκπομπή «Ναι, μεν Αλλά» με τον Δημήτρη Τάκη, ο Θανάσης Χρήστου, καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Ο κ. Χρήστου ανέφερε αρχικά, «πρέπει να σας πω αυτό το ψαροχώρι στην αρχή, από τον 17ο αιώνα μετεξελίχθηκε, ξέρετε, στα τέλη του 18ου με αρχές του 19ου αιώνα σε ένα αστικό κέντρο που εξαιτίας της εγγύτητας με τη θάλασσα μέσω της λιμνοθάλασσας βέβαια, είχε τη δυνατότητα να διεκπεραιώνει πολύ σημαντικές οικονομικές λειτουργίες. Ήταν ένα στρατηγικό πέρασμα, το διαμετακομιστικό εμπόριο, το έχει αναγάγει σε επιστήμη, με αποτέλεσμα αυτοί οι ικανοί άνθρωποι, οι οποίοι ζούσαν στο συγκεκριμένο νευραλγικό πέρασμα, είχαν γίνει εξπέρ στις εμπορικές και οικονομικές συναλλαγές. Επομένως, ήταν επόμενο, μέσα στο πλαίσιο της επανάστασης των δυστυχισμένων Γραικών της εποχής εκείνης, να αποκτά μια ξεχωριστή σημασία, δεδομένου του γεγονότος ότι ήλεγχε όλο το στρατηγικό πέρασμα από την Ήπειρο κάτω στο Μοριά».

Τώρα, ως προς το αν η έξοδος του Μεσολογγίου και η σφαγή φαίνεται ότι λειτούργησε και ως ηθικό όπλο που έσπρωξε και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη να ταχθεί υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας, είπε χαρακτηριστικά “Οπωσδήποτε, αλλά θα πρέπει να σας πω ότι 6 μέρες πριν ουσιαστικά το Ολοκαύτωμα πριν την ηρωική έξοδο των Μεσολογγιτών, έχουμε τη συνομολόγηση και την υπογραφή του περίφημου Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης, 4 Απριλίου του 1826, η οποία έγινε ουσιαστικά αμέσως μετά τον άωρο θάνατο του Τσάρου Αλεξάνδρου του πρώτου, την 1η Δεκεμβρίου του 1825, με αποτέλεσμα ο Γουίλσον που είχε πάει για να εκπροσωπήσει τον θρόνο της Μεγάλης Βρετανίας την εποχή εκείνη, να έρθει σε μια μορφή επικοινωνίας με τους άλλους, με τον νέο Τσάρο, τον Νικόλαο τον Πρώτο, τον κατά δεκαοκτώ χρόνια νεότερο αδελφό του Τσάρου Αλεξάνδρου του πρώτου, με αποτέλεσμα να φτάσουν στη συνομολόγηση αυτής της πράξης. Του Πρωτοκόλλου δηλαδή, της Πετρούπολης, 4 Απριλίου του 1826, έξι ημέρες πριν την ηρωική έξοδο, με αποτέλεσμα για πρώτη φορά να έχουμε συμπόρευση ανάμεσα στα αισθήματα της κοινής γνώμης των ευρωπαϊκών κρατών, των ευρωπαϊκών ανακτοβουλίων της εποχής εκείνης και της θέλησης και της βούλησης των ανακτοβουλίων, ουσιαστικά να αναγνωρίσουν και να στηρίξουν την Ελληνική Επανάσταση».

Τέλος, επισήμανε «πρέπει να σας πω ότι αν ο δεύτερος εμφύλιος βρισκόταν σε διαφορετική καμπή, ενδεχομένως ο Μιαούλης να είχε καταφέρει να σπάσει πάλι τον κλοιό και να τροφοδοτήσει με πολεμοφόδια το Μεσολόγγι, να το τροφοδοτήσει το Μεσολόγγι, με αποτέλεσμα, όπως είπε εύστοχα στις γραφές του τέλος πάντων ο Ιμπραήμ για δέκα ημέρες αν είχε κρατήσει το Μεσολόγγι, είναι βέβαιον ότι οι Τουρκαλβανοί θα έλυναν την πολιορκία».

Έξοδος Μεσολογγίου και Τέχνη

Πριν από λίγες ημέρες πραγματοποιήθηκε η συγκινητική τελετή στο Μέγαρο Χρυσόγελου στην Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου, όπου έγιναν τα εγκαίνια της μεγάλης επετειακής έκθεσης Έξοδος 1826-2026, μια έκθεση πολύ σημαντική όχι μόνο γιατί φιλοξενείται εκεί ο εμβληματικός πίνακας του Ντελακρουά για την Έξοδο, αλλά γιατί η έκθεση αυτή προσφέρει μια ολοκληρωμένη παρουσίαση των δραματικών γεγονότων της δεύτερης πολιορκίας και δείχνει τον παγκόσμιο αντίκτυπο που υπήρξε από τη θυσία των ανθρώπων αυτών και τον καθοριστικό ρόλο που διαδραμάτισε για να διαμορφωθεί η συλλογική μνήμη του έθνους μας.

Η έκθεση αυτή έχει σπάνια ιστορικά τεκμήρια, αρχειακό υλικό, έργα τέχνης και αναπτύσσεται σε τρεις θεματικές ενότητες.

Γιατί και πόσο επηρεάστηκε η τέχνη από αυτό το σπουδαίο ιστορικό γεγονός στην Ελλάδα και την Ευρώπη, εξήγησε ο ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, ιστορικός τέχνης Μάνος Στεφανίδης στην εκπομπή «Πρωινή Παρέα» με την Κατερίνα Σερέτη.

«Εγώ θα έλεγα ότι δεν επηρέασε μόνο ο αγώνας την τέχνη, αλλά και η τέχνη επηρέασε τον αγώνα. Θέλω να πω ότι τα δύο έργα του Ντελακρουά, δηλαδή η καταστροφή της Χίου του 24 και η Ελλάς, Θρηνούσα επί των ερειπίων του Μεσολογγίου το 26 έκαναν τεράστια, τεράστια εντύπωση  στο φιλελεύθερο φιλοευρωπαϊκό κοινό, έγιναν σημαία των φιλελληνικών κομιτάτων.

Τα περιέφεραν στις γαλλικές πόλεις κυρίως και αργότερα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, συγκεντρώνοντας χρήματα για τους αγωνιζόμενους Έλληνες και κυριολεκτικά μετέστρεψαν ένα κλίμα αρνητικό λόγω του Μέτερνιχ, λόγω της Ιεράς Συμμαχίας, λόγω των ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών συνθηκών, με αποτέλεσμα η τέχνη με τη σειρά της να δικαιώσει τον αγώνα. Και αυτό, ειδικά για την ιστορία του 19ου αιώνα, είναι μοναδικό. Η τέχνη δεν είναι απλά κάτι που διακοσμεί τις αίθουσες χοροεσπερίδων των μεγάλων ανακτόρων της Ευρώπης. Δεν είναι το πολύτιμο απόκτημα των βασιλικών οίκων, το οποίο το βλέπουν οι ελάχιστοι. Είναι κάτι που βγαίνει στο δρόμο και κυρίως διεγείρει συνειδήσεις. Ξυπνάει δηλαδή τα ανθρώπινα μυαλά» ανέφερε ο κ. Στεφανίδης.

Ο Ντελακρουά δεν ήρθε ποτέ στην Ελλάδα, σημείωσε, δεν ήξερε το Μεσολόγγι, όπως δεν ήξερε και τη Χίο. Είχε όμως σαφή ενημέρωση. «Τα γεγονότα αυτά έγιναν πρωτοσέλιδα, για να μεταφερθούμε λίγο στις δικές μας συνθήκες, μέσα σε μία δύο μέρες γινόντουσαν πρωτοσέλιδα και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Μην ξεχνάτε τον Μάγερ, δηλαδή τα Ελληνικά Χρονικά, το τυπογραφείο που υπήρχε στο Μεσολόγγι, αλλά κυρίως μην ξεχνάμε τον άλλον μεγάλο φιλέλληνα, μία συγχρόνως γοητευτική και σκοτεινή προσωπικότητα, τον Λόρδο Byron, που είναι ο πρίγκηπας του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, που είναι κάτι σαν τον Μπραντ Πιτ ας πούμε για την Ευρώπη. Ωραίος, μυστηριώδης, ερωτικός, ασύδοτος, ο οποίος έρχεται και πεθαίνει στο Μεσολόγγι. Αντιλαμβάνεστε τι εντύπωση κάνει. Η Ελλάδα δεν υπήρχε στο χάρτη, δεν υπήρχε όμως και στην συνείδηση της ευρείας μάζας των πολλών. Και αιφνίδια αναδύεται μια σύγχρονη Ελλάδα κατ’ ευθείαν συνέχεια, άλλη μια ρομαντική ιδέα, της αρχαίας μήτρας των αρχαίων προγόνων. Και αυτό βέβαια ήταν συγκλονιστικό» συνέχισε.

Έξοδος του Μεσολογγίου και Επανάσταση

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το Μεσολόγγι έγινε σύμβολο ευρωπαϊκής κλίμακας στη δεκαετία του 1820, σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ευάνθης Χατζηβασιλείου, καλεσμένο στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου.

Είναι και ο θάνατος του Βύρωνα, προσέθεσε, μιας μεγάλης προσωπικότητας, ενός «σελέμπριτι» είπε χαρακτηριστικά, της ευρωπαϊκής κοινωνίας εκείνης της εποχής και βέβαια, οι δύο πολιορκίες, οι οποίες αποκτούν συμβολική διάσταση στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι αποκομμένη από τις ευρύτερες εξελίξεις στον ευρωπαϊκό και στον δυτικό κόσμο γενικότερα. Έχει τις ρίζες της στην ίδια ιδεολογική βάση που έχει η Αμερικανική Επανάσταση, η Γαλλική επανάσταση, επικαλείται δηλαδή ακριβώς αυτές τις αρχές του φιλελευθερισμού και της δημοκρατίας που προβάλλονται από τις μεγάλες επαναστάσεις της εποχής της.

«Αυτές οι επαναστάσεις, μετά την ήττα του Ναπολέοντα το 1815, δημιουργήθηκε αυτή η Ιερά Συμμαχία με έναν από τους σκοπούς της να τις καταπνίγει και κατέπνιξε τέτοιες επαναστάσεις και στην Ιβηρία και στην Ιβηρική χερσόνησο και στην Ιταλία. Η μόνη επανάσταση αυτού του είδους, αυτής της ιδεολογικής διάθεσης, η οποία κατάφερε να επιβιώσει, ήταν η ελληνική, στο νότο της ελληνικής χερσονήσου, γιατί παντού αλλού, έγιναν σε έναν τεράστιο χώρο επαναστάσεις, αλλά κατεπνίγησαν, ήταν πιο κοντά στα κέντρα του οθωμανικού στρατού.

Αυτό λοιπόν που επιβιώνει στο νότο της ελληνικής χερσονήσου, αυτή η επανάσταση, τραβάει την προσοχή όχι μόνον των φιλελλήνων που κάθονται και σκέφτονται την κλασική αρχαιότητα και τις κληρονομιές της, αλλά και των ανθρώπων αυτής της πολιτικής διάθεσης, του φιλελευθερισμού, της συνταγματικής διακυβέρνησης, οι οποίοι αυτήν μόνο την επανάσταση έχουν για να υποστηρίξουν σε μια εποχή μεγάλης καταπίεσης.

Το Μεσολόγγι είναι ένα από τα σημεία στα οποία επικεντρώνεται η προσοχή των ανθρώπων και έχει και μια βαθιά πολιτική διάσταση στην Ευρώπη αυτής της εποχής. Είναι ένα διεθνές γεγονός, υπό αυτήν την έννοια, το Μεσολόγγι και προφανώς παίζει ένα καταλυτικό ρόλο στην πρόσληψη της Ελληνικής Επανάστασης ως μιας προοδευτικής επανάστασης σε μια Ευρώπη πραγματικά αντιδραστική εκείνης της εποχής» εξήγησε ο κ. Χατζηβασιλείου.

«Δεν είναι μόνο η θυσία στο πεδίο της μάχης όσων σκοτώθηκαν και αυτών που επέζησαν. Η θυσία ουσιαστικά θεμελίωσε με έναν πολύ χαρακτηριστικό τρόπο την ελληνική ανεξαρτησία» τόνισε.

Ως προς το πώς η θυσία του Μεσολογγίου έγινε ο καταλύτης της ευαισθητοποίησης της ευρωπαϊκής κοινωνίας, περισσότερο από κάθε τι άλλο, επισήμανε πως το φιλελληνικό ρεύμα είναι δύο πράγματα μαζί. Είναι και ένα πνευματικό κίνημα που αφορά τις κληρονομιές της αρχαιότητας, η οποία είναι πολύ κοντά στην  ψυχή του μορφωμένου Ευρωπαίου αυτή τη στιγμή. Είναι όμως ταυτόχρονα και ένα πολιτικό κίνημα το οποίο υποστηρίζει τις ιδέες του φιλελευθερισμού της δημοκρατίας, οι οποίες μόνον στην Ελλάδα έχουν καταφέρει να επιβιώσουν, γιατί αλλού έχουν καταπνιγεί.

«Επομένως, είναι δύο πράγματα ταυτόχρονα. Και υπάρχει το φιλελληνικό κίνημα σχεδόν από την αρχή, από την αρχή δηλαδή εμφανίζεται. Σε αυτή την πόλη, στην οποία πεθαίνει ο Βύρων, η οποία έχει ήδη αντισταθεί σε μία πολύ δραματική πολιορκία μία φορά και έχουμε αυτό το κλίμα της αυτοθυσίας και του αγώνα μέχρι τέλους, λογικό είναι μέσα σε όλο αυτό το κλίμα, να προκαλέσει αυτό το διεθνές ενδιαφέρον. Οι ιστορικοί δεν πολυθέλουν να κάνουν αναλογίες, αλλά σκεφτείτε, συγκλονίζει την Ευρώπη η Ελληνική Επανάσταση και το Μεσολόγγι με έναν τρόπο όπως ο Ισπανικός εμφύλιος πόλεμος τον 20ο αιώνα.

Είναι δηλαδή κάτι το οποίο είναι στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας και είναι ένα, σε τελική ανάλυση, διεθνές γεγονός. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτή τη διεθνή λειτουργία και διαδράσεις της επανάστασης. Εκφράζει το ελληνικό έθνος, την εθνική του επανάσταση, εκφράζει ευρύτερες τάσεις, διεθνείς, ιδεολογικές, τις οποίες δεν πρέπει να λησμονούμε» εξήγησε.

Η Έξοδος του Μεσολογγίου στην εφηβική λογοτεχνία

Ο εκπαιδευτικός – συγγραφέας Αντώνης Σέργης, μιλά στα παιδιά μέσα από το βιβλίο του με τίτλο «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» 1826-2026, 200 Χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου, με μια ιστορία εμπνευσμένη από πραγματικά γεγονότα της Εξόδου του Μεσολογγίου το 1826, για το πώς κατακτιέται  η ελευθερία και για τα όνειρα που δεν πολιορκούνται.

«Σίγουρα, μιλάμε για ένα μεγάλο γεγονός στην ιστορία της Ελλάδας και υπάρχει μια βαθύτερη ευαισθησία γενικότερη για τη συγκεκριμένη πτυχή της ελληνικής Επανάστασης. Πρόκειται για την κατεξοχήν πράξη ελευθερίας μιας χούφτας ανθρώπων που αποτέλεσαν ένα από τα τελευταία προπύργια του ελληνισμού και ίσως γι’ αυτό μας συγκινεί τόσο πολύ. Και φυσικά δεν μιλάμε για μια σωματική ελευθερία, εφόσον ήταν σχεδόν βέβαιο από πριν ότι η απόπειρά τους ήταν καταδικασμένη, αλλά για μία προσωπική ελευθερία.

Πιο συγκεκριμένα πώς ήρθε η έμπνευση, παρακολουθώντας τυχαία ένα βίντεο στο διαδίκτυο για την επέτειο των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου, ένιωσα ένα ρίγος όταν είδα την αναπαράσταση της ανατίναξης της Πυριτιδαποθήκης του Χρήστου Καψάλη. Και αυτό το γεγονός έκανε ένα κλικ μέσα μου, ενεργοποίησε υπόγεια μάλλον ασυνείδητα όλες τις πτυχές της ελευθερίας που βρίσκονταν σε λήθαργο, ας το πούμε, στο μυαλό μου τόσα χρόνια. Υπήρχε μάλλον κάπου στην ψυχή μου το ερώτημα, τι σημαίνει ελευθερία; Γιατί ο άνθρωπος ποθεί τόσο πολύ να είναι ελεύθερος; Τι είναι όλα αυτά που τον αναγκάζουν να μη νιώθει ελεύθερος; Και γιατί φτάνει στο σημείο να απαρνηθεί το πολυτιμότερο αγαθό που έχει στα χέρια του, την ίδια του τη ζωή;» ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Σέργης, στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου.

Η πλοκή του βιβλίου είναι συνδυασμός μυθοπλασίας και πραγματικών στοιχείων.

«Περιλαμβάνονται για παράδειγμα τα ονόματα των προμαχώνων, αυτούσιες φράσεις του Λόρδου Βύρωνα, ονόματα πρωταγωνιστών της περιόδου Μαυροκορδάτος, Μπότσαρης, Κοκκίνης κλπ για τις εφημερίδες που κυκλοφορούσαν την εποχή εκείνη στο Μεσολόγγι».

Ως προς το πώς προσέγγισε αυτό το σκληρό θέμα, της φρίκης του πολέμου για να απευθυνθεί σε παιδιά, ο κ. Σέργης σημείωσε «πολλές φορές προσπαθούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά από αυτή τη φρίκη και τη σκληρή πραγματικότητα, από τη βία. Τα απομακρύνουμε από τις ειδήσεις που τους σοκάρουν ή από τις μεγάλες καταστροφές. Ως ένα βαθμό είναι απόλυτα λογικό, αφού είναι παιδιά, η ψυχοσύνθενσή τους διαφέρει. Από την άλλη όμως είναι σαν σφουγγάρια, Δηλαδή απορροφούν τις αγωνίες μας, συναισθάνονται τα άγχη μας, ακούνε τις κουβέντες μας και αυτό μπορεί να είναι και χειρότερο αν δεν έχουν τις σωστές εξηγήσεις. Οπότε για μένα ήταν αρκετά δύσκολο. Κουβαλούσα, ας το πούμε, ένα ψυχολογικό βάρος μέσα μου την ώρα της συγγραφής. Από τη μια υπήρχε ο κίνδυνος να μη γίνει μελόδραμα, γιατί συχνά η φρίκη η ίδια ξεπερνά τα όρια της γλώσσας.

Απαιτούσε ενσυναίσθηση, για να μπω δηλαδή στη θέση του ήρωά μου, του μικρού Δημήτρη Καψάλη, και να νιώσω τα δικά του συναισθήματα, να βιώσω πώς βίωνε αυτός ως παιδί την πολιορκία. Γι’ αυτό και επέλεξα εξάλλου την προσωπική αφήγηση και από την άλλη έπρεπε επίσης να είμαι και ακριβής τα ιστορικά γεγονότα».

«Το ηθικό μέγεθος αυτής της θυσίας, δηλαδή η επιλογή του εκούσιου θανάτου έναντι της αιχμαλωσίας, δείχνει μια υπέρβαση στα ανθρώπινα όρια. Και είναι αυτό, ως λογοτέχνης, ένα ιδανικό υλικό για την ανάδειξη του υψηλού στην τέχνη. Είναι η τραγικότητα των Ελεύθερων Πολιορκημένων, που παρά την πείνα και τις κακουχίες, δημιούργησαν ένα πρότυπο συλλογικού ήρωα αλλά και η αντίθεση του φωτός με το σκοτάδι. Η ηρωική στιγμή της Εξόδου μαζί με τους έντονους συμβολισμούς προσφέρει έναν πλούσιο υλικό για συγγραφή» είπε ο κ. Σέργης ερωτηθείς τι τον ενέπνευσε στη συγγραφή του βιβλίου.

Τα γεγονότα πριν την Έξοδο

Ο διδάκτωρ Γεωπολιτικής και τακτικό μέλος της Εταιρείας Πελοποννησιακών Σπουδών Γιώργος Πραχαλιάς, εξήγησε στην εκπομπή «Σεμνά και Ταπεινά» με τον Δημήτρη Πετρόπουλο γιατί η περιοχή του Μεσολογγίου πρωταγωνίστησε στη ροή των εξελίξεων της Ελληνικής Επανάστασης.

«Κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι δημότης Μεσολογγίου, όπως λέει εκεί στον Κήπο των Ηρώων στο Μεσολόγγι το σχετικό μνημείο. Το Μεσολόγγι είναι κομβικής σημασίας.

Το Μεσολόγγι, είναι ακριβώς απέναντι από την Πάτρα, που είναι το μεγαλύτερο λιμάνι του Μοριά και ουσιαστικά και ο Κολοκοτρώνης ήθελε να πάρει την Πάτρα και δεν τον άφησε η κυβέρνηση του Κουντουριώτη και του Μαυροκορδάτο, το Μεσολόγγι είναι το στήριγμα. Η προβολή ισχύος του Μοριά στην τόσο στη Ρούμελη όσο κυρίως και προς το Σούλι, δηλαδή περνώντας έχοντας στην κατοχή τους το Μεσολόγγι, οι Έλληνες πέρα απ’ τον ελεύθερο Μοριά, κατέχουν ολόκληρη τη Στερεά, τη Ρούμελη, με προβολή ισχύος προς την Ήπειρο. Αρα λοιπόν το Μεσολόγγι ήταν κομβικής σημασίας και γι’ αυτό ακριβώς μετά το θρίαμβό του ο Κολοκοτρώνης στα Δερβενάκια, που τσάκισε τον ανατολικό άξονα της μεγάλης αντεπίθεσης των Τούρκων, έστειλε εφεδρείες 700 άνδρες με επικεφαλής τον ίδιο τον Πετρόμπεη στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου, προς το Μεσολόγγι, το οποίο ήταν ο δυτικός άξονας της μεγάλης αντεπίθεσης. Η πρώτη πολιορκία ξεκινάει το 22 και ουσιαστικά πολιορκείται όταν ξεκινάει η μεγάλη αντεπίθεση των Τούρκων που πάει προς την Πελοπόννησο ο ανατολικός άξονας και δυτικά πάει προς το Μεσολόγγι. Ο ανατολικός άξονας κατεβαίνει με το Δράμαλη και τον τσακίζει ο Κολοκοτρώνης στο Μοριά. Ο δυτικός όμως έχει σκαλώσει και πολιορκεί τον Μεσολόγγι.

Ο Κολοκοτρώνης αμέσως αφού τσακίζει τον ανατολικό άξονα της αντεπίθεσης που τον είχε αναλάβει αυτός στέλνει Μωραΐτες με επικεφαλής τον ίδιο τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη να ενισχύσει την άμυνα του Μεσολογγίου, ελπίζοντας ότι έτσι και θα ενισχύσουν το Μεσολόγγι, αλλά και θα αναγκάσει ηθικά τους καπεταναίους της Ρούμελης που δεν είχαν πάει όλοι να βοηθήσουνε το Μεσολόγγι. Και έτσι τέλη του 22  αρχές του 23 επέρχεται η λύση της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου. Το Μεσολόγγι είναι ελεύθερο, ο Μοριάς είναι ελεύθερος. Και τι γίνεται εκείνη τη στιγμή; Αντιλαμβάνεται ο Κολοκοτρώνης. Έχει απελευθερώσει δηλαδή ουσιαστικά de facto όλο το Μοριά, την Αττική, Βοιωτία, τη Δυτική Ρούμελη και έχει προβολή ισχύος μέσω του Μεσολογγίου μέχρι και τη Λάκκα Σουλίου και το ίδιο το Σούλι. Άρα έχουμε ελεύθερη ελληνική επικράτεια. Το Μεσολόγγι είναι κομβικό για αυτή την αρχιτεκτονική ασφαλείας του νεώτερου ελληνικού ελεύθερου ελληνικού κράτους» ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η Συμβολή των Γυναικών στην Έξοδο

Τον κρίσιμο, καθοριστικό ρόλο των γυναικών στην Ελληνική Επανάσταση και στην Έξοδο του Μεσολογγίου, ανέδειξε η δημοσιογράφος – συγγραφέας Ευγενία Κατούφα, η οποία μίλησε στον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου, στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές».

Μίλησε συγκεκριμένα για την ισότιμη συνεισφορά των γυναικών, διότι συνήθως κάνουμε λόγο στις θυσίες τους.

Δύο κορυφαίες προσωπικότητες της Επανάστασης, η Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους, ήταν απαξιωμένες, είπε χαρακτηριστικά η κ. Κατούφα. «Ευτυχώς αναγνωρίστηκε όμως ο ρόλος τους. Αναγνωριζόταν και τότε, αλλά δεν τους έδιναν τα εύσημα που έπρεπε. Γι’ αυτό λοιπόν, όταν ο Όθωνας μοίραζε αφειδώς μετάλλια, αριστεία, βραβεία και επαίνους και είχαν υποσχεθεί ένα αριστείο στη Μαντώ και δεν της το δίνανε εκείνη του έγραψε μια επιστολή που του λέει, την έχω δει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και του λέει, «τον θρόνο που κατέχεις εσύ τον πήρες με το δικό μας το αίμα, δεν έχεις δικαίωμα λοιπόν να μην ανταμείβεις γυναίκες που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Εγώ προσωπικά δεν σου ζητάω χάρη. Ζητάω τα δικαιώματά μου».

Ποια άλλη γυναίκα είχε τέτοιο θάρρος, τέτοια αυτοπεποίθηση και τέτοια τόλμη, να θυσιάσει όλη την περιουσία της οικογένειας, τα πουγκιά που της είχε αφήσει ο πατέρας της για την προίκα της, τα κοσμήματα, τα ασημικά, τα χρυσαφικά, ακόμη και τα σκεύη της κουζίνας, τα κουτάλια πιρούνια. Και όταν πήγαιναν να τη ζητήσουν αρχοντόπουλα για να την παντρευτούν, τους έλεγε Εγώ δούλο δεν παντρεύομαι. Πολεμήστε να ελευθερώσετε αυτή την πατρίδα, για να έχετε ελπίδα να με δείτε νύφη» ανέφερε.

Σε αυτά τα δύο μέρη, Μάνη και Σούλι τα δύο κάστρα που τα ‘λεγε ο Κολοκοτρώνης, οι γυναίκες πολεμούσαν.

«Ξέρουμε δηλαδή εμείς έχουμε πληροφορίες από τον 18ο αιώνα και προφανώς και παλιότερα΄, συνεχίστριες των αρχαίων Σπαρτιατών τις λένε τις Μανιάτισσες.

Αλλά πέρα από αυτό και στην έναρξη και μετά την επανάσταση, πολλές γυναίκες πήραν το όπλο κυριολεκτικά. Η Σταυριάννα Σάββαινα είχε καταταγεί στο σώμα του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη σαν κανονικός στρατιώτης και ήταν αυτή χάρη στην οποία να μην πω εντελώς σε αυτήν οφείλεται η νίκη στο Βαλτέτσι, αλλά συνετέλεσε πολύ, γιατί ήταν καλοκαίρι, είχε καπνούς, φωτιές, θόρυβοι, κακό και δεν είχαν επικοινωνία μεταξύ τους οι πολεμιστές από ταμπούρι σε ταμπούρι. Αυτή ατρόμητη περνοδιάβαινε τους προμαχώνες και μοίραζε φυσέκια, βόλια, νερό, πέτρες. Χτυπούσε και η ίδια και πολέμησε και σε πολλά άλλα μέρη η Σταυριάννα. Η Κωνσταντία Ζαχαριά, η κόρη του Ζαχαριά Μπαρμπιτσιώτη, του πρώτου κλέφτη της Πελοποννήσου, μόλις άκουσε ότι κηρύχτηκε επανάσταση, κρέμασε τη σημαία στο σπίτι της και κατάφερε να συγκεντρώσει πεντακόσιους χωρικούς, τους οποίους οδήγησε στο Μυστρά» επισήμανε.

Γιατί πολεμούσαν ατρόμητα οι γυναίκες; «Είχαν κι έναν επιπλέον λόγο. Οι γυναίκες βεβαίως είχαν περισσότερους λόγους να μάχονται. Δεν πληρώνονταν. Οι στρατιώτες είχαν την ελπίδα να πάρουν κανένα γρόσι, αλλά εκείνες δεν πληρώνονταν. Εκείνες πολεμούσαν για την καρδιά τους, για την αξιοπρέπειά τους, για να αποφύγουν όλα αυτά τα δεινά που υφίσταντο ο ελληνικός λαός τόσα χρόνια, τις απαγωγές, τα παιδομάζωμα, τις άγριες φορολογίες, τις απάνθρωπες τιμωρίες και τον κίνδυνο της ατίμωσης. Όμως δεν ήταν μόνο αυτό. Οι επιτιθέμενοι φοβόντουσαν περισσότερο τις γυναίκες, γιατί αν τους νικούσαν οι άντρες, εντάξει ήταν ισότιμοι άντρες, αλλά αν τους νικούσαν οι γυναίκες, ατιμωτικό».

 Όλες οι γυναίκες των Κολοκοτρωναίων ξέρανε να χειρίζονται πολύ καλά τα όπλα και μάλιστα οι Τούρκοι δεν πήγαιναν να κάνουν επίθεση στα χωριά τους, ακόμα κι όταν έλειπαν οι άντρες, γιατί δύο φορές το επιχείρησαν κι άφησαν πολλούς νεκρούς.

Συγγραφέας του βιβλίου Συμβολή των γυναικών στην Ελληνική Επανάσταση, η Ευγενία Κατούφα, παρουσιάζει άγνωστες πτυχές από τη δράση των Ελληνίδων στον αγώνα της Ανεξαρτησίας και στην ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου.

«Θεωρώ ότι αδικεί λιγάκι αυτό το κομμάτι της ιστορίας, όταν μιλάμε μόνο για την έξοδο. Προσωπικά νομίζω ότι η ενός χρόνου άμυνα που κράτησαν οι Μεσολογγίτες και οι Μεσολογγίτισσες ήταν ακόμα πιο ηρωικό γιατί ήταν μια χούφτα μέσα στην πόλη. Άνθρωποι απόλεμοι, άμαχοι, άκαπνοι, ψαράδες, βοσκοί, όχι μόνο αντιμετώπιζαν αλλά και νικούσαν δύο αυτοκρατορικούς στρατούς, τον τουρκικό και τον αιγυπτιακό. Με στρατιώτες καλοταϊσμένους και καλοντυμένους και εκπαιδευμένους από Γάλλους αξιωματικούς και συνεχώς τους νικούσαν. Λοιπόν, δεν αισθάνομαι καλά να μην αναφερόμαστε και στην πολιορκία. Και σε αυτήν την πολιορκία λοιπόν έκαναν πολλά και οι γυναίκες.

Καταρχήν να πω ότι οι Μεσολογγίτες ήταν πλούσιοι γιατί είχαν τη δυνατότητα να κυκλοφορούν με τα πλοιάριά τους, να μεταφέρουν προιόντα, είχαν χρήματα και κέρδιζαν από το αλάτι, από το κρασί, από τα αγροτικά προιόντα. Και έτσι λοιπόν και οι γυναίκες είχαν κάπως αστικό χαρακτήρα. Ωστόσο, όταν άρχισε να γίνεται κατανοητό ότι το Μεσολόγγι κινδυνεύει, παράτησαν τις πολυτέλειες και κουβαλούσαν πέτρες για να χτιστεί αυτό το τείχος, υπό την καθοδήγηση βέβαια του Χιώτη μηχανικού του Μιχαήλ Κοκκίνη. Και όχι μόνο κουβαλούσαν τις πέτρες, αλλά και όταν τα τείχη πάθαιναν κάποια ρωγμή την νύχτα ντύνονταν αντρικά και έπιαναν το μυστρί και το φτυάρι και φορτώνονταν χώματα και πήγαιναν να κάνουν επισκευές» περιέγραψε.

«Η Τασούλα, η αγωνίστρια, η Τασούλα Τσαντή, ήταν το πατρικό της όνομα, μαζί και με άλλες γυναίκες, ήταν αυτές οι οποίες δένανε φουσέκια, λιώνουν τα μολύβια από τα δίχτυα για να τα φτιάξουν βόλια, σκίζαν τα σεντόνια τους για να φτιάξουν επιδέσμους, με τα βότανα έφτιαχναν αλοιφές. Όταν ο Κιουταχής προσπάθησε να φτιάξει ένα ύψωμα από χώμα για να είναι πιο ψηλό από το τείχος και να προσπαθήσουν να περάσουν να μπουν μέσα στην πόλη από αυτό, οι γυναίκες ξέρετε τι κάνανε; Φορτώνονταν καλάθια με χώμα το οποίο κλέβανε οι αγωνιστές κάνοντας ένα τούνελ κάτω από το τείχος και κάτω από αυτό το ύψωμα και αφαιρούσαν το χώμα και οι γυναίκες το κουβαλούσαν. Φυσικά, κι εκείνες σήκωναν τα όπλα όταν έπρεπε ο άντρας τους να ξεκουραστεί και έκαναν τις βάρδιες τους τις ντόπιες και στην έξοδο πλήρωσαν βαρύ τίμημα, γιατί υπήρξαν και κάποια λάθη εκεί. Τέλος πάντων, το σημαντικό είναι ότι πήραν την απόφαση άντρες και γυναίκες και μάλιστα ο Καργάκος λέει ήταν πιο δύσκολο για τις γυναίκες να πάρουν την απόφαση να περάσουν μέσα από δύο εχθρικά στρατόπεδα. Αυτή την απόφαση πήραν.

Γι’ αυτό λοιπόν οι άντρες πολεμιστές ξέραν να πολεμάνε. Οι γυναίκες φορτώθηκαν όμως και αυτές όπλα και σπαθιά, έδωσαν και στα παιδιά τους όπλα, ντύθηκαν με αντρικά ρούχα, οι όμορφες μουτζουρώθηκαν για να μην φαίνονται όμορφες και προκαλούν και αυτό που έκαναν να ντυθούν με αντρικά όπλα ήταν για να τις εκλάβουν ως στρατιώτες και να πολεμήσουν και αυτές» συνέχισε.

Αν δεν υπήρχε το Μεσολόγγι, δεν θα υπήρχε αυτή η εξέλιξη που οδήγησε στην ίδρυση του ελληνικού κράτους, είναι η εκτίμηση της κ. Κατούφα.

«Έκανε τους ηγέτες της Ευρώπη να αλλάξουν προσανατολισμό ενώ ήταν μέχρι τότε εχθρικοί προς την Ελλάδα, άλλαξαν και έγιναν φιλικοί. Και δεν είναι τυχαίο που τον επόμενο χρόνο έγινε η ναυμαχία του Ναυαρίνου. Αν δεν υπήρχε το Μεσολόγγι όμως και αν δεν υπήρχε και η γενναία αντίσταση γυναικών και ανδρών στον Ιμπραήμ στη Μάνη, ίσως να μην είχε υπάρξει και το Ναυαρίνο.

Πράγματι η Ελλάδα οφείλει την ελευθερία της στο Μεσολόγγι κατά ένα βαθμό. Την οφείλει βεβαίως σε όλους τους αγώνες και το αίμα των Ελλήνων αλλά το Μεσολόγγι ήταν μια καίρια και μεγάλης σημασίας στιγμή.

Να επανέλθω όμως σε αυτό το πολύ σημαντικό που δεν είναι καθόλου γνωστό. Η Τασούλα Γυφτογιάννη λοιπόν, που ήταν ανάμεσα στις Εξοδίτισσες, αρχικά αιχμαλωτίστηκε, αλλά μετά πληρώθηκαν λύτρα. Στην έξοδο γνώρισε τον μετέπειτα σύζυγό της, τον Σπύρο Γυφτογιάννη, γι’ αυτό πήρε και αυτό το όνομα. Έζησε μέχρι τα 90 της και όταν κατάλαβε ότι πλησίαζε ο θάνατος της είπε στις γυναίκες που ήταν κοντά της, πάρτε αυτό το κλειδί να ανοίξετε την κασέλα μου και στον πάτο θα βρείτε μια καλή φορεσιά, με αυτή να με θάψετε και θα ‘χετε την ευχή μου. Ανοίγουν λοιπόν οι γυναίκες, αφού έκλεισε τα ματάκια της την κασέλα και βλέπουν τη στολή του παλικαριού του αγωνιστή, τη φουστανέλα.

Αυτό μαθεύτηκε. Μιλάμε για το 1880 πια, μαθεύτηκε και στις ευρωπαϊκές χώρες και τότε κάποιες Αγγλίδες δημοσιογράφοι και γυναίκες συγγραφείς ήρθαν εδώ και με αφορμή αυτό ρώτησαν και έμαθαν περισσότερα για τις γυναίκες τις αγωνίστριες. Επέστρεψαν στην Αγγλία, δημοσίευσαν άρθρα με λογοτεχνικά έργα κλπ και έτσι φούντωσε το φεμινιστικό κίνημα στις αρχές του 20ου αιώνα που εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο» συμπλήρωσε.

Το αφιέρωμα θα κορυφωθεί την Τετάρτη 1η Απριλίου, με τρίωρη ζωντανή εκπομπή από το Μεσολόγγι, από τις 9:00 έως τις 12:00, την οποία θα παρουσιάσουν ο Δημήτρης Πετρόπουλος και ο Ανδρέας Παπασταματίου.

Από την Τετάρτη 25η Μαρτίου και για μια εβδομάδα το ΕΡΤnews Radio 105,8 τιμά του Ήρωες και τη θυσία τους στην Έξοδο του Μεσολογγίου