Ποιοι ιοί θα μπορούσαν να προκαλέσουν την επόμενη πανδημία

Κάθε χρόνο, οι επιστήμονες ανακαλύπτουν δύο ή τρεις ιούς που δεν έχουν εντοπιστεί ποτέ ξανά σε ανθρώπους. Ο αριθμός αυτός παρουσιάζει διακυμάνσεις, ωστόσο η συνολική τάση παραμένει σχετικά σταθερή από τη δεκαετία του 1960. Οι περισσότεροι από αυτούς τους ιούς περνούν σχεδόν απαρατήρητοι και οι ερευνητές συχνά χρειάζεται να ανατρέξουν σε παλιές ιατρικές δημοσιεύσεις για να βρουν οποιαδήποτε αναφορά σε αυτούς. Ορισμένοι ιοί εξαφανίζονται εντελώς και σχεδόν ξεχνιούνται. Στον αντίποδα βρίσκονται η ανακάλυψη του HIV-1 το 1983 και του SARS-CoV-2 το 2020, που προανήγγειλαν τις πανδημίες του AIDS και του COVID-19 αντίστοιχα, οι οποίες έχουν προκαλέσει εκατομμύρια θανάτους.

Ποιοι ιοί θα μπορούσαν να προκαλέσουν την επόμενη πανδημία; Για να απαντήσουν στο κρίσιμο αυτό ερώτημα, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου ανέλυσαν επιδημιολογικά δεδομένα και συνέταξαν μια λίστα με τα παθογόνα που θεωρούνται τα πιο επικίνδυνα.

Οι ζωονόσοι και ο πραγματικός κίνδυνος

Οι πανδημίες έχουν πολλές μορφές, όμως τις τελευταίες δεκαετίες οι σημαντικότεροι «υπαίτιοι» είναι οι ιοί των οποίων το γενετικό υλικό αποτελείται από RNA και όχι από DNA. Παρότι έχουν αναγνωριστεί χιλιάδες είδη RNA ιών –και εκτιμάται ότι μπορεί να υπάρχουν εκατομμύρια– μόνο 239 είναι γνωστό ότι μολύνουν τον άνθρωπο.

Σχεδόν τα δύο τρίτα των ιών που περιλαμβάνονται στη λίστα δεν μεταδίδονται εύκολα από άνθρωπο σε άνθρωπο. Πρόκειται για ζωονοσογόνους ιούς, δηλαδή ιούς που μεταδίδονται κυρίως από τα ζώα στους ανθρώπους και όχι μεταξύ ανθρώπων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λύσσα.

Αυτό μπορεί να ακούγεται καθησυχαστικό, ωστόσο οι ιοί μεταλάσσονται γρήγορα και υπάρχει ανησυχία ότι ένας ζωονοσογόνος ιός θα μπορούσε να αποκτήσει την ικανότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων. Αυτός είναι και ο λόγος που οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά τη γρίπη των πτηνών. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που να απέκτησε αυτή την ικανότητα. Η λύσσα, για παράδειγμα, δεν έχει εξελιχθεί με αυτόν τον τρόπο, παρά το γεγονός ότι καταγράφονται δεκάδες χιλιάδες ανθρώπινα κρούσματα κάθε χρόνο.

Μεγαλύτερη απειλή αποτελούν οι ιοί που ήδη μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Αυτοί μπορεί να εξελιχθούν ώστε να γίνουν ακόμη πιο μεταδοτικοί, όπως συνέβη με τις διαδοχικές παραλλαγές του SARS-CoV-2. Πολλοί από αυτούς πέρασαν αρχικά από τα ζώα στους ανθρώπους έχοντας ήδη την ικανότητα ανθρώπινης μετάδοσης. Πιθανότατα έτσι προέκυψαν στο μακρινό παρελθόν η ιλαρά, η παρωτίτιδα, η ερυθρά, αλλά και δεκάδες ιοί που προκαλούν κοινά κρυολογήματα και γαστρεντερικές λοιμώξεις.

Υπάρχουν επίσης ιοί που μπορούν να μεταδοθούν μεταξύ ανθρώπων, αλλά μέχρι σήμερα έχουν προκαλέσει μόνο περιορισμένες επιδημικές εξάρσεις. Αυτό συμβαίνει επειδή ο βασικός αναπαραγωγικός αριθμός τους (R) –δηλαδή ο μέσος αριθμός ατόμων που μολύνει κάθε φορέας– παραμένει χαμηλός και οι αλυσίδες μετάδοσης τελικά διακόπτονται. Ωστόσο, ο δείκτης αυτός μπορεί να αλλάξει, για παράδειγμα όταν ένας ιός που κυκλοφορούσε μόνο σε απομονωμένα χωριά φτάσει σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο. Κάτι ανάλογο συνέβη με το στέλεχος Ζαΐρ του ιού Έμπολα στη Δυτική Αφρική το 2014.

Ποιοι ιοί προκαλούν ανησυχία

Οι ιοί που έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν μεγάλες επιδημίες είναι σχετικά λίγοι, ωστόσο αποτελούν τους πιο αξιόπιστους δείκτες για μελλοντικές απειλές κατά της δημόσιας υγείας. Το στέλεχος Ζαΐρ του ιού Έμπολα, οι ιοί Τσικουνγκούνια, Ζίκα και Oropouche που μεταδίδονται μέσω εντόμων, καθώς και ο mpox (ιός DNA), περιλαμβάνονταν εξαρχής στη λίστα και στη συνέχεια προκάλεσαν σημαντικές επιδημίες.

Ορισμένοι πιο σπάνιοι ιοί έχουν επίσης βρεθεί πρόσφατα στο προσκήνιο: το στέλεχος των Άνδεων του χανταϊού που συνδέθηκε με πρόσφατη επιδημία σε κρουαζιερόπλοιο και το στέλεχος Μπουντιμπούγκιο του ιού Έμπολα το οποίο εξαπλώνεται αυτή την περίοδο στην Κεντρική Αφρική.

Ο επόμενος ιός που θα μπορούσε να προκαλέσει πανδημία

Η πανδημία COVID-19 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ήδη από το 2019, η ερευνητική ομάδα από τη Σκωτία είχε δείξει ότι οι ιδιαίτερα μεταδοτικοί ιοί συνήθως συγγενεύουν στενά με άλλους ιούς που μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων, αλλά εμφανίζονται ανεξάρτητα μέσω μετάδοσης από ζώα. Αυτή ακριβώς ήταν η περίπτωση του SARS-CoV-2, ο οποίος ήταν πολύ συγγενικός με τον αρχικό κορονοϊό SARS, αλλά προήλθε ανεξάρτητα –και πιθανότατα έμμεσα– από νυχτερίδες.

Έναν χρόνο νωρίτερα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είχε ήδη συμπεριλάβει έναν κορονοϊό τύπου SARS στους βασικούς υποψήφιους για τη «Νόσο X». Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες ανησύχησαν από τις πρώτες κιόλας ημέρες της εμφάνισης του COVID-19, καθώς ο νέος ιός ταίριαζε απόλυτα στο προφίλ που αναζητούσαν.

Αντίθετα, ούτε το στέλεχος των Άνδεων του χανταϊού ούτε το Μπουντιμπούγκιο του Έμπολα φαίνεται να διαθέτουν τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται για να προκαλέσουν παγκόσμια πανδημία. Ωστόσο, εάν εμφανιζόταν ένας νέος ιός συγγενικός με την ιλαρά, το σενάριο θα ήταν εντελώς διαφορετικό, καθώς θα υπήρχε πραγματική πιθανότητα μιας παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης ακόμη σοβαρότερης από τον COVID-19.

Παράλληλα, τα δύο αυτά στελέχη υπενθυμίζουν κάτι σημαντικό: και οι δύο κυκλοφορούσαν για εβδομάδες προτού εντοπιστούν. Το ίδιο είχε συμβεί και με τον SARS-CoV-2. Η ταχύτερη ανίχνευση και κατανόηση των νέων ιών θα μπορούσε να στερήσει από την επόμενη πανδημία αυτό το κρίσιμο χρονικό προβάδισμα και να μειώσει σημαντικά τις ανθρώπινες και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της.

Πηγή: Ars Technica