Ο ιός του Δυτικού Νείλου: Μια σύγχρονη απειλή δημόσιας υγείας και η επιδημιολογική έξαρση στην Ελλάδα

του Βασίλη Βίγλα*

Ο Ιός του Δυτικού Νείλου ( West Nile Virus- WNV) αποτελεί πλέον ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αναδυόμενων λοιμώξεων που επηρεάζονται άμεσα από την κλιματική αλλαγή. Απομονώθηκε για πρώτη φορά το 1937 στην ομώνυμη επαρχία της Ουγκάντα. Σήμερα, ο ιός έχει εδραιωθεί σε παγκόσμιο επίπεδο, προκαλώντας ετήσιες επιδημικές εξάρσεις κατά τους θερινούς και φθινοπωρινούς μήνες, ιδιαίτερα στις χώρες της Μεσογείου και της Νότιας Ευρώπης.

1. Τρόπος Μετάδοσης και Επιδημιολογικός Κύκλος

Ο Ιός του Δυτικού Νείλου είναι ένας μονόκλωνος RNA ιός που ανήκει στην οικογένεια Flaviviridae. Ο κύριος φυσικός κύκλος μετάδοσης του ιού περιλαμβάνει τα πτηνά ως κύριους ξενιστές( δεξαμενές του ιού) και τα κουνούπια ως διαβιβαστές ( κυρίως το γένος Culex, δηλαδή τα κοινά κουνούπια).

• Ο  κύκλος « πτηνό-κουνούπι-πτηνό»: Τα κουνούπια μολύνονται όταν τρέφονται με το αίμα μολυσμένων πτηνών, στα οποία ο ιός αναπτύσσει υψηλά επίπεδα ιαιμίας. Στη συνέχεια, το μολυσμένο κουνούπι μεταφέρει τον ιό σε άλλα πτηνά, ανθρώπους ή θηλαστικά ( κυρίως ιπποειδή).
• Τελικοί ξενιστές ( Dead–endhosts): Ο άνθρωπος και τα άλογα θεωρούνται « τελικοί ξενιστές». Αυτό σημαίνει ότι, παρόλο που μπορεί να νοσήσουν, δεν αναπτύσσουν επαρκή συγκέντρωση του ιού στο αίμα τους ώστε να τον μεταδώσουν πίσω σε άλλα κουνούπια.
• Μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο: Ο ιός δεν μεταδίδεται μέσω της καθημερινής κοινωνικής επαφής ( φιλί, άγγιγμα, σταγονίδια). Σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις, η μετάδοση μπορεί να γίνει μέσω μεταγγίσεων μολυσμένου αίματος, μεταμοσχεύσεων οργάνων ή από τη μητέρα στο έμβρυο κατά την κύηση ή τον θηλασμό.

• Χρόνος Επώασης και Κλινική Εικόνα

Μόλις το μολυσμένο κουνούπι τσιμπήσει τον άνθρωπο, μεσολαβεί ο χρόνος επώασης, ο οποίος κυμαίνεται συνήθως από 2 έως 14 ημέρες  ( σε σπάνιες περιπτώσεις ανοσοκατεσταλμένων ασθενών μπορεί να φτάσει και τις 21 ημέρες ).

Η κλινική εικόνα της λοίμωξης παρουσιάζει τεράστια ποικιλομορφία και μπορεί να διακριθεί σε τρεις βασικές κατηγορίες:

1. Ασυμπτωματική Λοίμωξη ( περίπου 80%): Η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων που μολύνονται από τον ιό δεν εκδηλώνουν κανένα απολύτως σύμπτωμα.
2. Ήπια νόσος/ Πυρετός του Δυτικού Νείλου (περίπου 20%): Εκδηλώνεται με αιφνίδια έναρξη συμπτωμάτων που προσομοιάζουν με αυτά της γρίπης. Σε αυτά περιλαμβάνονται υψηλός πυρετός, πονοκέφαλος, γενικευμένη μυαλγία, αρθραλγία, ναυτία, έμετοι, διάρροια και διογκωμένοι λεμφαδένες. Ενδέχεται επίσης να εμφανιστεί ένα εξάνθημα στον κορμό. Η ανάρρωση είναι  συνήθως πλήρης, αν και η κόπωση μπορεί να επιμείνει  για εβδομάδες.
3. Σοβαρή/ Νευροδιεισδυτική Νόσος ( < 1%): Πρόκειται  για τη σοβαρότερη μορφή, κατά την οποία ο ιός προσβάλλει το κεντρικό νευρικό σύστημα προκαλώντας εγκεφαλίτιδα, μηνιγγίτιδα, ή οξεία χαλαρή παράλυση. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν έντονη αυχενική δυσκαμψία, αποπροσανατολισμό, κώμα, τρόμο, σπασμούς και μυϊκή αδυναμία. Οι ηλικιωμένοι ( άνω των 65 ετών), οι ανοσοκατεσταλμένοι και τα άτομα με χρόνια υποκείμενα νοσήματα ( σακχαρώδης διαβήτης, χρόνια νεφρική ανεπάρκεια) διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο σοβαρής νόσησης.

3.  Στρατηγικές Πρόληψης και Αντιμετώπισης

Καθώς δεν υπάρχει ειδική αντιική θεραπεία ούτε εμβόλιο διαθέσιμο για τον άνθρωπο η διαχείριση της νόσου βασίζεται αποκλειστικά στην υποστηρικτική φροντίδα και στην πρόληψη.

Ατομικό Επίπεδο

Η ατομική προστασία εστιάζει στην αποφυγή των τσιμπημάτων από κουνούπια και στη μείωση των εστιών αναπαραγωγής τους γύρω από τις κατοικίες:

• Χρήση εγκεκριμένων εντομοαπωθητικών στο ακάλυπτο δέρμα και πάνω από τα ρούχα ( π.χ. DEET, ικαριδίνη, IR3535).
• Κατάλληλη ένδυση, με μακριά μανίκια , παντελόνια και ανοιχτόχρωμα ρούχα που δεν προσελκύουν τα έντομα.
• Τοποθέτηση αντικουνουπικών πλεγμάτων (σήτες) σε παράθυρα και πόρτες.

• Εξάλειψη στάσιμων νερών σε αυλές καιμπαλκόνια (π.χ.σε γλάστρες,  κουβάδες, υδρορροές), καθώς ακόμη και ελάχιστο λιμνάζον νερό αρκεί για να γεννήσουν τα κουνούπια τα αυγά τους.

Κρατικό και Αυτοδιοικητικό Επίπεδο

Η πολιτεία οφείλει να εφαρμόζει προγράμματα ολοκληρωμένης διαχείρισης διαβιβαστών:

• Συστηματική προνυμφοκτονία και ακμαιοκτονία (ψεκασμοί) σε φυσικές εστίες ( έλη. Ποτάμια, αποχετευτικά δίκτυα).
• Επιδημιολογική επιτήρηση μέσω της έγκαιρης ανίχνευσης κρουσμάτων σε ανθρώπους, καθώς και της παρακολούθησης των πληθυσμών των κουνουπιών και των πτηνών.
• Διασφάλιση της ασφάλειας του αίματος με την εφαρμογή μοριακού ελέγχου (ΝΑΤ) στις αιμοδοσίες.
• Εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού για την ευαισθητοποίηση των πολιτών  σχετικά με τα μέτρα αυτοπροστασίας.

      4. Η Επιδημιολογική Κατάσταση στην Ελλάδα

Η Ελλάδα αποτελεί ενδημική περιοχή για τον ιό του Δυτικού Νείλου, με περιστατικά να καταγράφονται σχεδόν κάθε χρόνο από το 2010 και μετά. Η τρέχουσα περίοδος μετάδοσης παρουσιάζει  έξαρση περιστατικών.

Σύμφωνα με τα επίσημα επιδημιολογικά δεδομένα του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας ( ΕΟΔΥ), η κατάσταση διαμορφώνεται ως εξής:

Συνολικά Κρούσματα και Νοσηρότητα

• Καταγεγραμμένα Κρούσματα: Έως τώρα ( 17/9 ) έχουν διαγνωστεί και δηλωθεί εργαστηριακά 370 εγχώρια κρούσματα λοίμωξης. Το νούμερο αυτό αποτελεί ιστορικό ρεκόρ, ξεπερνώντας το προηγούμενο υψηλότερο επίπεδο των 317 κρουσμάτων που είχε καταγραφεί το 2018.
• Βαρύτητα Περιστατικών: Από το σύνολο των νοσούντων , οι 238 ασθενείς εκδήλωσαν σοβαρές επιπλοκές από το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα ( νευροδιεισδυτική νόσος: εγκεφαλίτιδα ή μηνιγγίτιδα), ενώ 132 εμφάνισαν ήπιες εκδηλώσεις (εμπύρετο νόσημα) ή δεν παρουσίασαν νευρολογικές επιπλοκές.
• Θνησιμότητα:  Δυστυχώς, έχουν καταγραφεί 33 θάνατοι ασθενών με λοίμωξη από τον ιό. Όλοι οι θανόντες ήταν ηλικίας άνω των 65 ετών.

Γεωγραφική Κατανεμημένη Ένταση

Η κυκλοφορία του ιού είναι εξαιρετικά έντονη σε πολλές περιοχές, με τον ΕΟΔΥ να έχει θέσει δεκάδες δήμους της χώρας σε καθεστώς αυξημένης επιτήρησης.

• Το κύριο επίκεντρο της φετινής έξαρσης εντοπίζεται στην Περιφέρεια Αττικής, η οποία συγκεντρώνει το 56,8% των συνολικών εκθέσεων στον ιό.
• Ιδιαίτερα  επιβαρυμένοι εμφανίζονται δήμοι της Ανατολικής Αττικής και των Βορείων Προαστίων της Αθήνας, ενώ σημαντική κυκλοφορία καταγράφεται επίσης σε περιοχές της Θεσσαλίας και της Κεντρικής Μακεδονίας.

Τα 370 επιβεβαιωμένα κρούσματα αποτελούν μόνο την «κορυφή του παγόβουνου». Δεδομένου ότι λιγότερο από το 1% των μολυνθέντων αναπτύσσει σοβαρά συμπτώματα που οδηγούν σε εργαστηριακή διάγνωση, εκτιμάται ότι χιλιάδες συμπολίτες μας έχουν έρθει σε επαφή με τον ιό φέτος χωρίς να το γνωρίζουν.

5. Συμπέρασμα

Ο ιός του Δυτικού Νείλου δεν αποτελεί πλέον μία σπάνια ή εξωτική απειλή, αλλά έναν σταθερό υγειονομικό κίνδυνο της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί τη διαρκή επαγρύπνηση των κρατικών μηχανισμών μέσω έγκαιρων ψεκασμών, αλλά και την υπεύθυνη στάση κάθε πολίτη ξεχωριστά, με τη λήψη καθημερινών μέτρων ατομικής προστασίας.

*Ο Βασίλης Βίγλας είναι Παθολογος – Λοιμωξιολόγος, Αναπληρωτής Διευθυντής β’ Λοιμωξιολογικης Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου Υγεια.