Όταν η επικαιρότητα τρομάζει τα παιδιά- Οδηγός για γονείς και εκπαιδευτικούς

Όσο κι αν θέλουμε, οι μεγάλες κρίσεις δεν μένουν έξω από την πόρτα του σπιτιού μας. Μπαίνουν από την τηλεόραση, από το ραδιόφωνο, από το κινητό, από μια κουβέντα που νομίζουμε ότι δεν την ακούν. Και μπορεί τα παιδιά να μην καταλαβαίνουν τους γεωπολιτικούς όρους, καταλαβαίνουν όμως πολύ καλά την ανησυχία μας.

Πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά την επικαιρότητα

Τα παιδιά εκτίθενται στην επικαιρότητα πολύ περισσότερο απ’ όσο πιστεύουμε. Ακόμη κι αν δεν παρακολουθούν ειδήσεις, ακούνε αποσπασματικές συζητήσεις, βλέπουν εικόνες να περνούν από τις οθόνες, αντιλαμβάνονται την ένταση στον τόνο των ενηλίκων. Συχνά δεν διαθέτουν τις γνωστικές δεξιότητες για να αξιολογήσουν την πληροφορία. Την επεξεργάζονται κυρίως συναισθηματικά.

Σχετικό θέμα: Πόση βία μπορεί να αντέξει ένα παιδί στην οθόνη- 5 βήματα προστασίας

Για ένα παιδί, η διάκριση ανάμεσα σε ένα γεγονός που συμβαίνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και σε μια απειλή που το αφορά άμεσα, δεν είναι αυτονόητη. Ο φόβος λειτουργεί χωρίς γεωγραφικά όρια. Το ερώτημα που γεννιέται είναι απλό: είμαστε ασφαλείς;

Σε αυτή τη φάση, ο ρόλος σας είναι καθοριστικός. Όχι επειδή θα βρείτε τις ιδανικές λέξεις, αλλά επειδή η παρουσία σας τα βοηθά να νιώσουν ασφαλή. Η ρουτίνα που τους προσφέρετε λειτουργεί σαν σκελετός που κρατά τη ζωή όρθια. Τα παιδιά λειτουργούν καλύτερα όταν ξέρουν τι να περιμένουν. To σταθερό πρόγραμμα μειώνει το άγχος και αποκαθιστά ένα αίσθημα ελέγχου.

Πώς να μιλήσουμε για όσα συμβαίνουν

Η αποφυγή της συζήτησης δεν προστατεύει. Ούτε όμως και η υπερβολική λεπτομέρεια βοηθάει. Δώστε σύντομες, καθαρές και ειλικρινείς εξηγήσεις. Επιτρέψτε στα παιδιά να κάνουν ερωτήσεις. Μπορεί να επανέρχονται στο ίδιο θέμα πολλές φορές. Αυτός είναι ο τρόπος τους να επεξεργάζονται την εμπειρία.

Εάν δεν γνωρίζετε κάτι, πείτε «δεν ξέρω». Το παιδί χρειάζεται έναν ενήλικα αξιόπιστο και διαθέσιμο, όχι έναν παντογνώστη.

Περιορίστε την έκθεση σε ειδήσεις. Ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά δεν αντιλαμβάνονται ότι οι εικόνες που προβάλλονται είναι επαναλήψεις. Μπορεί να πιστεύουν ότι το γεγονός συμβαίνει ξανά και ξανά. Όταν κατανοούν ότι ένα δύσκολο γεγονός έχει συγκεκριμένο πλαίσιο και δεν αφορά άμεσα τη δική τους ασφάλεια, ηρεμούν ευκολότερα.

Η ασφάλεια ξεκινά από τη σχέση και οι αντιδράσεις αλλάζουν με την ηλικία

Τα παιδιά, ιδιαίτερα τα μικρότερα, ρυθμίζουν το συναίσθημά τους μέσα από εσάς. Παρατηρούν τον τόνο της φωνής, την ένταση στο σώμα, το βλέμμα. Όταν ο ενήλικας δείχνει αγχωμένος το παιδί δυσκολεύεται να νιώσει προστατευμένο. Όταν ο ενήλικας παραμένει ήρεμος, ακόμη και εάν φοβάται, προσφέρει στήριξη στο παιδί.

Η σωματική επαφή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Μια αγκαλιά, ένα χάδι, ένα χέρι στην πλάτη δρουν κατευναστικά. Για τα βρέφη, η παρουσία του γονέα είναι μηχανισμός ασφάλειας. Η ηρεμία μεταδίδεται. Το ίδιο και το άγχος, το οποίο μπορεί να εκφραστεί με ανησυχία, ακανόνιστο ύπνο ή δυσκολία στο φαγητό.

Στα πρώτα δύο χρόνια ζωής, το παιδί μαθαίνει αν μπορεί να εμπιστευτεί τον κόσμο γύρω του. Η συνέπεια και η σταθερή ανταπόκριση στις ανάγκες του χτίζουν αυτή την εμπιστοσύνη. Δεν υπάρχει «σωστός» τρόπος αντίδρασης. Υπάρχουν όμως συνηθισμένες συμπεριφορές.

Σε παιδιά 2 έως 5 ετών μπορεί να παρατηρήσετε:

• επαναλαμβανόμενο παιχνίδι γύρω από όσα άκουσαν ή είδαν,
• ξεσπάσματα θυμού ή έντονο φόβος για το σκοτάδι,
• επιστροφή σε πιο πρώιμες συμπεριφορές όπως ενούρηση ή πιπίλισμα αντίχειρα,
• δυσκολίες στον ύπνο και στο φαγητό.

Σε παιδιά 6 έως 11 ετών συχνά εμφανίζονται:

• αυξημένο άγχος ή ευερεθιστότητα,
• σωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλοι ή πόνοι στο στομάχι,
• δυσκολία συγκέντρωσης στο σχολείο,
• σύγχυση και ενοχές για γεγονότα που δεν κατανοούν πλήρως.

Στην εφηβεία οι αντιδράσεις μπορεί να είναι πιο σύνθετες

• απόσυρση από φίλους και οικογένεια,
• εναλλαγές διάθεσης,
• συνεχής ενασχόληση με τις εξελίξεις,
• ριψοκίνδυνες συμπεριφορές ή χρήση ουσιών.

Μην ερμηνεύετε αυτές τις συμπεριφορές ως αντίδραση ή ανυπακοή. Συχνά είναι απόπειρες διαχείρισης φόβου και σύγχυσης.

Όταν τα παιδιά ακούν για θανάτους

Σε περιόδους πολέμου ή βίαιων γεγονότων, τα παιδιά εκτίθενται σε πληροφορίες για τραυματισμούς και θανάτους. Χρειάζεται σαφήνεια χωρίς δραματοποίηση. Αποφύγετε φράσεις που μπερδεύουν, όπως «έφυγε» ή «κοιμήθηκε». Εξηγήστε με απλά λόγια τι σημαίνει ο θάνατος, χωρίς περιττές λεπτομέρειες.

Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να επανέρχονται με τις ίδιες ερωτήσεις. Τα μεγαλύτερα μπορεί να δυσκολεύονται να καταλάβουν ότι ο θάνατος είναι μόνιμος. Οι έφηβοι συχνά κρύβουν τη θλίψη ή τον φόβο πίσω από σιωπή ή θυμό.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια

Υπάρχουν σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσετε:

• επίμονοι εφιάλτες,
• συνεχής αναπαραγωγή των εικόνων ή των γεγονότων στο μυαλό,
• έντονη απόσυρση,
• εκφράσεις αυτοκαταστροφικών σκέψεων,
• αδυναμία να πάνε σχολείο ή να λειτουργήσουν στην καθημερινότητα.

Υπάρχει όμως και μια διάσταση που συχνά υποτιμούμε: η λειτουργική επίπτωση της παρατεταμένης έντασης. Ενα παιδί μπορεί να φαίνεται «καλά», αλλά να μην μπορεί να συγκεντρωθεί στο μάθημα, να παίξει όπως πριν ή να ανταποκριθεί σε απλές καθημερινές απαιτήσεις. Μπορεί να παραπονιέται για κούραση, να τινάζεται με δυνατούς θορύβους, να φοβάται όταν κάποιος το πλησιάζει πολύ ή να πιστεύει ότι ο κόσμος είναι γενικά επικίνδυνος.

Οταν ο έφηβος στρέφεται στο αλκοόλ ή σε ουσίες για να αντέξει το άγχος, αυτό δείχνει ότι χρειάζεται στήριξη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η παρέμβαση επαγγελματία ψυχικής υγείας δεν είναι υπερβολή. Είναι αναγκαία προστασία.

Σχετικό θέμα: Τα 7 στοιχεία της ψυχικής ανθεκτικότητας- Πώς μπορούν να τα αποκτήσουν τα παιδιά

Τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί για να στηρίξουν τους μαθητές

Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να διατηρούν τη ρουτίνα της τάξης όσο το δυνατόν πιο σταθερή. Τα παιδιά λειτουργούν καλύτερα όταν γνωρίζουν τι να περιμένουν μέσα στην ημέρα τους. Η σταθερότητα στο πρόγραμμα, στις ώρες και στους κανόνες δίνει την αίσθηση ότι, παρά την ένταση της επικαιρότητας, το σχολείο παραμένει ένας προβλέψιμος και ασφαλής χώρος.

Οι δάσκαλοι χρειάζεται να είναι σε εγρήγορση για σημάδια ότι ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται επιπλέον βοήθεια. Μαθητές που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν ή να λειτουργήσουν εξαιτίας έντονης στενοχώριας, φόβου ή θυμού καλό είναι να παραπέμπονται στον ψυχολόγο του σχολείου. Η ψυχική δυσφορία συχνά εκδηλώνεται και με σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, πόνους στο στομάχι ή έντονη κόπωση.

Σχετικό θέμα: Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού περνάει κρίση σε παγκόσμιο επίπεδο

Οι εκπαιδευτικοί μπορούν επίσης να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν καλύτερα όσα ακούν και βλέπουν, βάζοντας τα γεγονότα σε πλαίσιο, διορθώνοντας παρανοήσεις.

Η επικοινωνία με τους γονείς χρειάζεται να είναι σταθερή. Όταν οι οικογένειες γνωρίζουν τι συζητιέται ή τι οργανώνεται στο σχολείο, μπορούν να συνεχίσουν τη συζήτηση στο σπίτι με πιο ήρεμο τρόπο.

Και κάτι ακόμη που συχνά ξεχνιέται: οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να φροντίζουν και τον εαυτό τους. Η διαρκής υποστήριξη παιδιών μέσα σε περίοδο έντασης κουράζει. Η συνεργασία και η αλληλοϋποστήριξη μεταξύ συναδέλφων δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση ανθεκτικότητας.

Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Μπορούμε όμως να ελέγξουμε τον τρόπο που στεκόμαστε δίπλα στα παιδιά, τα οποία  χρειάζονται ενήλικες σταθερούς και διαθέσιμους. Και αυτό, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι αρκετό.

---

Με πληροφορίες από: Child Mind Institude