Ο αστακός και οι έφηβοι: μια ηλικία ανάμεσα σε δύο κόσμους

Η έννοια της εφηβείας είναι σχετικά πρόσφατη και αναγνωρίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα. Μέχρι τότε, οι έφηβοι θεωρούνταν ουσιαστικά «μικρογραφίες ενηλίκων».

Πολλές εικόνες έχουν χρησιμοποιηθεί για να περιγράψουν την εφηβεία. Μία από τις πιο εύστοχες είναι εκείνη της Ντολτό. Η Φρανσουάζ Ντολτό (Francoise Dolto) είδε τον έφηβο, μέσα από την εικόνα του αστακού. Μαζί με την κόρη της, έγραψε ένα βιβλίο για την εφηβεία με τίτλο «Ας μιλήσουμε για τους εφήβους: το σύμπλεγμα του αστακού», το οποίο εκδόθηκε το 1989, έναν χρόνο μετά τον θάνατό της.

Στο βιβλίο παρομοιάζει τους εφήβους με τους αστακούς και λέει ότι όπως όλα τα καρκινοειδή έτσι και ο αστακός διαθέτει έναν εξωσκελετό, το καβούκι του, που τον προστατεύει. Καθώς μεγαλώνει, αναγκάζεται να το αποβάλει και να δημιουργήσει ένα νέο, μεγαλύτερο. Στο διάστημα ανάμεσα στο παλιό και το νέο περίβλημα, μένει εκτεθειμένος, χωρίς προστασία, ευάλωτος σε κάθε κίνδυνο. Οι νεαροί αστακοί που καταφέρνουν να επιβιώσουν είναι εκείνοι που βρίσκουν ένα ασφαλές καταφύγιο. Εκεί προστατεύονται όσο είναι ευάλωτοι και προετοιμάζονται για τους κινδύνους που θα συναντήσουν στη νέα τους ζωή.

Σχετικό θέμα: Έφηβοι : 10+1 ζητήματα της ζωής τους [Μέρος 1ο]

Τι είναι η ψυχολογία των εφήβων;

Η ψυχολογία των εφήβων αφορά στις ιδιαίτερες ανάγκες ψυχικής υγείας ατόμων ηλικίας 10 έως 19 ετών. Οι περισσότεροι έχουμε μια εικόνα για το πώς λειτουργεί η θεραπεία στους ενήλικες, μέσα από τη συζήτηση, αλλά και για το πώς προσεγγίζονται τα μικρά παιδιά, μέσα από το παιχνίδι. Οι έφηβοι, όμως, δεν ανήκουν σε καμία από τις δύο κατηγορίες. Δεν είναι πια παιδιά, αλλά ούτε και ενήλικες, και αυτό τους φέρνει αντιμέτωπους με διαφορετικές ανάγκες.

Η προσέγγιση αυτής της ηλικίας σημαίνει ότι λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες ενός εγκεφάλου που έχει αφήσει πίσω του την παιδική φάση, χωρίς όμως να έχει φτάσει ακόμη στην πλήρη ωρίμανση. Αυτό το ενδιάμεσο στάδιο είναι που διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που οι έφηβοι σκέφτονται, νιώθουν και αντιδρούν.

Δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι σε αυτή τη φάση συμβαίνουν σημαντικές αλλαγές στον εγκέφαλο, οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο σκέψης, τη συμπεριφορά και τη συνολική λειτουργία. Με βάση αυτά τα ευρήματα, σημαντικοί ψυχολόγοι προσπάθησαν να εξηγήσουν πώς αναπτύσσεται ο έφηβος και ποιες είναι οι ιδιαίτερες ψυχολογικές ανάγκες αυτής της ηλικίας.

Ζαν Πιαζέ

Ο Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget) ήταν Ελβετός παιδοψυχολόγος ο οποίος μελέτησε σε βάθος την ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων και συνέβαλε ουσιαστικά στην κατανόηση της εφηβείας.

Σύμφωνα με τον Πιαζέ, οι έφηβοι περνούν από έναν τρόπο σκέψης που βασίζεται σε ό,τι βλέπουν και βιώνουν, σε έναν πιο σύνθετο τρόπο σκέψης. Στην αρχή κατανοούν τη λογική και αντιλαμβάνονται ότι η δική τους οπτική δεν είναι η μόνη. Στη συνέχεια, αναπτύσσεται η ικανότητα της αφηρημένης σκέψης. Μπορούν πλέον να κατανοούν έννοιες που δεν είναι άμεσα ορατές, να σκέφτονται συμβολικά και να διαμορφώνουν υποθέσεις για τον κόσμο γύρω τους, τις οποίες μπορούν και να ελέγχουν. Ωστόσο, δεν φτάνουν όλοι σε αυτό το επίπεδο σκέψης. Ο Πιαζέ διαπίστωσε ότι μόνο περίπου το ένα τρίτο των ενηλίκων το κατακτά πλήρως, δηλαδή αναπτύσσει την ικανότητα της αφηρημένης και πιο σύνθετης σκέψης

Έρικ Έρικσον

Ο Έρικ Έρικσον (Erik Erikson) ήταν Αμερικανός αναπτυξιακός ψυχολόγος και ψυχαναλυτής γεννημένος στη Γερμανία, ο οποίος μελέτησε την ανθρώπινη ανάπτυξη σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή, τις οποίες περιέγραψε μέσα από οκτώ διαδοχικές φάσεις. Σε κάθε φάση, το άτομο καλείται να βρει μια ισορροπία απέναντι σε συγκεκριμένες προκλήσεις. Όταν αυτή η ισορροπία επιτευχθεί, αναπτύσσεται μια αίσθηση επάρκειας που βοηθά το άτομο να προχωρήσει στο επόμενο στάδιο.

Η εφηβεία συνδέεται με τρεις από τις φάσεις που περιγράφει ο Έρικσον:

• Εργατικότητα έναντι κατωτερότητας, έως περίπου την ηλικία των 12 ετών. Τα παιδιά μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν προκλήσεις και να αποκτούν νέες δεξιότητες,
• Ταυτότητα έναντι σύγχυσης ρόλων, περίπου από τα 12 έως τα 18. Είναι η περίοδος όπου διαμορφώνεται η ταυτότητα. Ο έφηβος προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι, διερευνά ζητήματα που αφορούν στο φύλο, στον σεξουαλικό προσανατολισμό, στις πολιτικές απόψεις και στις θρησκευτικές πεποιθήσεις. Συχνά αρχίζει να αμφισβητεί όσα έχει μάθει από την οικογένεια, κάτι που μπορεί να φέρει εντάσεις στη σχέση με τους γονείς, καθώς αναπτύσσει την αυτονομία του,
• Οικειότητα έναντι απομόνωσης, ξεκινά περίπου στην ηλικία των 18 ετών και συνεχίζεται στην ενήλικη ζωή. Σε αυτή τη φάση, ο άνθρωπος επιδιώκει να δημιουργήσει στενές σχέσεις, ώστε να αποφύγει την απομόνωση.

Πολλοί έφηβοι αρχίζουν να αμφισβητούν όσα τους δίδαξαν οι γονείς τους. Αυτό μπορεί να φέρει εντάσεις στη σχέση τους, καθώς προσπαθούν να διαμορφώσουν την αυτονομία τους.

Σχετικό θέμα: Η εφηβεία διαρκεί μέχρι τα 32: Νέα μελέτη αποκάλυψε τις «πέντε εποχές» του εγκεφάλου

Ποια είναι η τυπική συμπεριφορά των εφήβων

Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα των γονέων είναι πώς μπορούν να ξεχωρίσουν τι είναι φυσιολογικό στην εφηβεία. Είναι αναμενόμενο οι έφηβοι να αμφισβητούν, να δοκιμάζουν τα όρια και να περνούν δυσκολίες καθώς χτίζουν την ταυτότητά τους. Και τότε η διάκριση ανάμεσα στη φυσιολογική ανάπτυξη και σε συμπεριφορές που ξεφεύγουν από αυτό το πλαίσιο, δεν είναι εύκολη. Η λεγόμενη επαναστατική συμπεριφορά μπορεί να είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο έφηβος δείχνει ότι κάτι τον δυσκολεύει, χωρίς να έχει ακόμη τα λόγια για να το εκφράσει. Ο προσωπικός γιατρός μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο σημείο αναφοράς, βοηθώντας τους γονείς να καταλάβουν τι είναι αναμενόμενο για την ηλικία και εάν χρειάζεται περαιτέρω υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας.

Θεραπεία με εφήβους

Ορισμένα βασικά σημεία που αξίζει να έχουν υπόψη τους οι γονείς είναι τα εξής:

• Η σχέση είναι καθοριστική. Η εμπιστοσύνη και η σύνδεση με τον θεραπευτή αποτελούν τη βάση της θεραπείας. Ο έφηβος χρειάζεται έναν άνθρωπο με τον οποίο να νιώθει άνετα και να μπορεί να ανοιχτεί.
• Η ιδιωτικότητα είναι απαραίτητη. Είναι φυσικό οι γονείς να θέλουν να γνωρίζουν τι συμβαίνει στις συνεδρίες, όμως η πίεση για αποκαλύψεις συχνά απομακρύνει τον έφηβο. Όταν αισθάνεται ότι ο χώρος του είναι ασφαλής, μπορεί να εμπλακεί ουσιαστικά στη διαδικασία.
• Ο θεραπευτής θα διαχειριστεί ζητήματα ασφάλειας. Οι θεραπευτές έχουν υποχρέωση να αναφέρουν περιπτώσεις κακοποίησης ανηλίκων. Επίσης ενημερώνουν όταν ένας θεραπευόμενος έχει ενεργές αυτοκτονικές σκέψεις ή σκοπεύει να βλάψει κάποιον άλλο. Είναι χρήσιμο να γίνεται μια κοινή συνεδρία στην αρχή, ώστε να καθοριστούν τα όρια της εμπιστευτικότητας και να αποσαφηνιστεί ποιες πληροφορίες θα κοινοποιούνται στους γονείς.
• Η θεραπεία με εφήβους διαφέρει από τη θεραπεία ενηλίκων. Οι γονείς μπορεί να ανησυχούν ότι ο έφηβος «απλώς συζητά» ή κάνει «ελαφριά κουβέντα» με τον θεραπευτή. Επειδή η θεραπευτική σχέση είναι το κλειδί, κάθε θέμα που έχει σημασία για τον έφηβο είναι σημαντικό μέσα στη συνεδρία. Επομένως, δεν υπάρχει «απλώς κουβέντα». Δίνοντας στους εφήβους την ελευθερία να επιλέγουν τα θέματα, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για βαθύτερη δουλειά αργότερα, καθώς νιώθουν ασφάλεια.
• Εάν ο έφηβος χρειάζεται θεραπεία, αυτό είναι απολύτως αποδεκτό. Κανένας γονέας δεν μπορεί να ελέγξει τα πάντα και κανένας δεν είναι τέλειος. Η αναγνώριση ότι το παιδί χρειάζεται υποστήριξη και από άλλους ενήλικες αποτελεί στοιχείο καλής γονεϊκότητας και δεν σημαίνει ότι ο γονέας έχει «αποτύχει».

Οι έφηβοι δεν είναι ούτε παιδιά ούτε ενήλικες. Έχουν διαφορετικές ανάγκες και βρίσκονται σε μια φάση που απαιτεί κατανόηση και προσαρμογή. Η στήριξη ξεκινά από το να τους δούμε όπως πραγματικά είναι, σε αυτή τη στιγμή της ζωής τους.