Μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν μας;

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε εκείνα που μας έχουν συμβεί. Ωστόσο, μπορούμε να αλλάξουμε το αποτύπωμα που έχει αφήσει μέσα μας μια παλιά ανάμνηση.

Ένα κορίτσι, στην έκτη δημοτικού, χορεύει σε μια σχολική εκδρομή. Χορεύει όμορφα, αυθόρμητα, χωρίς να σκέφτεται πώς φαίνεται στους άλλους. Μέχρι που κάποιος από την παρέα του το κοροϊδεύει. Νιώθει μεγάλη ντροπή. Θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να επιχειρήσει να ξαναχορέψει. Και ακόμη και τότε, κάπου μέσα του υπάρχει η σκέψη ότι δεν χορεύει καλά.

Μια παρόμοια εμπειρία από τα δικά της παιδικά χρόνια περιγράφει η Αμερικανίδα ψυχολόγος Μαρίσα Φράνκο (Marisa Franco). Μετά την προπόνηση ποδοσφαίρου, περίμενε τη μητέρα της να έρθει να την πάρει. Οι άλλοι γονείς είχαν ήδη φτάσει και εκείνη είχε μείνει μόνη της. Θυμάται την ντροπή και την αμηχανία που ένιωθε. Πίστευε ότι, σε αντίθεση με τα άλλα παιδιά, οι γονείς της δεν τη φρόντιζαν όσο χρειαζόταν. Χρόνια αργότερα, μια τέτοια στιγμή μπορεί να φαίνεται ασήμαντη. Για ένα παιδί, όμως, μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ μεγαλύτερο: «Οι άλλοι έχουν κάποιον δίπλα τους. Εγώ όχι».

Σχετικό θέμα: Reparenting: Αγκαλιάζοντας το παιδί που έχουμε μέσα μας

Το απόγευμα πέρασε. Αυτό που ένιωσε, όμως, παραμένει. Και μαζί του, όσα πίστεψε τότε για τον εαυτό του. Κάπου εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της δουλειάς της Φράνκο. Δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο παρελθόν και να αλλάξουμε αυτό που συνέβη. Ωστόσο, μπορούμε να επιστρέψουμε σε μια δύσκολη ανάμνηση και να δουλέψουμε πάνω σε αυτό που πιστέψαμε τότε για τον εαυτό μας. Η Φράνκο, συγγραφέας του βιβλίου «Αξία: Η νέα επιστήμη της αυτοεκτίμησης και του ασφαλούς δεσμού» (Worth: The New Science of Self-Esteem and Secure Attachment), υποστηρίζει ότι η αίσθηση της προσωπικής μας αξίας δεν είναι κάτι αμετάβλητο. Μπορεί να καλλιεργηθεί.

Και ένας από τους τρόπους που προτείνει περνά μέσα από τις ίδιες τις αναμνήσεις μας.

Η μνήμη δεν είναι μια φωτογραφία

Για πολλά χρόνια η μνήμη αντιμετωπιζόταν περίπου σαν ένα αρχείο που αποθηκεύεται στον εγκέφαλο. Η έρευνα δείχνει μια πιο σύνθετη εικόνα.

Ο Καρίμ Νέιντερ (Karim Nader), καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο ΜακΓκιλ (McGill University), είναι από τους ερευνητές που έδωσαν νέα ώθηση στη μελέτη της επαναπαγίωσης της μνήμης (memory reconsolidation).

Όταν ανακαλούμε μια ανάμνηση, δεν θυμόμαστε απλώς τι συνέβη. Τη βλέπουμε ξανά μέσα από όσα γνωρίζουμε και έχουμε ζήσει σήμερα. Το γεγονός δεν αλλάζει. Μπορεί, όμως, να αλλάξει το νόημα που του είχαμε δώσει τότε.

Το κορίτσι που σταμάτησε να χορεύει μπορεί, για παράδειγμα, να θυμηθεί ξανά εκείνη τη στιγμή. Τότε είχε συνδέσει τον χορό με την ντροπή που ένιωσε. Ως ενήλικη μπορεί να δει κάτι που ως παιδί δεν μπορούσε: ένα παιδί την κορόιδεψε. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι δεν χόρευε ωραία.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί με την ανάμνηση της Μαρίσα Φράνκο. Το παιδί που περίμενε μόνο του μπορεί να σκέφτηκε «οι άλλοι γονείς είναι εδώ, οι δικοί μου δεν νοιάζονται αρκετά για μένα». Χρόνια αργότερα μπορεί να δει αυτή τη σκέψη διαφορετικά: η μητέρα της άργησε να την πάρει. Αυτό δεν σημαίνει από μόνο του ότι δεν την αγαπούσε.

Οι αναμνήσεις μας, λοιπόν, δεν μένουν πάντα ακριβώς όπως σχηματίστηκαν. Αυτό που συνέβη δεν αλλάζει. Μπορεί να αλλάξει, όμως, το νόημα που εξακολουθούμε να του δίνουμε.

Να επιστρέψουμε στη δύσκολη στιγμή

Μια τεχνική που χρησιμοποιείται στην ψυχοθεραπεία είναι η «νοερή επανεγγραφή» (imagery rescripting). Ο άνθρωπος ανακαλεί μια δύσκολη εμπειρία και φαντάζεται μια διαφορετική εξέλιξή της, ώστε να αλλάξει το συναισθηματικό νόημα που έχει σήμερα. Δεν προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του ότι αυτό που συνέβη δεν έγινε.

Σε μια μελέτη, οι ερευνητές ζήτησαν από ανθρώπους να επιστρέψουν νοερά σε δυσάρεστες αναμνήσεις που είχαν επηρεάσει την εικόνα τους για τον εαυτό τους. Στη συνέχεια, τους ζήτησαν να φανταστούν ότι τα πράγματα εξελίσσονταν διαφορετικά, με έναν τρόπο που θα τους έδινε αυτό που είχαν ανάγκη τότε.

Μία εβδομάδα αργότερα, οι αναμνήσεις τούς προκαλούσαν λιγότερη στενοχώρια και είχαν μικρότερη βαρύτητα στον τρόπο με τον οποίο έβλεπαν τον εαυτό τους. Μετά την ανάκλησή τους, ένιωθαν επίσης καλύτερα για τον εαυτό τους.

Και άλλες έρευνες έχουν εξετάσει εάν μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε μια δύσκολη εμπειρία. Επιστήμονες συγκέντρωσαν τα στοιχεία από 17 διαφορετικές μελέτες, στις οποίες συμμετείχαν συνολικά 908 άνθρωποι με διαφορετικές ψυχικές διαταραχές. Διαπίστωσαν ότι η νοερή επανεγγραφή μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των συμπτωμάτων. Ωστόσο, τόνισαν ότι χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να γνωρίζουμε πόσο αποτελεσματική είναι σε κάθε διαταραχή ξεχωριστά.

Τι θα λέγαμε σήμερα στον νεότερο εαυτό μας;

Ας επιστρέψουμε στο κορίτσι που κάποτε κορόιδεψαν επειδή χόρευε. Χρόνια αργότερα, ως ενήλικη γυναίκα, εξακολουθεί να διστάζει να χορέψει. Θα μπορούσε να επιστρέψει νοερά σε εκείνη τη σχολική εκδρομή και να δει τον σημερινό εαυτό της να στέκεται δίπλα στο παιδί που ήταν τότε. Να του πει: «Μη σταματήσεις να χορεύεις. Το χαιρόσουν. Αυτό που είπε ένα παιδί για σένα δεν σημαίνει ότι ήταν αλήθεια».

Η λογική της άσκησης είναι να αναρωτηθούμε:

• Ποια παλιά στιγμή εξακολουθεί να μας πονά;
• Τι πιστέψαμε τότε για τον εαυτό μας;
• Τι είχαμε ανάγκη να ακούσουμε και δεν το ακούσαμε;
• Τι θα λέγαμε σήμερα εμείς στον νεότερο εαυτό μας;

Δεν αλλάζουμε το παρελθόν. Εκείνο που ίσως μπορούμε να αλλάξουμε είναι τη θέση που του επιτρέπουμε να έχει στο παρόν μας. Γιατί κάποιες φορές δεν μας ακολουθεί τόσο αυτό που συνέβη, όσο αυτό που νιώσαμε τότε και ό,τι σήμαινε για εμάς.