Κλιματική αλλαγή: Πώς οι καύσωνες αλλάζουν τη συμπεριφορά των ζώων

Οι υψηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν τις γνωστικές λειτουργίες των ζώων, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις ενισχύουν την επιθετικότητά τους. Οι συνέπειες αυτών των συμπεριφορικών αλλαγών ενδέχεται να επηρεάσουν ολόκληρα οικοσυστήματα, προειδοποιούν οι επιστήμονες.

Σε μια πολύ ζεστή μέρα στη Νότια Αφρική, τα θηλυκά πουλιά του είδους southern pied babbler προσπαθούν να φτάσουν σκουλήκια που βρίσκονται πίσω από ένα διάφανο εμπόδιο. Τις πιο δροσερές ημέρες καταλαβαίνουν εύκολα ότι μπορούν απλώς να παρακάμψουν το μικρό πλαστικό φράγμα για να τα φτάσουν. Όταν όμως η θερμοκρασία αυξάνεται, συνεχίζουν μάταια να χτυπούν το εμπόδιο με το ράμφος τους, αδυνατώντας να βρουν τη σωστή λύση.

Το πείραμα αυτό αποτελεί μέρος ενός αυξανόμενου όγκου ερευνών που δείχνει ότι τα κύματα καύσωνα επηρεάζουν τη νοητική λειτουργία των ζώων. Όταν επικρατεί έντονη ζέστη, τα πουλιά δυσκολεύονται να μάθουν, οι σκύλοι δαγκώνουν συχνότερα και ένα είδος κατσίκας εμπλέκεται συχνότερα σε συγκρούσεις.

Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί πρόβλημα μόνο για όσους βρίσκονται αντιμέτωποι με πιο ευερέθιστα ζώα. Αν τα ζώα δεν μπορούν να βρουν τροφή ή να αποφύγουν θηρευτές, οι πιθανότητες επιβίωσής τους μειώνονται, εξηγεί η Αμάντα Ρίντλεϊ, συμπεριφορική οικολόγος στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας και συν-συγγραφέας σχετικής μελέτης.

Με την κλιματική αλλαγή να καθιστά τα κύματα καύσωνα συχνότερα, οι γνωστικές αυτές επιπτώσεις ενδέχεται να διαχυθούν σε ολόκληρο το ζωικό βασίλειο, θέτοντας σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο ήδη ευάλωτα είδη. Αν οι επικονιαστές ξεχνούν ποια άνθη, καλλιέργειες και άγρια φυτά πρέπει να επισκέπτονται, μπορεί να υποφέρουν. Αν τα πουλιά δυσκολεύονται να βρουν τροφή, οι νεοσσοί τους ενδέχεται να μην επιβιώσουν.

Ορισμένα ζώα γίνονται πιο επιθετικά λόγω ζέστης

Υπάρχουν ήδη πολλά στοιχεία που δείχνουν ότι οι υψηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ζώων. Τα πουλιά, για παράδειγμα, αφιερώνουν λιγότερο χρόνο στην αναζήτηση τροφής και στη φροντίδα των μικρών τους, ενώ τραγουδούν λιγότερο. Αντίθετα, περνούν ώρες με τα φτερά ανοιχτά για να αποβάλουν θερμότητα και αναπνέουν με ανοιχτό ράμφος. Άλλα ζώα αναζητούν σκιά ή κρύβονται σε δροσερές φωλιές και λαγούμια, παραλείποντας γεύματα. Οι μέλισσες ρίχνουν σταγόνες νερού στο κεφάλι τους όταν πετούν, για να δροσίζονται.

Οι πρώτες ενδείξεις ότι η ζέστη μπορεί να επηρεάζει τη νοητική λειτουργία προήλθαν από μελέτες σε ανθρώπους. Ήδη από τον 19ο αιώνα, ο Βέλγος αστρονόμος Αντόλφ Κετελέ είχε παρατηρήσει ότι τα βίαια εγκλήματα στη Γαλλία κορυφώνονταν το καλοκαίρι. Μεταγενέστερες έρευνες συνέδεσαν τις υψηλές θερμοκρασίες με αύξηση της ένοπλης βίας, των ψυχιατρικών νοσηλειών, των αυτοκτονιών και του τζόγου. Έρευνα έδειξε ότι οι μαθητές που φοιτούν σε σχολεία χωρίς κλιματισμό σημειώνουν κατά μέσο όρο 1% χαμηλότερες επιδόσεις στις εξετάσεις όταν η σχολική χρονιά είναι θερμότερη κατά έναν μόνο βαθμό Κελσίου.

Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στα ζώα. Μελέτη του 2023, η οποία ανέλυσε σχεδόν 70.000 περιστατικά δαγκωμάτων σκύλων σε οκτώ πόλεις των ΗΠΑ, διαπίστωσε ότι τέτοια συμβάντα ήταν συχνότερα τις ζεστές και ηλιόλουστες ημέρες. Ο κίνδυνος ήταν κατά 10% υψηλότερος όταν η θερμοκρασία έφτανε τους 32°C σε σύγκριση με ημέρες γύρω στους 15°C. Άλλη μελέτη από την Κίνα το 2025 έδειξε ότι πολλά ζώα, μεταξύ των οποίων φίδια και γάτες, εμφανίζουν μεγαλύτερη τάση να δαγκώνουν ανθρώπους κατά τη διάρκεια περιόδων υψηλών θερμοκρασιών.

Η ζέστη φαίνεται επίσης να ενισχύει την επιθετικότητα μεταξύ ζώων του ίδιου είδους. Παρατηρήσεις σε αγριόγιδα στα Απέννινα Όρη της Ιταλίας έδειξαν ότι καθώς η θερμοκρασία αυξανόταν και η διαθέσιμη βλάστηση μειωνόταν, τα ζώα γίνονταν πιο επιθετικά, απειλούσαν συχνότερα το ένα το άλλο και εμπλέκονταν σε περισσότερες συγκρούσεις.

Αντίστοιχα, το τροπικό ψάρι golden julie γίνεται αισθητά πιο επιθετικό όταν η θερμοκρασία του νερού αυξάνεται. Σε πειράματα με καθρέφτη, τα ψάρια επιτίθονταν πολύ πιο έντονα στο είδωλό τους όταν το νερό ήταν πιο ζεστό από το συνηθισμένο.

Γνωστικά προβλήματα

Τα κύματα καύσωνα δεν επηρεάζουν μόνο τη συμπεριφορά αλλά και την ικανότητα μάθησης. Σε πειράματα, πουλιά του είδους southern pied babblers χρειάζονταν διπλάσιο αριθμό προσπαθειών για να εντοπίσουν το καπάκι που έκρυβε την τροφή κατά τη διάρκεια περιόδων έντονης ζέστης.

Παρόμοια προβλήματα εμφάνισαν και οι σπίνοι ζέβρες (zebra finches), μικρά ωδικά πτηνά της Αυστραλίας. Όταν οι θερμοκρασίες ήταν υψηλές, συνέχιζαν να χτυπούν επίμονα έναν διαφανή σωλήνα αντί να βρουν τη σωστή διαδρομή για να φτάσουν στην τροφή τους.

Παλαιότερες έρευνες έδειξαν επίσης ότι τα ποντίκια δυσκολεύονται να προσανατολιστούν σε λαβυρίνθους και ξεχνούν αντικείμενα που είχαν δει την προηγούμενη ημέρα όταν εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες.

Επιπτώσεις σε επικονιαστές και θηράματα

Για τα ζώα που δεν μπορούν να ρυθμίσουν τη θερμοκρασία του σώματός τους, οι επιπτώσεις των υψηλών θερμοκρασιών μπορεί να είναι ακόμη σοβαρότερες.

«Οι αλλαγές στη θερμοκρασία του αέρα θα επηρεάσουν τη θερμοκρασία του εγκεφάλου», εξηγεί η Έμιλι Μπερντ, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης. «Ένας πιο ζεστός εγκέφαλος θα μπορούσε να εμποδίσει τη λειτουργία των νεύρων και αυτό μπορεί να επηρεάσει την αίσθηση, τη μνήμη και τη μάθηση».

Σε πειράματα, ερευνητές διαπίστωσαν ότι σε θερμοκρασία 25°C οι περισσότερες μέλισσες να συνδέουν συγκεκριμένα χρώματα με γλυκές ή πικρές γεύσεις. Όταν όμως η θερμοκρασία ανέβαινε στους 32°C, λιγότερες από τις μισές κατάφερναν να ολοκληρώσουν επιτυχώς το ίδιο τεστ. Αυτό θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες στη φύση. Αν οι επικονιαστές ξεχνούν ποια άνθη πρέπει να επισκέπτονται ή πώς να επιστρέψουν στη φωλιά τους, δεν επηρεάζονται μόνο οι ίδιοι αλλά και η γεωργική παραγωγή.

Η υψηλή θερμοκρασία φαίνεται να περιορίζει και την ικανότητα των ζώων να παραμένουν σε εγρήγορση απέναντι στους θηρευτές. Σε πειράματα στην έρημο Καλαχάρι, όταν η θερμοκρασία ξεπερνούσε τους 35°C, τα πουλιά southern pied babblers που ανήκουν στην οικογένεια Leiothrichidae, δυσκολεύονταν να διακρίνουν έναν πραγματικό θηρευτή από ένα αβλαβές αντικείμενο παρόμοιου μεγέθους. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο θανάσιμων επιθέσεων από θηρευτές.

Ένα πρόβλημα που εντείνεται με την κλιματική αλλαγή

Οι επιπτώσεις αυτές δεν αποτελούν υποθετικά σενάρια. Στην έρημο Καλαχάρι οι θερμοκρασίες αυξάνονται με ρυθμό διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ σε ποτάμια τροπικών περιοχών τα κύματα καύσωνα γίνονται συχνότερα και εντονότερα. Η ίδια τάση παρατηρείται σε πολλές περιοχές του πλανήτη: όσο η θερμοκρασία ανεβαίνει, τόσο περισσότερο δοκιμάζονται οι γνωστικές ικανότητες των ζώων, με πιθανές συνέπειες για την επιβίωση ειδών και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων.

Όπως επισημαίνει η Ρίντλεϊ, «πιθανότατα υποτιμούμε τον πραγματικό αντίκτυπο που έχει η αυξημένη θερμότητα στον εγκέφαλο των ζώων».

Πηγή: Live Science