Ισπανία, Μαρόκο και η γεωπολιτική της μεταναστευτικής κρίσης στη Θέουτα

Τι συνέβη την Πέμπτη (30/7) στη Θέουτα; Σύμφωνα με την εκδοχή της ισπανικής κυβέρνησης για τα γεγονότα, χιλιάδες Μαροκινοί – κυρίως νέοι, αλλά και οικογένειες που κρατούσαν παιδιά στην αγκαλιά τους – διέσχισαν τα σύνορα στην παραλία της Ταραχάλ με τα πόδια και κολυμπώντας, υποκινούμενοι από συμμορίες διακινητών. Αυτή είναι η ίδια υπόθεση που προβάλλει και η μαροκινή κυβέρνηση, αλλά ορισμένοι ειδικοί έχουν διαφορετική άποψη. Πρώτον, όπως λένε, εμφανίζει τα βασικά γνωρίσματα μιας επίθεσης που εντάσσεται στο πλαίσιο του λεγόμενου «υβριδικού πολέμου». Δεύτερον, το Μαρόκο δεν είναι απλώς ένας ακόμη γείτονας και δεν μπορεί να συγκριθεί με καμία άλλη χώρα λόγω της ιστορικής διεκδίκησής του για κυριαρχία επί της Θέουτα και της Μελίγια. Τρίτον, επειδή σε αυτό το περιστατικό υπάρχουν τόσα πολλά γεωστρατηγικά συμφέροντα, ώστε δεν μπορεί να αποδοθεί εξ ολοκλήρου σε μια υποτιθέμενη κίνηση χωρίς πολιτικό σκοπό, που τροφοδοτείται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

«Ήταν ενας συνδυασμός παραγόντων – η κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι νέοι, τα ρεπορτάζ στα ΜΜΕ, τα μηνύματα στα κοινωνικά δίκτυα – την οποία εκμεταλλεύτηκε το Ραμπάτ», σημειώνει ο Αλεχάντρο ντελ Βάγιε, καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Κάντιθ. Ο Χουάν Ροδρίγκεθ Γκαράτ, απόστρατος ναύαρχος και συγγραφέας του βιβλίου “Tambores de Guerra” (“Τύμπανα Πολέμου”), συμφωνεί, επισημαίνοντας ότι επρόκειτο για ένα συνδυασμό διαφόρων παραγόντων: «Η μετανάστευση είναι ένα φυσικό φαινόμενο, που πάντα υποκινείται από μέτρα νομιμοποίησης, τα οποία δίνουν ελπίδα στους μετανάστες, και, στην περίπτωση αυτή, τροφοδοτήθηκε επίσης από την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου. Όμως, η κλίμακα του φαινομένου δικαιολογείται μόνο επειδή, όταν αυτό εξυπηρετεί το Μαρόκο, ασκεί πίεση στην Ισπανία, ενώ η Ισπανία κάνει τα στραβά μάτια».

«Πρόκειται για μια επιχείρηση υβριδικού πολέμου που συνδυάζει την παραπληροφόρηση με την εργαλειοποίηση των μεταναστών. Ο συνδυασμός των δύο έχει ως στόχο να αναγκάσει την Ισπανία να κάνει παραχωρήσεις», υποστηρίζει η Ναταλία Σάντσα, ανώτερη ερευνήτρια στο Βασιλικό Ινστιτούτο Ελκάνο. Η ειδική επισημαίνει ότι, αν και το Μαρόκο δεν μπορεί να θεωρηθεί άμεσα υπεύθυνο για την επιχείρηση, υπήρξε η «συνεργία» του καθεστώτος, το οποίο δεν ανέκοψε τη ροή των ανθρώπων. Πώς κατάφεραν αυτοί οι 50.000 άνθρωποι να περάσουν τα σύνορα; Αυτό θα ήταν αδύνατο χωρίς τη γνώση των μαροκινών αρχών, συμφωνεί ο αντιφρονών δημοσιογράφος Αλί Λμραμπέτ.

«Το Μαρόκο δεν είναι κομμουνιστικό κράτος, αλλά ασκεί έλεγχο στη χώρα ακριβώς όπως έκανε η πρώην Σοβιετική Ένωση – και μάλιστα με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από ό,τι η πρώην Σοβιετική Ένωση», εξηγεί ο συγγραφέας, προσθέτοντας ότι είναι αδύνατο να κινητοποιηθεί τόσο μεγάλος αριθμός ανθρώπων χωρίς το μαροκινό καθεστώς να «το γνωρίζει εκ των προτέρων». «Το Μαρόκο είναι ένα αστυνομικό κράτος· δεν είναι όπως η Ισπανία, όπου γίνονται σεβαστές οι ελευθερίες», προσθέτει, αναφερόμενος στον αυστηρό έλεγχο των κοινωνικών μέσων και στις τεχνολογικές δυνατότητες της χώρας να εντοπίζει και να ταυτοποιεί, όταν το κρίνει σκόπιμο, τους συντάκτες συγκεκριμένων μηνυμάτων.

Οι αιτίες

Οι λόγοι που αναφέρουν οι ειδικοί είναι ποικίλοι. Ο Μαροκινός δημοσιογράφος Αλί Λμραμπέτ επισημαίνει το γεγονός ότι, στις 23 Ιουλίου, η Επιτροπή Δικαιοσύνης της ισπανικής Βουλής ενέκρινε τον νόμο που χορηγεί ισπανική υπηκοότητα στους Σαχράουι που γεννήθηκαν ενώ το έδαφος ήταν ακόμη ισπανική αποικία, καθώς και στους απογόνους τους. Σύμφωνα με τους υποστηρικτές της πρωτοβουλίας, ο συνολικός αριθμός των δικαιούχων κυμαίνεται από 100.000 έως 200.000. Αυτό αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό πληθυσμό ατόμων «με δικαίωμα ψήφου, η πλειοψηφία των οποίων υποστηρίζει το Μέτωπο Πολισάριο και τάσσεται υπέρ της ανεξαρτησίας. Φανταστείτε μόνο την εκλογική επιρροή αυτών των ανθρώπων», επισημαίνει ο δημοσιογράφος.

Για τον Ροντρίγκεζ Γκαράτ, ο απώτερος στόχος των ενεργειών του Ραμπάτ είναι να «επηρεάσει» την εξωτερική πολιτική της Ισπανίας σε ζητήματα όπως η Δυτική Σαχάρα ή η Αλγερία, καθώς και στις διαπραγματεύσεις σχετικά με ζητήματα κυριαρχίας. Αυτή η άποψη συμπίπτει με εκείνη του Χαϊζάμ Αμιρά Φερνάντεζ, εκτελεστικού διευθυντή του Κέντρου Σύγχρονων Αραβικών Σπουδών (CEARC). «Η λογική του μηδενικού αθροίσματος στο Ραμπάτ είναι ότι, αν η Ισπανία πλησιάσει την Αλγερία, αυτό αποτελεί αρνητικό γεγονός, και το Ραμπάτ πρέπει να εκφράσει τη δυσαρέσκειά του χρησιμοποιώντας διαύλους και μεθόδους πίεσης που περιέχουν στοιχεία αμφισημίας. «Αυτό δεν είναι πρωτοφανές. Το ίδιο συνέβη το 2021 και το 2022, όταν κατάφερε να πείσει την κυβέρνηση να εγκαταλείψει την παραδοσιακή στάση ουδετερότητας απέναντι στη Σαχάρα», υπενθύμισε ο εμπειρογνώμονας σε συνέντευξή του στο Canal 24 Horas τη Δευτέρα 3 Αυγούστου.

Ο βασικός λόγος, όπως επισημαίνει ο Ντελ Βάγιε, είναι η βούληση του αλαουιτικού βασιλείου να προσαρτήσει τη Θέουτα και τη Μελίγια στο έδαφός του. «Το Μαρόκο μας θεωρεί στρατηγικό αντίπαλο που πρέπει να νικηθεί, διότι η αμφισβήτηση των συνόρων της Θέουτα και της Μελίγια είναι μέρος του εθνικού του DNA και ως εκ τούτου, θα μας θεωρεί πάντα αντίπαλο», προειδοποιεί ο καθηγητής. Αυτή ακριβώς η ιδέα – ότι οι δύο αυτόνομες πόλεις δεν πρέπει να αποτελούν μέρος της Ισπανίας – είναι αυτή που η φιλοκυβερνητική εφημερίδα «Le 360» τονίζει τις τελευταίες ημέρες. Σε ένα άρθρο της, ανέφερε: «Το ερώτημα δεν είναι αν αυτοί οι θύλακες θα επιστρέψουν στο Μαρόκο, αλλά μάλλον πόσο καιρό θα πάρει αυτό και μετά από πόσες τραγωδίες».

ΗΠΑ, Ισραήλ και Μαρόκο

Η ερευνήτρια του Βασιλικού Ινστιτούτου Ελκάνο προσθέτει περαιτέρω στοιχεία στη θέση που διατύπωσε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κάντιθ: την ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ισραήλ και του Μαρόκου. Η Σάντσα επισημαίνει ότι η πιθανή υβριδική επιχείρηση δεν μπορεί να αποδοθεί ούτε στην Ουάσινγκτον ούτε στο Τελ Αβίβ, ούτε μπορεί να προσδιοριστεί ο βαθμός της εμπλοκής τους – αν υπάρχει – αλλά οι καλές σχέσεις μεταξύ των τριών χωρών επηρεάζουν τις μελλοντικές συνέπειες των γεγονότων. Το 2020, το μαροκινό καθεστώς υπέγραψε τις Συμφωνίες του Αβραάμ. Η κίνηση αυτή οδήγησε στην ομαλοποίηση των σχέσεων με το Ισραήλ και στην υποστήριξη από την Ουάσιγκτον της θέσης του Μαρόκου σχετικά με τη Σαχάρα, επισημαίνει η Σάντσα.

«Από τότε, έχει επιτευχθεί μια σειρά συμφωνιών μεταξύ των τριών μερών, οι οποίες περιλαμβάνουν ανταλλαγές στρατιωτικού οπλισμού, εξελιγμένα δίκτυα κατασκοπείας – όπως το πρόγραμμα Pegasus – και, φυσικά, διπλωματικές σχέσεις που τώρα αξιοποιούνται στην Ουάσινγκτον», εξηγεί. Η Σάντσα αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στο έγγραφο του Κογκρέσου των ΗΠΑ που χαρακτήριζε τη Θέουτα και τη Μελίγια ως μαροκινό έδαφος «υπό ισπανική διοίκηση». Αναφέρεται επίσης στον ρόλο που διαδραματίζει ο Μάριο Ντίας-Μπαλάρτ, βουλευτής και μέλος της ομάδας εργασίας για το Μαρόκο που υπερασπίζεται τα συμφέροντα της χώρας στη Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ, ο οποίος πρότεινε να χαρακτηριστεί το Μέτωπο Πολισάριο ως τρομοκρατική οργάνωση. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, «οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να ευθυγραμμιστούν με τη ρητορική εναντίον της κυβέρνησης Σάντσεθ, με την οποία διατηρούν τεταμένες σχέσεις».

Ούτε η Σάντσα ούτε ο Ντελ Βάγιε αποκλείουν το ενδεχόμενο η επόμενη κίνηση του Μαρόκου να είναι η εξασφάλιση της υποστήριξης των Ηνωμένων Πολιτειών για την ένταξη της Θέουτα και της Μελίγια στο μαροκινό έδαφος. «Το Μαρόκο μπορεί να το επιχειρήσει τώρα, επειδή έχει ενθαρρυνθεί και διαθέτει δύο ισχυρούς συμμάχους, συγκεκριμένα το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Θα προσπαθήσουν να αξιοποιήσουν στο έπακρο αυτή την κατάσταση», εξηγεί η Σάντσα, προσθέτοντας: «Στην Ουάσινγκτον, οι δηλώσεις συνήθως προηγούνται των εκρήξεων του Τραμπ με τις μαξιμαλιστικές δηλώσεις. Και το ζήτημα της Θέουτα και της Μελίγια – καθώς και το ερώτημα σε ποιον ανήκουν – βρίσκεται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων από τον Απρίλιο».

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η αναδιοργάνωση της θαλάσσιας κυκλοφορίας πέρα από τα Στενά του Ορμούζ. Η σημασία του Γιβραλτάρ έχει επαναξιολογηθεί ως πύλη προς τη Μεσόγειο και ως βασικό πέρασμα για τις εμπορικές διαδρομές. «Το Μαρόκο έχει μεγαλύτερη επίγνωση όλων αυτών των παραγόντων από ό,τι η Ισπανία», λέει ο Ντελ Βάγιε, ο οποίος επικρίνει την πολιτική της κυβέρνησης επειδή δεν λαμβάνει υπόψη τον μοναδικό χαρακτήρα του αλαουιτικού βασιλείου — είναι ο μόνος γείτονας, επισημαίνει, που επιδιώκει να «υπονομεύσει τον δημοκρατικό χώρο της Ισπανίας» — και επειδή στερείται σαφούς στρατηγικής όσον αφορά αυτό το θέμα.

Ο ρόλος της Ισπανίας και της ΕΕ

Ο καθηγητής διεθνούς δικαίου δεν μπορεί να καταλάβει γιατί η Ισπανία δεν έχει ζητήσει υποστήριξη από την Ευρώπη. «Το Μαρόκο είναι το μέρος που επιθυμεί περισσότερο να αντιμετωπιστεί το ζήτημα ως θέμα μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου. Και πιστεύω ότι το συμφέρον της Ισπανίας θα έπρεπε να είναι να αποτελεί ζήτημα μεταξύ Μαρόκου και Ευρωπαϊκής Ένωσης», εξηγεί ο Ντελ Βάγιε. Ο ειδικός υποστηρίζει ότι, αν είχε αναπτυχθεί αποστολή της Frontex στη Θέουτα, το μαροκινό καθεστώς δεν θα είχε επιτρέψει την είσοδο χιλιάδων ανθρώπων μέσω της Ταραχάλ, αλλά για να συμβεί αυτό «η κυβέρνηση πρέπει να ζητήσει βοήθεια, και δεν είναι διατεθειμένη να το πράξει».

Ο Ντελ Βάγιε υποστηρίζει ότι η ΕΕ, όπως δημιούργησε έναν στρατηγικό άξονα άμυνας και ασφάλειας στην Ουκρανία, θα πρέπει να πράξει το ίδιο και στο Γιβραλτάρ· η αλήθεια όμως, αντιτείνει η Σάντσα, είναι ότι η αντίδραση στην κρίση της Θέουτα δεν ήταν η ίδια με εκείνη που δόθηκε σε παρόμοια περιστατικά στην ανατολική πτέρυγα της Ένωσης. Η Σάντσα αναφέρεται στο περιστατικό του 2021, όταν η Λευκορωσία μετέφερε δεκάδες μετανάστες στα σύνορα με την Πολωνία. «Τότε η αντίδραση ήταν η καταδίκη των γεγονότων· τώρα έχει μετατραπεί σε μαζική φυγή. Έχουμε δει χώρες όπως η Ιταλία και η Φινλανδία να αντιδρούν με τρόπο που στερείται αλληλεγγύης. Γιατί; Επειδή η συμμαχία μεταξύ Τραμπ, Ισραήλ και Μαρόκου συμπληρώνεται από ένα τέταρτο στοιχείο – την ακροδεξιά – και την πρόθεση να επηρεαστεί το αποτέλεσμα των εκλογών», καταλήγει η ερευνήτρια.

Ένα άρθρο γραμμένο από I. P. Chávarri (RTVE), που δημοσιεύθηκε αρχικά στις 4 Αυγούστου 2026, 07:06 (θερινή ώρα Κεντρικής Ευρώπης)