Ινδία: Αξιοποιεί τις αρχαίες υποδομές νερού για να αντιμετωπίσει τη λειψυδρία

Καθώς η λειψυδρία εντείνει την πίεση στους υδάτινους πόρους της Ινδίας, οι κοινότητες στρέφονται σε μια λύση από το παρελθόν. Παραδοσιακά συστήματα συλλογής και αποθήκευσης νερού, ηλικίας εκατοντάδων ετών, αποκαθίστανται και επαναχρησιμοποιούνται. Το 2025, το Moosi Rani Sagar στην Αλβάρ γέμισε ξανά με νερό έπειτα από τρεις δεκαετίες.

Το εν λόγω πηγάδι αποτελεί τμήμα ενός ιστορικού συστήματος συλλογής νερού που κατασκευάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Μέχρι το 2021, η στάθμη του νερού στο πηγάδι, το οποίο καταλαμβάνει έκταση περίπου 1,3 στρεμμάτων, παρουσίαζε μεγάλες διακυμάνσεις και το νερό ήταν σε μεγάλο βαθμό μολυσμένο. Σήμερα, η στάθμη του νερού φτάνει έως και τα 9 μέτρα, ενώ ακόμη και τους πιο ξηρούς μήνες, σπάνια πέφτει κάτω από τα 6 μέτρα.

Σε ολόκληρη την Ινδία, εκατοντάδες κοινότητες καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα. Παραδοσιακές μέθοδοι διαχείρισης του νερού, που κάποτε θεωρούνταν πολιτιστικά κατάλοιπα και είχαν εγκαταλειφθεί για δεκαετίες, αναγνωρίζονται πλέον ως ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή συστήματα, τα οποία λειτουργούσαν για περισσότερα από 1.000 χρόνια και μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν.

Η αξία των αρχαίων υποδομών νερού

Τα τελευταία χρόνια, η Ινδία στρέφεται ολοένα περισσότερο στην αποκατάσταση αρχαίων υποδομών νερού, ως έναν τρόπο αντιμετώπισης της επικείμενης υδατικής κρίσης της χώρας. Στην περίπτωση του Moosi Rani Sagar, μια κοινοπραξία μη κερδοσκοπικών οργανώσεων ξεκίνησε την αποκατάσταση του συστήματος το 2021, με στόχο να αντιμετωπίσει τη σοβαρή λειψυδρία και να διασώσει το ιστορικό μνημείο ηλικίας 200 ετών.

Τα αναβιωμένα συστήματα της Ινδίας έχουν πολλές ονομασίες: baori, johad, kund, tanka, nadi – παραδοσιακές κατασκευές που τροφοδοτούσαν το μεγαλύτερο μέρος της αγροτικής Ινδίας για αιώνες. Λειτουργούν με διαφορετικούς τρόπους, αλλά έχουν έναν κοινό στόχο: να επιβραδύνουν τη ροή του νερού, επιτρέποντάς του να εισχωρήσει στο έδαφος.

Τα baori (αρχαία βαθμιδωτά πηγάδια), είναι ίσως τα πιο εντυπωσιακά. Προκειται για μεγάλες κατασκευές από λαξευμένη πέτρα, με σκαλοπάτια που κατεβαίνουν προς τον υδροφόρο ορίζοντα και επιτρέπουν την πρόσβαση στα υπόγεια ύδατα. Χιλιάδες εγκαταλειμμένα υπόγεια βαθμιδωτά πηγάδια, που κατασκευάστηκαν από τον 7ο έως τα μέσα του 19ου αιώνα, βρίσκονται διάσπαρτα στη χώρα. Από το Νέο Δελχί έως το Τζοντπούρ, δεκάδες έχουν αποκατασταθεί τα τελευταία χρόνια.

Η Ινδία φιλοξενεί το 18% του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά διαθέτει μόλις το 4% των παγκόσμιων αποθεμάτων γλυκού νερού, μεγάλο μέρος των οποίων είναι μολυσμένο. Η χώρα αντλεί περισσότερο υπόγειο νερό  το οποίο αποθηκεύεται στους υδροφόρους ορίζοντες και αναπληρώνεται από την αργή διείσδυση του βρόχινου νερού στο έδαφος από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Τα υπόγεια ύδατα καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των αναγκών της αγροτικής Ινδίας σε πόσιμο νερό και άρδευση, στηρίζοντας περίπου 1,4 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Σε ορισμένες περιοχές, ωστόσο, αντλείται κάθε χρόνο πολύ περισσότερο νερό από όσο μπορεί να αναπληρώσει η βροχόπτωση.

Οι σύγχρονες ανοιχτές υποδομές, όπως τα κανάλια και τα φράγματα, μπορούν επίσης να συμβάλουν σε κάποιο βαθμό στην αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, είναι όμως πολύ λιγότερο αποτελεσματικές και μπορεί να χάνουν νερό λόγω εξάτμισης με εντυπωσιακά υψηλούς ρυθμούς. Αντίθετα, οι παραδοσιακές ανοιχτές κατασκευές, όπως τα βαθμιδωτά πηγάδια, διευκολύνουν τη διείσδυση του νερού στο υπέδαφος, προστατεύοντάς το από την εξάτμιση εξαιτίας του ήλιου. Έτσι, το νερό αποθηκεύεται στους υδροφόρους ορίζοντες, όπου διατηρείται δροσερό και παραμένει διαθέσιμο μέσω κοντινών πηγαδιών ή χειροκίνητων αντλιών.

Αναβίωση παραδοσιακών υποδομών

Τα βαθμιδωτά πηγάδια είναι οι πιο εντυπωσιακές οπτικά αρχαίες κατασκευές της Ινδίας, όμως και άλλες, πολύ απλούστερες υποδομές αποδεικνύονται εξαιρετικά χρήσιμες. Για παράδειγμα, η αναβίωση των johads – απλών χωμάτινων φραγμάτων σε σχήμα ημισελήνου που συγκρατούν τα νερά των μουσώνων για αρκετό χρόνο, ώστε να διεισδύσουν στο έδαφος – έχει επίσης αποφέρει σημαντικά αποτελέσματα στην αντιμετώπιση της λειψυδρίας στην Αλβάρ.

Κατά τη διάρκεια της βρετανικής αποικιοκρατίας, το δίκτυο των johads κατέρρευσε, καθώς η εξόρυξη και η υλοτομία αποψίλωσαν τα δάση και κατέστρεψαν τη λεκάνη απορροής. Η ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση από τις γεωτρήσεις άντλησε νερό χωρίς να το αναπληρώνει και, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, τα ποτάμια είχαν στερέψει. Πολλοί άνδρες έφυγαν για να εργαστούν στις πόλεις, αφήνοντας πίσω γυναίκες και ηλικιωμένους, ενώ η κυβέρνηση χαρακτήρισε ορισμένες περιοχές «σκοτεινές ζώνες», καθώς η άντληση είχε ξεπεράσει την ικανότητα των υδροφόρων οριζόντων να αναπληρωθούν.

Μεταξύ 1994 και 2007, κατασκευάστηκαν περισσότερες από 10.000 υποδομές συλλογής νερού σε ολόκληρη την Αλβάρ, αποκαθιστώντας τη μόνιμη ροή σε πέντε ποτάμια που προηγουμένως ήταν εποχικά και ωφελώντας περίπου 250 χωριά. Η αναβίωση της πρακτικής επεκτάθηκε σε περισσότερα από 700 χωριά σε ολόκληρο το Ρατζαστάν, με τις κοινότητες να ανασυστήνουν παράλληλα τις gram sabhas – τις γενικές συνελεύσεις σε επίπεδο χωριού – παράλληλα με τα εργοτάξια που είχαν εγκαταλειφθεί στο παρελθόν.

Η διαφορά από τις σύγχρονες τοπικές λύσεις είναι εμφανής. Μια γεώτρηση μπορεί να αντλήσει νερό, αλλά όχι να το επιστρέψει στο έδαφος. Ένα κανάλι μπορεί να μεταφέρει νερό από ένα μακρινό ποτάμι, χωρίς όμως να συμβάλλει ουσιαστικά στην αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων. Αντίθετα, τα johads, που κατασκευάζονταν με ένα κλάσμα του κόστους αυτών των υποδομών, αναπλήρωναν τον υδροφόρο ορίζοντα σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής και συνέχιζαν να το κάνουν χρόνο με τον χρόνο.

Ένας χαμένος θησαυρός

Πολλές από αυτές τις υποδομές έχουν επιβιώσει, παραμένοντας όμως ανενεργές για αιώνες. Ερευνητές υποστηρίζουν ότι, ενώ οι ίδιες οι κατασκευές παρέμειναν, η βρετανική αποικιακή διοίκηση στην Ινδία διέλυσε τα αποκεντρωμένα συστήματα διακυβέρνησης και τα δικαιώματα διαχείρισης του νερού που ήταν απαραίτητα για τη συντήρησή τους. Δεν υπήρχε πλέον κανείς επιφορτισμένος με την απομάκρυνση της λάσπης από τις κατασκευές.

Μετά την ανεξαρτησία, η Ινδία επένδυσε σημαντικά σε σύγχρονες υποδομές για την άντληση και διανομή νερού: μεγάλα φράγματα, δίκτυα καναλιών και, αργότερα, ηλεκτροδοτούμενες γεωτρήσεις. Όταν εγκαινίασε το σύστημα καναλιών Bhakra-Nangal το 1954, ο Ινδός πρωθυπουργός Τζαβαχαρλάλ Νεχρού χαρακτήρισε τέτοια έργα «ναούς της νέας Ινδίας». Ωστόσο, ελάχιστη έμφαση δόθηκε στην αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, τα αποθέματα των οποίων μειώνονταν συνεχώς.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, η πολιτική έχει αλλάξει κατεύθυνση. Η κατασκευή johads, tankas, baoris και kunds αποτελεί μέρος της πρωτοβουλίας της ινδικής κυβέρνησης που ξεκίνησε το 2019, με στόχο κάθε αγροτικό νοικοκυριό να διαθέτει πρόσβαση σε πόσιμο νερό βρύσης. Στο πλαίσιο άλλης κυβερνητικής πρωτοβουλίας, έχουν κατασκευαστεί 69.000 λίμνες σε χωριά. Σε εθνικό επίπεδο, η αναπλήρωση των υδάτινων αποθεμάτων μέσω δεξαμενών, λιμνών και έργων διατήρησης αυξήθηκε από 14 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2017 σε 25 δισεκατομμύρια το 2024.

Πηγή: BBC