Η Λατινική Αμερική και οι τεκτονικές φυσικές και πολιτικές μετακινήσεις

Σύνταξη : Πολυδεύκης Παπαδόπουλος

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου μια ολόκληρη ήπειρος μοιάζει να μετακινείται ταυτόχρονα, όχι μόνο πάνω στις γεωλογικές της πλάκες, αλλά και πάνω στις πολιτικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές της ισορροπίες. Η σημερινή Λατινική Αμερική βρίσκεται ακριβώς σε μια τέτοια στιγμή. Από τη Βενεζουέλα μέχρι τη Βραζιλία και από το Περού έως την Κολομβία, οι εξελίξεις διαδέχονται η μία την άλλη με καταιγιστικό ρυθμό, συνθέτοντας μια εικόνα βαθιάς μετάβασης.

Η πρόσφατη τραγωδία στη Βενεζουέλα αποτελεί ίσως το πιο δραματικό παράδειγμα. Ένας καταστροφικός σεισμός ήρθε να πλήξει μια χώρα που ήδη βρισκόταν σε μακρά περίοδο πολιτικής και οικονομικής ανασυγκρότησης. Οι χιλιάδες νεκροί, οι τεράστιες υλικές καταστροφές και η ανάγκη διεθνούς βοήθειας δημιουργούν ένα νέο, σύνθετο τοπίο. Γιατί μια φυσική καταστροφή δεν αφήνει μόνο κοινωνικά τραύματα. Μπορεί να αναδιαμορφώσει οικονομικές προτεραιότητες, να επηρεάσει τους πολιτικούς συσχετισμούς και να μεταβάλει τις γεωπολιτικές ισορροπίες, ιδιαίτερα σε μια χώρα με τόσο κρίσιμη θέση στον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη.

Την ίδια ώρα, σε ολόκληρη την υποήπειρο της Ν. Αμερικής καταγράφονται ισχυροί πολιτικοί κραδασμοί. Οι πρόσφατες οριακές εκλογικές αναμετρήσεις στην Κολομβία και το Περού, αλλά και η παρατεταμένη κρίση στη Βολιβία, αποκαλύπτουν κοινωνίες βαθιά διχασμένες. Οι διαφορές ανάμεσα στους δύο βασικούς πολιτικούς πόλους κρίθηκαν στις 2 πρώτες για ελάχιστες χιλιάδες ψήφους μέσα σε εκατομμύρια ψηφίσαντες. Ομως πίσω από αυτά τα οριακά αποτελέσματα κρύβονται πολύ βαθύτερες αντιθέσεις: οι κοινωνικές ανισότητες, η ανασφάλεια, η εγκληματικότητα, το εμπόριο ναρκωτικών η διαφθορά, η θέση των αυτόχθονων πληθυσμών, η κρίση εκπροσώπησης και η αναζήτηση ενός νέου αναπτυξιακού μοντέλου.

Οι εσωτερικές αυτές συγκρούσεις δεν μπορούν πλέον να διαχωριστούν από το διεθνές περιβάλλον. Η Νότιος Αμερική μετατρέπεται ξανά σε πεδίο έντονου ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ συνοδεύεται από μια πιο δυναμική αμερικανική παρουσία στην περιοχή, με αιχμή την ασφάλεια, τη μετανάστευση, την ενέργεια και βέβαια την ανάσχεση της κινεζικής επιρροής. Ταυτόχρονα, ορισμένες λατινοαμερικανικές χώρες επιδιώκουν να ενισχύσουν τις σχέσεις τους με την Κίνα, τους BRICS και άλλους αναδυόμενους πόλους ισχύος, επιχειρώντας να αποκτήσουν μεγαλύτερα περιθώρια στρατηγικής αυτονομίας χωρίς να διαρρήξουν τους δεσμούς τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι πολιτικές ισορροπίες αλλάζουν αισθητά. Σε αρκετά κράτη της περιοχής παρατηρείται ενίσχυση δεξιών και υπερσυντηρητικών δυνάμεων, πολλές από τις οποίες υιοθετούν πολιτικό λόγο που παραπέμπει στον τραμπισμό: έμφαση στην ασφάλεια, αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, περιορισμό του κράτους και επίκληση παραδοσιακών αξιών. Η μετατόπιση αυτή, όμως, δεν είναι ούτε ομοιόμορφη ούτε αδιαμφισβήτητη. Σε χώρες όπως το Μεξικό, η Ουρουγουάη και –προς το παρόν– η Βραζιλία, οι προοδευτικές δυνάμεις εξακολουθούν να διατηρούν σημαντικά ερείσματα, ενώ ακόμη και εκεί όπου επικρατούν νέες δεξιές κυβερνήσεις, η εφαρμογή σκληρών οικονομικών ή αυταρχικών πολιτικών προκαλεί ήδη νέους κύκλους κοινωνικών αντιδράσεων, όπως π.χ. στην Αργεντινή και στον Ισημερινό.

Καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις αναμένεται να διαδραματίσει η Βραζιλία. Η εκλογική αναμέτρηση για Πρόεδρο του ερχόμενου φθινοπώρου υπερβαίνει τα εθνικά της όρια. Η ενδεχόμενη επανεκλογή του κεντροαριστερού Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα ή, αντίθετα, η επιστροφή του μπολσοναρισμού μέσω του υιού Μπολσονάρο ως επικεφαλής της συντηρητικής λαϊκιστικής παράταξης, θα επηρεάσει όχι μόνο την πορεία της μεγαλύτερης οικονομίας της περιοχής αλλά λόγω μεγεθών της χώρας και τον συνολικό πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική.

Το μεγάλο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο προς τα πού κινείται σήμερα το πολιτικό εκκρεμές της Υποηπείρου. Είναι αν αυτή η δεξιά μετατόπιση αποτελεί μια σταθερή ιστορική τάση ή μια ακόμη φάση ενός διαρκούς κύκλου εναλλαγών, που χαρακτηρίζει διαχρονικά τη λατινοαμερικανική πολιτική ιστορία. Και μαζί με αυτό τίθεται ένα ακόμη, ίσως σημαντικότερο, ερώτημα: ποια δύναμη μπορεί να δώσει πειστικές απαντήσεις στα χρόνια προβλήματα των κοινωνικών ανισοτήτων, της ανασφάλειας, της φτώχειας, της δημοκρατικής εκπροσώπησης και της ανάπτυξης, σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός.

Τα ανάλογα ζητήματα επιχειρούνται να φωτιστούν στο 67 pod της σειράς ‘Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho. Και αυτό γίνεται με τη συμμετοχή δυο επιστημόνων που είναι γνώστες αυτής της Υποηπείρου. Πρόκειται για την κα Μαρία Δαμηλάκου, Επ. καθηγήτρια στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, με αντικείμενο την ιστορία και τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις της αμερικανικής ηπείρου. Επίσης, για τον νέο διεθνολόγο και πολιτικό επιστήμονα Άρη Παπαδόπουλο, που παρακολουθεί συστηματικά τις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες στις ισπανόφωνες χώρες και στη Λατινική Αμερική και ο οποίος είναι αρθρογράφος σχετικών θεμάτων στο Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (α’ ανάρτηση Σάββατα και Κυριακές στο ERTecho.gr), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.

Την ίδια ώρα, σε ολόκληρη την υποήπειρο της Ν. Αμερικής καταγράφονται ισχυροί πολιτικοί κραδασμοί. Οι πρόσφατες οριακές εκλογικές αναμετρήσεις στην Κολομβία και το Περού, αλλά και η παρατεταμένη κρίση στη Βολιβία, αποκαλύπτουν κοινωνίες βαθιά διχασμένες. Οι διαφορές ανάμεσα στους δύο βασικούς πολιτικούς πόλους κρίθηκαν στις 2 πρώτες για ελάχιστες  χιλιάδες ψήφους μέσα σε εκατομμύρια ψηφίσαντες. Ομως πίσω από αυτά τα οριακά αποτελέσματα κρύβονται πολύ βαθύτερες αντιθέσεις: οι κοινωνικές ανισότητες, η ανασφάλεια, η εγκληματικότητα, το εμπόριο ναρκωτικών η διαφθορά, η θέση των αυτόχθονων πληθυσμών, η κρίση εκπροσώπησης και η αναζήτηση ενός νέου αναπτυξιακού μοντέλου.

Οι εσωτερικές αυτές συγκρούσεις δεν μπορούν πλέον να διαχωριστούν από το διεθνές περιβάλλον. Η Νότιος Αμερική μετατρέπεται ξανά σε πεδίο έντονου ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ συνοδεύεται από μια πιο δυναμική αμερικανική παρουσία στην περιοχή, με αιχμή την ασφάλεια, τη μετανάστευση, την ενέργεια και βέβαια την ανάσχεση της κινεζικής επιρροής. Ταυτόχρονα, ορισμένες λατινοαμερικανικές χώρες επιδιώκουν να ενισχύσουν τις σχέσεις τους με την Κίνα, τους BRICS και άλλους αναδυόμενους πόλους ισχύος, επιχειρώντας να αποκτήσουν μεγαλύτερα περιθώρια στρατηγικής αυτονομίας χωρίς να διαρρήξουν τους δεσμούς τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι πολιτικές ισορροπίες αλλάζουν αισθητά. Σε αρκετά κράτη της περιοχής παρατηρείται ενίσχυση δεξιών και υπερσυντηρητικών δυνάμεων, πολλές από τις οποίες υιοθετούν πολιτικό λόγο που παραπέμπει στον τραμπισμό: έμφαση στην ασφάλεια, αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, περιορισμό του κράτους και επίκληση παραδοσιακών αξιών. Η μετατόπιση αυτή, όμως, δεν είναι ούτε ομοιόμορφη ούτε αδιαμφισβήτητη. Σε χώρες όπως το Μεξικό, η Ουρουγουάη και –προς το παρόν– η Βραζιλία, οι προοδευτικές δυνάμεις εξακολουθούν να διατηρούν σημαντικά ερείσματα, ενώ ακόμη και εκεί όπου επικρατούν νέες δεξιές κυβερνήσεις, η εφαρμογή σκληρών οικονομικών ή αυταρχικών πολιτικών προκαλεί ήδη νέους κύκλους κοινωνικών αντιδράσεων, όπως π.χ. στην Αργεντινή και στον Ισημερινό.

Καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις αναμένεται να διαδραματίσει η Βραζιλία. Η εκλογική αναμέτρηση για Πρόεδρο του ερχόμενου φθινοπώρου υπερβαίνει τα εθνικά της όρια. Η ενδεχόμενη επανεκλογή του κεντροαριστερού Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα ή, αντίθετα, η επιστροφή του μπολσοναρισμού μέσω του υιού Μπολσονάρο ως επικεφαλής της συντηρητικής λαϊκιστικής παράταξης, θα επηρεάσει όχι μόνο την πορεία της μεγαλύτερης οικονομίας της περιοχής αλλά λόγω μεγεθών της χώρας και τον συνολικό πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική.

Το μεγάλο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο προς τα πού κινείται σήμερα το πολιτικό εκκρεμές της Υποηπείρου. Είναι αν αυτή η δεξιά μετατόπιση αποτελεί μια σταθερή ιστορική τάση ή μια ακόμη φάση ενός διαρκούς κύκλου εναλλαγών, που χαρακτηρίζει διαχρονικά τη λατινοαμερικανική πολιτική ιστορία. Και μαζί με αυτό τίθεται ένα ακόμη, ίσως σημαντικότερο, ερώτημα: ποια δύναμη μπορεί να δώσει πειστικές απαντήσεις στα χρόνια προβλήματα των κοινωνικών ανισοτήτων, της ανασφάλειας, της φτώχειας, της δημοκρατικής εκπροσώπησης και της ανάπτυξης, σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός.

Τα ανάλογα ζητήματα επιχειρούνται να φωτιστούν στο 67 pod της σειράς ‘Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho. Και αυτό γίνεται με τη συμμετοχή δυο επιστημόνων που είναι γνώστες αυτής της Υποηπείρου. Πρόκειται για την κα Μαρία Δαμηλάκου, Επ. καθηγήτρια στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, με αντικείμενο την ιστορία και τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις της αμερικανικής ηπείρου.

Επίσης, για τον νέο διεθνολόγο και πολιτικό επιστήμονα Άρη Παπαδόπουλο, που παρακολουθεί συστηματικά τις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες στις ισπανόφωνες χώρες και στη Λατινική Αμερική και ο οποίος είναι αρθρογράφος σχετικών θεμάτων στο Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (α’ ανάρτηση Σάββατα και Κυριακές στο ERTecho.gr), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast  εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας.  Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.