Η Ευρώπη μπορεί να… κατασκευάσει ευρωπαϊκά;

Σύνταξη: Πολυδεύκης Παπαδόπουλος  

Η Ευρώπη πόσο μπορεί πλέον να… κατασκευάσει ευρωπαϊκά;  Η συζήτηση για το λεγόμενο “Made in Europe” εντός της ΕΕ γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρη, στο φως μάλιστα των νέων γεωπολιτικών και γεωοικονομικών κρίσεων. Ο δε στόχος τίθεται επί τάπητος με πρόσφατη νομοθετική πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ αποτέλεσε βασικό ζητούμενο στις εκθέσεις Ντράγκι και Λέτα για την επιβίωση της ΕΕ.  

Σε κάθε περίπτωση, η ευρωπαϊκή οικονομία βρίσκεται σε μια περίοδο βαθιάς αναθεώρησης, καθώς οι διαδοχικές κρίσεις των τελευταίων ετών επαναφέρουν στο προσκήνιο τη σημασία της βιομηχανικής βάσης. Για δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδόμησε την ανάπτυξή της πάνω στην παγκοσμιοποίηση, στην ενίσχυση των υπηρεσιών και στη μεταφορά παραγωγής εκτός Ευρώπης, επιτυγχάνοντας βραχυπρόθεσμα οφέλη ανταγωνιστικότητας. Ωστόσο, η πανδημία, οι ενεργειακές αναταράξεις και οι γεωπολιτικές εντάσεις –από την τωρινή κατάσταση στη Μ. Ανατολή έως την ευρύτερη γεωοικονομική αντιπαράθεση– ανέδειξαν τα όρια αυτού του μοντέλου, αποκαλύπτοντας επικίνδυνες εξαρτήσεις σε κρίσιμους τομείς όπως η ενέργεια, οι πρώτες ύλες και οι τεχνολογίες αιχμής. Έτσι, το «Made in Europe» επανέρχεται όχι ως σύνθημα, αλλά ως στρατηγική ανάγκη. Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, είναι αν η Ευρώπη μπορεί να επαναβιομηχανιστεί με συνέπεια, όταν στο παρελθόν εγκατέλειψε συνειδητά τη βιομηχανική πολιτική και σήμερα εξακολουθεί να πιέζεται από βραχυπρόθεσμες κρίσεις και αντικρουόμενα συμφέροντα.

Κεντρικό εργαλείο αυτής της νέας κατεύθυνσης αποτελεί τώρα η λεγόμενη «Πράξη Βιομηχανικού Επιταχυντή» (Industrial Accelerator Act), που εκπόνησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η οποία  στοχεύει στην αύξηση της βιομηχανικής συμμετοχής στο ΑΕΠ και στη μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες. Το σχέδιο συνδέει δημόσια χρηματοδότηση, επιδοτήσεις και δημόσιες συμβάσεις με ευρωπαϊκή παραγωγή, εισάγοντας ποσοστώσεις εγχώριου περιεχομένου και ενισχύοντας στρατηγικούς τομείς όπως η ενέργεια, οι μεταφορές, η τεχνολογία και τα νέα υλικά. Παράλληλα, επιχειρεί να ελέγξει τις ξένες επενδύσεις, αποτρέποντας τη μετατροπή της Ευρώπης σε απλή βάση συναρμολόγησης. Ωστόσο, η πρωτοβουλία προκαλεί έντονες αντιπαραθέσεις: η Γαλλία προωθεί πιο προστατευτική προσέγγιση, ενώ χώρες όπως η Γερμανία και οι βόρειες οικονομίες εξακολουθούν να δίνουν έμφαση στην ανοιχτή αγορά. Επιχειρήσεις επίσης διχάζονται, ενώ εξωτερικοί εταίροι κι ανταγωνιστές εκφράζουν φόβους για στρεβλώσεις στο εμπόριο.

Την ίδια στιγμή, η Κομισιόν επιχειρεί να αναθεωρήσει τους κανόνες συγχωνεύσεων, περιορίζοντας τις εθνικές παρεμβάσεις που εμποδίζουν μεγάλες διασυνοριακές συμφωνίες. Στόχος είναι η δημιουργία ισχυρών ευρωπαϊκών «πρωταθλητών» που θα μπορούν να ανταγωνιστούν εταιρείες από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Ωστόσο, το εγχείρημα αυτό εγείρει ένα κρίσιμο δίλημμα: πώς μπορεί να ενισχυθεί η κλίμακα των επιχειρήσεων χωρίς να πληγεί ο ανταγωνισμός ή να ενισχυθεί περαιτέρω ο κατακερματισμός της ενιαίας αγοράς;

Καθοριστικό ρόλο στην υλοποίηση αυτής της στρατηγικής καλείται να διαδραματίσει το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο της ΕΕ 2028–2034. Ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός θα αποτελέσει βασικό εργαλείο χρηματοδότησης της βιομηχανικής μετάβασης∙ όμως τίθεται το ερώτημα αν οι διαθέσιμοι πόροι επαρκούν και αν μπορούν να κατανεμηθούν δίκαια, χωρίς να ενισχυθούν οι ανισότητες μεταξύ κρατών-μελών ή να διαταραχθεί η συνοχή της ενιαίας αγοράς.

Παράλληλα, η συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία αποκτά ιδιαίτερη σημασία στον τομέα της άμυνας. Παρά τις πολιτικές διακηρύξεις, η πραγματικότητα δείχνει περιορισμένη συνεργασία. Το πρόγραμμα FCAS, για τη συμπαραγωγή ενός μαχητικού 6η γενιάς, που θα μπορούσε να αποτελέσει σύμβολο ευρωπαϊκής αμυντικής ικανότητας και ενοποίησης, αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες λόγω γαλλογερμανικών διαφορών, ενώ τελικά πολλές χώρες επιλέγουν εξοπλισμούς εκτός Ευρώπης. Αυτό αναδεικνύει τα όρια της σύγκλισης συμφερόντων και θέτει ερωτήματα για το κατά πόσο οι αυξανόμενες αμυντικές δαπάνες μπορούν να στηρίξουν μια βιώσιμη ευρωπαϊκή βιομηχανική ανάπτυξη.

Τέλος, η στρατηγική «Made in Europe» διαμορφώνεται μέσα σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο διεθνές περιβάλλον. Η Βρετανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα αντιδρούν σε πιο προστατευτικές ευρωπαϊκές πολιτικές, ενώ οι παγκόσμιες αλυσίδες αξίας παραμένουν βαθιά διασυνδεδεμένες. Η Ευρώπη καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη για στρατηγική αυτονομία και στη διατήρηση ανοιχτών αγορών, γνωρίζοντας ότι μια υπερβολικά προστατευτική στροφή μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένο κόστος, εμπορικές εντάσεις και περιορισμό της καινοτομίας. Το κρίσιμο ερώτημα που ανακύπτει είναι αν, υπό αυτές τις συνθήκες, το «Made in Europe» μπορεί να εξελιχθεί σε συνεκτική και εφαρμόσιμη στρατηγική ή αν οι δομικοί περιορισμοί της σημερινής παγκοσμιοποίησης θέτουν ανυπέρβλητα εμπόδια.

Η ατζέντα οικονομικών θεμάτων του τελευταίου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου περιείχε σε υψηλή προτεραιότητα τα δομικά ζητήματα που αφορούν την ΕΕ (πιο αποτελεσματική Εσωτερική Αγορά, Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, Επαναβιομηχάνηση/Made in Europe). Ωστόσο, υπό την πίεση των πολεμικών γεγονότων  στη Μ. Ανατολή οι 27 ήταν πάλι υποχρεωμένοι να συζητούν βιαστικά και αποσπασματικά τρόπους αντιμετώπισης της ενεργειακής κρίσης που ξεπροβάλλει. Ζήτησαν από την Κομισιόν να παρουσιάσει άμεσα μια εργαλειοθήκη για το έλεγχο των τιμών και των επιπτώσεων τους και ακούστηκαν ιδέες για ρήτρα διαφυγής από το ύψος των επιτρεπόμενων ελλειμμάτων ή περιορισμένη χρήση πόρων από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Ωστόσο, τέτοια μέτρα, αν και επείγοντα, μοιάζουν και πάλι  με «ασπιρίνες» και μετάθεση προβλημάτων/υποχρεώσεων των εταίρων.

Εν τέλει το κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να… «κατασκευάσει ευρωπαϊκά» , υπό το βάρος και όλων των τελευταίων εξελίξεων, είναι το θέμα του 44ου pod της σειράς “Διεθνής Ματιά”, που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews 105,8 και το ERTecho.gr. Και η συζήτηση για το λεγόμενο “Made in Europe” στο φως των νέων γεωπολιτικών και γεωοικονομικών κρίσεων που ζούμε γίνεται με καλεσμένο τον Δημήτρη Κατσίκα, Αν. Καθηγητή  Διεθνούς & Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας  και Διευθυντή του Ερευνητικού Κέντρου για την Οικονομική Πολιτική, τη Διακυβέρνηση και την Ανάπτυξη (ΕΚΟΠΔΑ) στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕKΠΑ

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές, ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast  εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας.  Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.