Η Ευρώπη επανεξοπλίζεται χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πολιτικές συνέπειες

Μετά τον συναγερμό που σήμανε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, η ασταθής και απρόβλεπτη φύση της δεύτερης διακυβέρνησης Τραμπ στις ΗΠΑ έχει καταστήσει προφανή την ανάγκη για την Ευρώπη να αποκτήσει αυτονομία στον τομέα της ασφάλειας. Άλλωστε, σε αρκετές περιπτώσεις τον τελευταίο χρόνο, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει αφήσει να εννοηθεί ότι μπορεί να αποχωρήσει από την αμυντική συμμαχία του ΝΑΤΟ.

Η πρόσφατη κίνηση της Ουάσινγκτον να αποσύρει 5.000 στρατιώτες από τη Γερμανία, σε συνδυασμό με την ανησυχία για τις ενέργειες των ΗΠΑ στο Ιράν, έχουν ενισχύσει την επιτακτική ανάγκη για ευρωπαϊκή στρατηγική ανεξαρτησία. Πλέον βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός. Οι κυβερνήσεις πρέπει να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, ύψους 5% του ΑΕΠ. Το 2025, τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ και ο Καναδάς δαπάνησαν 574 δισεκατομμύρια δολάρια για την άμυνα, μια αύξηση σχεδόν 20% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

Πολιτικές επιπτώσεις

Η συζήτηση για την ασφάλεια πρέπει τώρα να περάσει σε μια νέα φάση, όπου οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χρειάζεται να εξετάσουν τις πολύπλοκες πολιτικές επιπτώσεις που θα επιφέρει η διαδικασία επανεξοπλισμού, οι οποίες σταδιακά γίνονται εμφανείς: ποια μπορεί να είναι η αντιστάθμιση μεταξύ των δαπανών για την άμυνα και τα κοινωνικά προγράμματα και η προοπτική να αποκτήσει η Γερμανία, εκτός από οικονομική κυριαρχία, και στρατιωτική υπεροχή.

Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος αν δεξιά λαϊκιστικά κόμματα αναλάβουν την εξουσία, μπορεί να βρεθούν με εξαιρετικά αυξημένα στρατιωτικά οπλοστάσια. Τέτοια κόμματα προηγούνται σήμερα στις δημοσκοπήσεις στη Γαλλία, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και αρκετές άλλες χώρες, με ατζέντες που δεν συνάδουν με τη μακροχρόνια ευρωπαϊκή συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας.

Η έντονη στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης ενισχύει την τρομακτική συσσώρευση στρατιωτικών μέσων παγκοσμίως, η οποία αυξάνει τον κίνδυνο μεγάλων συγκρούσεων. Και δεν είναι μόνο αυτό: υπάρχουν βάσιμοι φόβοι ότι ο επανεξοπλισμός θα παραγκωνίσει την ευρωπαϊκή εστίαση στη μη στρατιωτική ασφάλεια – μια προσέγγιση που βασίζεται στην κοινωνική ανάπτυξη και την πρόληψη των συγκρούσεων, χωρίς να παραγνωρίζεται και ο επιβλαβής περιβαλλοντικός αντίκτυπος που επιφέρει μια υπερστρατιωτικοποίηση.

Αυτές οι προκλήσεις δείχνουν ότι ο επανεξοπλισμός αντιπροσωπεύει μια θεμελιώδη μετατόπιση της ευρωπαϊκής τάξης. Η απλή ενσωμάτωση αυτής της αμυντικής ενίσχυσης σε μη μεταρρυθμισμένες δομές της ΕΕ και του ΝΑΤΟ είναι πιθανό να δημιουργήσει νέες ανισορροπίες. Η ΕΕ κινδυνεύει να χάσει την αξία της ως ειρηνευτικό εγχείρημα αν μεταμορφωθεί σε μια ένωση ασφάλειας χωρίς μια πιο ισορροπημένη και ολοκληρωμένη πολιτική διευθέτηση.

Αντιμετώπιση των συνεπειών

Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες αυξάνονται οι ανησυχίες σχετικά με τη διαδικασία ενσωμάτωσης της στρατιωτικής ισχύος στο πλαίσιο μιας περισσότερο ενοποιημένης ΕΕ. Οι εκκλήσεις για έναν ευρωπαϊκό στρατό επανέρχονται, πιο πρόσφατα από την ισπανική κυβέρνηση – αλλά χωρίς ακόμη πολιτική ακρίβεια.

Οι αμυντικές δαπάνες αυξάνονται όχι μόνο μέσω των εθνικών κυβερνήσεων, αλλά και σε επίπεδο ΕΕ, και συνεπάγονται βαθύτερη συλλογική ασφάλεια. Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πιέζουν προς μια σκανδιναβικού τύπου ασφάλεια ολόκληρης της κοινωνίας, στην οποία κινητοποιούνται από κοινού στρατιωτικοί και πολιτικοί πόροι.

Τέτοιες σκέψεις δείχνουν ότι μια Ευρώπη με ασφάλεια πρέπει να υποστηρίζεται από πολιτικό διάλογο σε ολόκληρη την ήπειρο και να ελέγχεται μέσα από κανάλια λογοδοσίας. Καθώς οι πολίτες καλούνται να κινητοποιηθούν για την άμυνα πλήρους φάσματος, χρειάζεται να έχουν μεγαλύτερο λόγο στις πολιτικές ασφαλείας. Χρειάζεται να ακούγεται η φωνή τους για τις αντισταθμίσεις που θα απαιτήσουν οι υψηλότερες αμυντικές δαπάνες και τον τρόπο διαχείρισης ζητημάτων όπως η στρατιωτική κυριαρχία της Γερμανίας, τουλάχιστον σε ένα αρχικό στάδιο.

Ωστόσο, η διαδικασία επανεξοπλισμού διεξάγεται επί του παρόντος χωρίς διαφάνεια, όπως λαμβάνονται και οι κρισιμότερες αποφάσεις στην ΕΕ, οπλίζοντας με επιχειρήματα τα ανελεύθερα λαϊκιστικά κόμματα. Η Ευρώπη θα δυσκολευτεί να νομιμοποιήσει τη στροφή της προς την ασφάλεια χωρίς να αναζωογονήσει το συλλογικό πολιτικό της σύστημα με τρόπους που να παρέχουν ισχυρότερη και πιο ενεργή κοινωνική συμβολή.

Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις επιδιώκουν επί του παρόντος να ενεργήσουν πιο δυναμικά για την υπεράσπιση των άμεσων γεωπολιτικών συμφερόντων τους. Το κάνουν αυτό χωρίς να εγκαταλείπουν εντελώς τις αρχές της φιλελεύθερης τάξης, της συνεργασίας και της διαφάνειας που βασίζονται σε κανόνες.

Όμως οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν έχουν καθορίσει μια κοινή θέση για το κατά πόσο θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός για την προβολή ισχυρότερης ισχύος στο εξωτερικό, εκτός από την αποτροπή επιθετικότητας κατά του ευρωπαϊκού εδάφους.

Οι ευρωπαϊκές αποστολές ασφαλείας και η πρόληψη συγκρούσεων σε άλλα μέρη του κόσμου έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια. Η απόσυρση των στρατιωτικών δυνάμεων της ΕΕ από την περιοχή του Σαχέλ της Αφρικής είναι ίσως το πιο αξιοσημείωτο παράδειγμα. Δεν είναι σαφές αν η τρέχουσα στροφή προς την ασφάλεια στοχεύει στην αντιστροφή αυτής της τάσης ή στην περαιτέρω εξέλιξη προς την ίδια κατεύθυνση.

Τα ερωτήματα

Ο επανεξοπλισμός εγείρει επίσης ερωτήματα σχετικά με την οργανωτική δομή της ευρωπαϊκής τάξης. Η δυναμική της ασφάλειας μεταβάλλει τις ισορροπίες δυνάμεων και τη σχέση μεταξύ των διαφορετικών περιφερειακών φορέων.

Η αναβάθμιση της κατανομής των βαρών και του συντονισμού στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη έχει καθυστερήσει, καθώς η συμμαχία είναι απίθανο να επαρκέσει ως δομική αρχή για την αυτονομία ασφαλείας αν οι ΗΠΑ αποχωρήσουν. Θα χρειαστούν άλλες μορφές που θα επιτρέψουν μεγαλύτερη θεματική και γεωγραφική προσαρμοστικότητα.

Συζητήσεις για θέματα άμυνας και ασφάλειας πραγματοποιήθηκαν στη σύνοδο κορυφής της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στην Αρμενία στις 4 Μαΐου. Σε αυτές συμμετείχαν όχι μόνο κράτη μέλη της ΕΕ, αλλά και το Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις εκτός ΕΕ, προαναγγέλλοντας ενδεχομένως μια τάση προς τη διαμόρφωση λειτουργικών και μεταβαλλόμενων ομάδων κρατών.

Οι συζητήσεις για την ασφάλεια δεν ταιριάζουν απόλυτα με τον οικονομικό και κανονιστικό χώρο της ΕΕ και αυτό προκαλεί προβληματισμό σχετικά με καινοτόμες μορφές. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να αντιμετωπίσουν τις πολιτικές επιπτώσεις του επανεξοπλισμού, οι οποίες παρουσιάζουν πιο δύσκολες και διαρθρωτικές προκλήσεις από την ίδια την αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών , όμως προς το παρόν, οι κυβερνήσεις τις κρύβουν κάτω από το χαλί. Μέχρι να επιλυθούν αυτές οι προκλήσεις, ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός θα στηρίζεται σε σαθρά θεμέλια και αναπόφευκτα θα προκαλεί πολλές δυσκολίες κατά την ανάπτυξή του.

Πηγή: The Conversation