Η ευρωπαϊκή διπλωματία σε κρίση

Η ευρωπαϊκή διπλωματία βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Η Γαλλία, η Γερμανία και άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες διεξάγουν διαβουλεύσεις υψηλού επιπέδου, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, για ριζική αναδιάρθρωση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ), η οποία λειτουργεί ως «υπουργείο εξωτερικών» της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πρόκειται για τη σοβαρότερη αμφισβήτηση της αρχιτεκτονικής της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής από τη δημιουργία της υπηρεσίας το 2010.

Σύμφωνα με πληροφορίες της εφημερίδας Financial Times (11/6/2026), αρκετά ευρωπαϊκά κράτη εξετάζουν το ενδεχόμενο να αφαιρέσουν αρμοδιότητες από την επικεφαλής της ΕΥΕΔ, Κάγια Κάλλας, και να αποδομήσουν εν μέρει την υπηρεσία, που διαθέτει ετήσιο προϋπολογισμό περίπου ενός δισεκατομμυρίου ευρώ.

Το παρασκήνιο της κρίσης

Κεντρικό επιχείρημα των υποστηρικτών της μεταρρύθμισης είναι πως η ΕΥΕΔ «δεν λειτουργεί όπως απαιτείται στον σημερινό κόσμο». «Το πρόβλημα είναι διαρθρωτικής φύσης, άρα και η δομή πρέπει να ανοικοδομηθεί», δήλωσε ένας εκ των πέντε αξιωματούχων που ενημέρωσαν την εφημερίδα. Οι υποστηρικτές της αλλαγής επισημαίνουν ότι οι αλληλεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων και η βραδεία λήψη αποφάσεων έχουν καταστεί δυσβάστακτες σε μια περίοδο πολλαπλών πιέσεων, την ώρα μάλιστα που ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, ο στρατηγικός ανταγωνισμός με την Κίνα, η μεταναστευτική πίεση, η οικονομική εκβιαστική συμπεριφορά τρίτων χωρών και η αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις επί Τραμπ συνθέτουν ένα ασφυκτικά απαιτητικό γεωπολιτικό περιβάλλον.

Ανταπόκριση – Βρυξέλλες

Στο παρασκήνιο επιβαρύνει επίσης η υπόθεση που έγινε γνωστή ως “EEAS-gate”, όταν τον Δεκέμβριο του 2025 η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) ανακοίνωσε ότι ερευνά την πρώην Ύπατη Εκπρόσωπο Φεντερίκα Μογκερίνι και τον πρώην Γενικό Γραμματέα της ΕΥΕΔ Στέφανο Σαννίνο για υποτιθέμενη κατεύθυνση δημόσιας σύμβασης υπέρ συγκεκριμένου ιδρύματος. Συγκεκριμένα, ερευνάται αν κατά τη διαγωνιστική διαδικασία του 2021 για την ανάθεση της λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Διπλωματικής Ακαδημίας, εμπιστευτικές πληροφορίες διέρρευσαν παράνομα προς όφελος του Κολλεγίου της Ευρώπης στην Μπρυζ. Το σκάνδαλο έπληξε την αξιοπιστία της ΕΥΕΔ ακριβώς τη στιγμή που χρειαζόταν πολιτικούς συμμάχους.

Οι άτυπες διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου μεταξύ ευρωπαίων διπλωματών βρίσκονται σε εξέλιξη τουλάχιστον από τον Απρίλιο.

Τα τρία σενάρια της Γαλλίας

Σύμφωνα με γαλλικό υπηρεσιακό έγγραφο το οποίο πρωτοδημοσίευσαν εχθές οι Financial Times, το Παρίσι εξετάζει τρεις πιθανές διαδρομές μεταρρύθμισης, με κοινό χαρακτηριστικό ότι δεν απαιτούν τροποποίηση των Συνθηκών της ΕΕ.

Το πρώτο σενάριο προβλέπει τη δημιουργία Γενικής Διεύθυνσης Εξωτερικών Υποθέσεων εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με αποτέλεσμα η ΕΥΕΔ να καταστεί ουσιαστικά ανίσχυρη. Το Συμβούλιο θα απεμπολούσε τον πολιτικό έλεγχο της εξωτερικής πολιτικής.

Το δεύτερο σενάριο προβλέπει τη μεταφορά των Διευθύνσεων της ΕΥΕΔ στο Συμβούλιο. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να εντείνει τις διαθεσμικές αντιπαλότητες, καθώς η Επιτροπή θα διατηρούσε τη διαχείριση πολλών εξωτερικών μέσων πολιτικής, όπως το εμπόριο και οι δασμοί. Η κατάρτιση καταλόγων κυρώσεων και οι προτάσεις για στρατιωτικές αποστολές ενδέχεται να μεταφερθούν στο Συμβούλιο, ενώ οι καθημερινές διπλωματικές δραστηριότητες θα εποπτεύονται από την Επιτροπή.

Το τρίτο σενάριο είναι το πιο φιλόδοξο, καθώς προβλέπει αναβάθμιση της επικεφαλής της ΕΥΕΔ σε «πρώτο εκτελεστικό αντιπρόεδρο» της Επιτροπής, ο οποίος θα εποπτεύει επιτρόπους και υπηρεσίες στους τομείς εξωτερικών σχέσεων, εμπορίου και αναπτυξιακής βοήθειας, με αναφορά στο Συμβούλιο. Στο πλαίσιο αυτό, μια αδυνατισμένη ΕΥΕΔ θα επικεντρωνόταν σε κυρώσεις, στρατηγική εξωτερικής πολιτικής και κοινή αμυντική πολιτική.

Το γαλλικό χρονοδιάγραμμα θέτει ορόσημο τον Οκτώβριο

Το Παρίσι δεν αρκείται στη διατύπωση σεναρίων, παρά επιδιώκει και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Σύμφωνα με γαλλικό υπόμνημα που επικαλείται το Contexte, η Γαλλία επιθυμεί να αναλάβουν οι ηγέτες της ΕΕ επίσημα τη δρομολόγηση της μεταρρύθμισης κατά τη Σύνοδο Κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Οκτώβριο. Στο πλαίσιο αυτό, η ίδια η Κάλλας θα κληθεί να υποβάλει προτάσεις θεσμικών αλλαγών.

Το έγγραφο προβλέπει «διακριτική γαλλογερμανική συνεργασία» και παράλληλες επαφές με άλλες πρωτεύουσες έως το επόμενο καλοκαίρι. Η Κάλλας θα παρουσίαζε τις συστάσεις της στις αρχές του 2027, ενώ οι ηγέτες θα ενέκριναν τις μεταρρυθμίσεις στο πρώτο εξάμηνο του ίδιου έτους. Το γαλλικό έγγραφο τονίζει πως η πρωτοβουλία δεν στρέφεται κατά της Κάλλας προσωπικά. Παρατηρητές ωστόσο σημειώνουν ότι το χρονοδιάγραμμα δεν είναι τυχαίο, αφού ευθυγραμμίζεται με τις διαπραγματεύσεις για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (2028–2034) και θα ολοκληρωνόταν πριν από τη λήξη της δεύτερης προεδρικής θητείας του Εμμανουέλ Μακρόν.

Η αντίδραση της Κάλλας

Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής Κάγια Κάλλας αντέδρασε δημοσίως υπέρ της δικής της υπηρεσίας, μέσω εσωτερικού ηλεκτρονικού μηνύματος στο προσωπικό της υπηρεσίας της, το οποίο επικαλείται το Euronews, εν μέσω ηχηρών συζητήσεων μεταξύ ευρωπαϊκών πρωτευουσών για πιθανή αναδιάρθρωση. Σε αυτό, η Κάλλας γνωστοποίησε ότι στοχαστικές διεργασίες για το μέλλον της υπηρεσίας βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, ενώ επισήμανε πως οι υπουργοί Εξωτερικών θα συζητήσουν το ζήτημα κατά τη συνεδρίαση της 1ης Σεπτεμβρίου.

Από τον Σολάνα στον Μπορέλ

Για να κατανοήσει κανείς το βάθος της σημερινής κρίσης, χρειάζεται μια σύντομη αναδρομή. Η ΕΥΕΔ δημιουργήθηκε επίσημα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Δεκέμβριο του 2009, και άρχισε να λειτουργεί το 2010. Σκοπός της ήταν να δώσει επιτέλους στην ΕΕ ενιαία διπλωματική φωνή.

Πριν από αυτή την εποχή, τα καθήκοντα της εξωτερικής εκπροσώπησης βάρυναν τους ώμους του Ύπατου Εκπροσώπου για την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ), έναν τίτλο που δημιούργησε η Συνθήκη του Άμστερνταμ το 1999. Πρώτος κάτοχός του υπήρξε ο Χαβιέρ Σολάνα, πρώην γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ και υπουργός Εξωτερικών της Ισπανίας. Χαρισματικός, έμπειρος, με εξαιρετικές προσωπικές ικανότητες αντιμετώπισε από την πρώτη στιγμή το εγγενές δομικό πρόβλημα: δεν διέθετε δικά του διπλωματικά μέσα ούτε αρμοδιότητες επί του εμπορίου ή της αναπτυξιακής βοήθειας, που παρέμεναν στην Επιτροπή. Κατόρθωσε ωστόσο να αποκτήσει πολιτικό κύρος, διαδραματίζοντας ρόλο στις ειρηνευτικές προσπάθειες στα Βαλκάνια και στις διαπραγματεύσεις για τα πυρηνικά του Ιράν.

Τη θέση αυτή, μετεξελιγμένη και συνδυασμένη με τον ρόλο του Αντιπροέδρου της Επιτροπής στο νέο θεσμικό πλαίσιο της Λισαβόνας, ανέλαβε τον Δεκέμβριο του 2009 η Βρετανίδα λαίδη Κάθριν Άστον, πρώην Επίτροπος Εμπορίου. Η Άστον υπήρξε η πρώτη επικεφαλής μιας υπηρεσίας που έπρεπε κυριολεκτικά να χτιστεί από το μηδέν. Ο χαρακτηρισμός που της απέμεινε, «αόρατη» στη διεθνή σκηνή, ήταν εν μέρει άδικος, γιατί εργάστηκε σκληρά για τη διαπραγμάτευση της συμφωνίας μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου και συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για τα ιρανικά πυρηνικά. Ωστόσο, σπάνια κατόρθωσε να αφήσει έντονο αποτύπωμα.

Διάδοχός της, από το 2014, υπήρξε η Ιταλίδα Φεντερίκα Μογκερίνι, στέλεχος των Ιταλών Σοσιαλδημοκρατών, η οποία ανέλαβε την ηγεσία της ΕΥΕΔ σε ηλικία μόλις 41 ετών. Η Μογκερίνι έφερε περισσότερη ορατότητα και επικοινωνιακή αύρα. Πρωτοστάτησε στη Συμφωνία JCPOA για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα το 2015, μία από τις λιγοστές διπλωματικές επιτυχίες της ΕΥΕΔ. Ωστόσο, η αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία επί Τραμπ το 2018 αποκάλυψε τα όρια μιας διπλωματίας χωρίς ισχυρά εξαναγκαστικά μέσα. Αρκετοί της αποδίδουν επίσης έναν υπέρμετρα αισιόδοξο χαρακτήρα και έλλειψη αποφασιστικότητας απέναντι σε αντιδράσεις εντός της ίδιας της ΕΕ. Ιδίως όταν η Ουγγαρία και η Πολωνία ακύρωναν κοινές δηλώσεις.

Τέλος, από το 2019 έως το 2024, τη σκυτάλη κράτησε ο Ισπανός Ζοζέπ Μπορέλ, πεπειραμένος πολιτικός βετεράνος και πρώην υπουργός Εξωτερικών και πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ο Μπορέλ εισήγαγε έναν πιο κριτικό, συχνά εκρηκτικό λόγο ( σημ. είναι χαρακτηριστική η μεταφορά του για την «ζούγκλα» που απειλεί τον ευρωπαϊκό «κήπο») και αποτύπωσε με ειλικρίνεια τις παθογένειες που σήμερα ωθούν στη μεταρρύθμιση, δηλαδή την αδυναμία της ΕΕ να ενεργεί με ταχύτητα, την ανομοιογένεια μεταξύ των κρατών μελών και την έλλειψη στρατηγικής αυτονομίας. Εντούτοις, και ο Μπορέλ αντιμετώπισε τα ίδια δομικά εμπόδια, αφού ο κανόνας της ομοφωνίας στις αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής παρέλυε συχνά οποιαδήποτε κοινή δράση.

Ο κίνδυνος της «αυτο-αφοπλισμένης» Ευρώπης

Η συζήτηση δεν είναι αμιγώς τεχνοκρατική. Εκτός των διαδρόμων των Βρυξελλών, η μεταρρύθμιση ήδη χαρακτηρίζεται «κίνδυνος αυτο-αφοπλισμού της ευρωπαϊκής διπλωματίας». Και όχι άδικα, αφού μείωση της παγκόσμιας παρουσίας, μετατόπιση στη λιτότητα και εσωτερικές συμβιβαστικές λύσεις ελαχιστοποιούν την ικανότητα της ΕΕ να δρα ως ενιαίος γεωπολιτικός παίκτης. Η πρωτοβουλία ερμηνεύεται επίσης ως απόπειρα επιστροφής του ελέγχου της εξωτερικής πολιτικής από τα τεχνοκρατικά στρώματα των Βρυξελλών στις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η απόφαση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτρικής Δράσης (ΕΥΕΔ) θα ληφθεί τους επόμενους μήνες και θα αποτελέσει ίσως την πιο ειλικρινή απάντηση που έχει δώσει ποτέ η ΕΕ στον ίδιο της τον εαυτό.