Γρίπη Η1Ν1 και Σχολική Υγιεινή

Το 2009 υπήρξε μια μεγάλη επιδημία από τον ιό της γρίπης Η1Ν1 με πολλά θύματα. Πάρθηκαν διάφορα μέτρα τόσο για την κλινική αντιμετώπιση της επιδημίας, όσο και για τις επιπτώσεις αυτής στον κοινωνικό ιστό. Eιναι γεγονός, ότι ο εμβολιασμός για την εποχική γρίπη δεν προσφέρει ολοσχερή προστασία από τον ιό της γρίπης Α Η1Ν1, όπως απεδείχθη από μια αναδρομική μελέτη που έγινε στην πόλη του Μεξικού στη Νότιο Αμερική. Το εμβόλιο για τον ιό της γρίπης Η1Ν1 διενεργήθηκε στον πληθυσμό αλλά δεν υπήρξαν αποθέματα για να γίνει ο εμβολιασμός σε παιδιά σχολικής ηλικίας. Ο ιός αυτός μεταδίδεται κυρίως με τα αερολύματα τα οποία παράγονται με το βήχα ή με το φτάρνισμα ή επίσης και με ίδια εισδοχή στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω της άμεσης επαφής με επιφάνειες και αντικείμενα όπου εναποτίθεται ο ιός. H Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας πρότεινε διάφορα μέτρα για την προστασία από τον ιό μεταξύ των οποίων ήταν το κλείσιμο των σχολείων, εστιατορίων, σινεμά και την αποφυγή στγκεντρώσεων για οποιαδήποτε λόγο, όπως για γιορτές, ομιλίες ή διαδηλώσεις. Τα σχολεία αποτελούν τον κύριο πυρήνα μετάδοσης του ιού. Στην Αγγλία, τα παιδιά κάτω των 15 ετών παρουσίασαν μια μεγάλη επίπτωση σε κρούσματα του ιού Η1Ν1, όπως και σε άτομα άνω των 65 ετών. Τα ίδια ευρήματα παρουσιάσθηκαν και στην Κύπρο. Δυστυχώς, τα σχολεία δεν έπαυσαν να λειτουργούν και να γίνονται συγκεντρώσεις και παιχνίδια μεταξύ των παιδιών, χωρίς να λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα. Τα μέτρα αυτά τα οποία θα αναπτυχούν δεν θα είναι φαρμακευτικά αλλά θα είναι τόσο ατομικά κατά την παρουσία των παιδιών στο σχολείο από τα νηπιαγωγείο ως το λύκειο, όσο και κοινοτικά δηλαδή μέτρα τα οποία έχουν υιοθετηθεί από το γενικό πληθυσμό ύστερα από εξαγγελμένες οδηγίες από το Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων των ΗΠΑ και το Ευρωπαικό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Λοιμώξεων.

Τα συμπτώματα που εμφανίζονται στην γρίπη Η1Ν1 είναι παρόμοια με αυτά της εποχικής γρίπης. Ειναι πυρετός, βήχας και με κάποιο από τα παρακάτω : πόνο στις αρθρώσεις και στους μύες, πονόλαιμο, και καταβολή δυνάμεων. Σε παιδιά κάτω των πέντε ετών γαστρεντερικά προβλήματα μπορεί να παρουσιασθούν, ενώ σε άτομα άνω των 65 ετών ο πυρετός μπορεί να μην ενφανισθεί παρά μόνο ως δεκατική πυρετική κίνηση. Η περίοδος επώασης του ιού στον ανθρώπινο οργανισμό κυμαίνεται σε τρείς ημέρες, ενώ στο Μεξικό παρατείνεται σε επτά ημέρες σε απλές περιπτώσεις και σε περιπεπλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να φθάσει ως και δέκα ημέρες όταν το μολυσμένο άτομο έχει ένα υψηλό ιικό φορτίο. Παιδιά τα οποία ήταν φορείς του ιού χωρίς να το ξέρουν και συνέχιζαν να πηγαίνουν στο σχολείο βρέθηκε ότι δεν μετέδωσαν τη νόσο στους συμμαθητές τους σε μεγάλο ποσοστό. Η γρίπη Η1Ν1 μπορεί να παρουσιασθεί με διάφορες μορφές όπως με την ήπια μορφή και την πιο βαρια μορφή. Η τελευταία παρουσιάζεται πιό συχνά σε άτομα τα οποία έχουν ανοσοκαταστολή ή έχουν άλλες συνοδές χρόνιες νόσους ή έγκυες γυναίκες στο δεύτερο ή τρίτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης. τα περισσότερα περιστατικά θεραπεύονται με την κατάλληλη αγωγή των συμπτωμάτων χωρίς εισαγωγή και νοσηλεία στο νοσοκομείο, αλλά η ηλικιακή ομάδα από 5-55 ετών μπορεί να παρουσιάσει πιό σοβαρή νόσο.

Όσον αφορά τη μετάδοση του ιού μέσα στην οικογενειακή εστία ήταν μεγαλύτερη σε αδέρφια και νεαρούς συγγενείς παρά στους γονείς των ατόμων αυτών, όπως διαπιστώθηκε από μια έρευνα που έγινε σε ηλικιακές ομάδες από 9-31 ετών, τόσο στο Μεξικό, στο Περού, όσο και στην Ολλανδία. Επίσης η μετάδοση του ιού ήταν μεγαλύτερη όταν τα νεαρά παιδιά συμμετείχαν σε εκδηλώσεις ομαδικές, μη ελεγχόμενες, με αποτέλεσμα ο συγχρωτισμός να διευκολύνει την μετάδοση του ιού. Ειναι λοιπόν σημαντικό να παρθούν μέτρα προστασίας των παιδιών από την ηλικία του νηπιαγωγείου και μέχρι την ηλικία των 12 ετών και περαιτέρω στα παιδιά που φοιτούν στο λύκειο. Τα μέτρα υγιεινής που πρέπει να παρθούν είναι απαραίτητο να συμπληρώνονται με ατομικά και κοινοτικά μέτρα, όπως αυτά τα οποία προτείνονται από το Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων (CDC) των ΗΠΑ, και από το Ευρωπαικό Κέντρο Ελέγχου και Προστασίας των Λοιμώξεων (ECDC). Μέτρα υγιεινής πάρθηκαν σε σχολεία στο Μεξικό με κλείσιμο των σχολείων και νοσηλεία σε νοσοκομεία τόσο των υπόπτων όσο και των διαγνωσμένων κρουσμάτων, ως επίσης και στην Ιαπωνία στο Kobe, όπου απαγορεύτηκαν οι συναθροίσεις των παιδιών και έκλεισαν τα σχολεία. Επειδή, τα σχολεία είναι συνήθως κλειστές κοινότητες, η επιτήρηση και η εφαρμογή υψηλών προτύπων υγιεινής είναι πρακτικά εφαρμόσιμες.

Εκτός των χρησιμοποιούμενων αντιικών φαρμάκων και του εμβολίου, τα μέτρα υγιεινής στα σχολεία περιλαμβάνουν μέτρα που μειώνουν στο ελάχιστο την επικοινωνία και την επαφή μεταξύ των παιδιών, ελαχιστοποιώντας τη μετάδοση του ιού. Τα μέτρα υγιεινής στο σχολικό περιβάλλον περιλαμβάνουν μέτρα σε ατομική βάση και περιβαλλοντικά, δηλαδή περιβαλλοντικό καθαρισμό και αερισμό των χώρων και τελικά κλείσιμο του σχολικού συγκροτήματος. Πολύ σημαντική είναι και η ενημέρωση όσον αφορά τη νόσο τόσο των γονέων, όσο και των φυλάκων ασφαλείας του διδακτικού προσωπικού και των παιδιών με καμπάνιες στην τηλεόραση, στο ραδιόφωνο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Αναφερόμενοι στις ειδικές πρακτικές που πρέπει να ακολουθηθούν τονίζεται η απαραίτητη χρήση από μαντηλάκια όταν φτερνίζονται τα παιδιά ή όταν δεν έχουν μαντηλάκια να χρησιμοποιούν τον αγκώνα τους και όχι το χέρι τους και φυσικά να μην δανείζονται τις κούπες, τα μαχαιροπήρουνα και τα πιατάκια που χρησιμοποιούν για να φάνε με τους συμμαθητές τους.

Μια άλλη συνήθεια που πρέπει να υιοθετήσουν τα παιδιά είναι το καλό πλύσιμο των χεριών με σαπούνι ιδιαίτερα υγρό, ή αν δεν μπορουν να μετακινηθούν στις τουαλέτες του σχολείου πρέπει να καθαρίσουν τα χέρια τους με υγρά μαντηλάκια εμποτισμένα με οινόπνευμα, να τα χρησιμοποιήσουν άπαξ, και να πετάξουν τα μαντηλάκια σε ειδικά δοχεία απορριμάτων και να μην τα κρατήσουν πάνω τους ή στη σχολική τσάντα να τα πετάξουν σε δεύτερο χρόνο, ούτως ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μετάδοσης του ιού. Επίσης είναι πολύ σημαντική η χρήση από τα υγρά μαντηλάκια προτού να ακουμπήσει κανείς τη μύτη, το στόμα, και τα μάτια, κατά τη διάρκεια του γεύματος, μετά τη χρήση της τουαλέτας, και μετά από βρόμισμα των χεριών από φλέματα ή άλλες εκκρίσεις. Ωσαύτως πρέπει να χρησιμοποιούνται τα υγρά μαντηλάκια όταν πιάνουν τα παιδιά τα πόμολα κάποιας πόρτας η το κάγκελλο κάποιας σκάλας και να αποφεύγεται το άγγιγμα με άλλους συμμαθητές μετά τις πρακτικές αυτές, ενώ η από κοινού χρήση από τα υγρά μαντηλάκια απαγορεύεται σε κάθε περίπτωση. Αν υπάρχουν υφασμάτινες πετσέτες πρέπει να χρησιμοποιούνται άπαξ και να μην μοιράζονται με τα άλλα παιδιά. Αν κάποιο παιδί παρουσιάσει αλλαγή συμπεριφοράς, είναι κακόκεφο η παρουσιάζει δεκατική πυρετική κίνηση θα πρέπει να ελέγχεται και σε περίπτωση εμφάνισης νοσηρών συμπτωμάτων να απομονώνεται ή να επιστρέφει στην οικία του, αλλά όχι με το σχολικό αυτοκίνητο. Εάν στο μεταξύ διαγνωσθεί γρίπη H1N1, τότε στο παιδί πρέπει να δοθεί αντιική αγωγή. Τα διαγνωσθέντα θετικά παιδιά ή το νοσούν διδακτικό προσωπικό πρέπει να παραμείνει οίκοθεν για επτά ημέρες μέχρι να εξαφανισθούν όλα τα συμπτώματα. Εν τω μεταξύ κατά τη διάρκεια της παραμονής στο σπίτι το νοσούν άτομο δεν πρέπαι νά έρθει σε καμμία επαφή με γονείς, αδέρφια, ή άλλους φροντιστές και φίλους. Αν εμφανισθούν έστω κάποια αμβληχρά συμπτώματα στους συγγενείς και φροντιστές πρέπει και εκείνοι να φροντίσουν να απομονωθούν κι αν παρουσιάσουν σοβαρά συμπτώματα να πάρουν φαρμακευτική αγωγή.

Όσον αφορά την περιβαλλοντική καθαριότητα και απολύμανση, αυτή πρέπει να γίνεται καθημερινά για να διατηρούνται οι αίθουσες διδασκαλίας, κουζίνα, η καντίνα, ή οι τουαλέτες και οι νιπτήρες καθαροί. Ειδικά επιφάνειες που κάποιος μπορεί να ακουμπήσει συχνά, όπως έπιπλα, πατώματα, παιχνίδια και άλλες μεταλλικές επιφάνειες πρέπει να απολυμαίνονται καθημερινά. Αν υπάρχουν κάπου χυμένες εκκρίσεις η εμετός η φλέγματα από πύον πρέπαι να απομακρύνονται με βρεγμένα μαντηλάκια και μετά να απολυμαίνονται με ειδικό απολυμαντικό υγρ’ο για 15-30 λεπτά. Η επιτήρηση και ο έλεγχος των πρακτικών καθαρισμού πρέπει να καθημερινός.

Ο αερισμός των αιθουσών και γενικότερα των χώρων ενός σχολικού συγκροτήματος πρέπει να είναι συχνός και τα air conditions να έχουν φίλτρα καθαρισμένα και να είναι συντηρημένα γενικότερα.

Σημαντικό επίσης είναι να αναφερθεί ότι το προσωπικό των σχολείων πρέπει επίσημα να λαμβάνει γνώση της ύπαρξης κρουσμάτων γρίπης H1N1, συχνά από τη λίστα των απουσιών των μαθητών και να αναφέρει τα κρούσματα αυτά στις αρχές Δημόσιας Υγείας, όντας πάντα σε στενή συνεργασία με τις αρχές αυτές.

Εάν οι τοπικές αρχές Δημόσιας Υγείας το απαιτήσουν βάσει του αριθμού των διαγνωσμένων κρουσμάτων θα πρέπει να γίνεται κλείσιμο των σχολείων για τουλάχιστον επτά ημέρες και ταυτόχρονη απολύμανση των χώρων, και αφού γίνει επαναξιολόγηση της επιδημιολογικής κατάστασης να προβεί κανείς σε επιμήκυνση του κλεισίματος ή σε άνοιγμα εκ νέου. Κλείσιμο των σχολικών συγκροτημάτων επίσης, μπορεί να γίνει αν δεν υπάρχει επαρκές προσωπικό για να επιτηρήσει την εφαρμογή των μεθόδων προστασίας και απολύμανσης ή όταν η λόιμωξη έχει επικρατήσει σε ολη την κοινότητα πέριξ του σχολείου. Βέβαια, το κλείσιμο ενός σχολικού συγκροτήματος και η απομόνωση των παιδιών στο σπίτι, απαιτεί και τη φροντίδα τους ενίοτε από τους γονείς τους με αποτέλεσμα να λείψουν οι τελευταίοι από τις δουλειές τους με επερχόμενο κοινωνικό και οικονομικό κόστος. Τα παιδιά τα οποία παρουσιάζουν μόνο αβληχρά συμπτώματα της νόσου απαγορεύεται να συναθροίζονται με άλλους συνομιλήκους τους στην κοινότητα.

Στην περίπτωση εμφάνισης πολλών σοβαρών περιστατικών της νόσου σε μορφή επιδημίας όλα τα νοσούντα περιστατικά πρέπει να παραμείνουν οίκοθεν για τουλάχιστον επτά ημέρες και επιπλέον μία ημέρα αν τα συμπτώματα συνεχίζουν αβληχρά. Το διδακτικό προσωπικό το οποίο νοσεί πρέπει έγκυρα να αντικαθίσταται, με υγιές και να κρατείται λίστα των απουσιών προσωπικού και μαθητών σε κάθε περίπτωση τόσο από αρχές Εκπαίδευσης όσο και από τις αρχές Δημόσιας Υγείας. Καλό θα ήταν να υπάρχει rotation του διαδακτικού προσωπικού σε διάφορες τάξεις, αν και οι σπουδαστές καλό θα ήταν να μην αλλάξουν τάξεις η σχολικά προγράμματα.

Κλείνοντας, θα πρέπει να αναφέρει κανείς ότι ο εμβολιασμός για την γρίπη H1N1 είναι απαραίτητος και προκαλεί τη δημιουργία προστατευτικών αντισωμάτων δύο εβδομάδες μετά τον εμβολιασμό. Έγκαιρη χρησιμοποίηση των αντιικών φαρμάκων εντός 48 ωρών από την εμφάνιση των συμπτωμάτων, συστήνεται γιατί μπορεί να επιβραδύνει την εμφάνιση επιπλοκών ή, ενώ πρέπει να δίνεται σε παιδιά κάτω των πέντε ετών και σε ενήλικες με συνοδές νόσους. Εδώ θα πρέπει να τονισθεί και ο κίνδυνος ανάπτυξης ανθεκτικών στελεχών του ιού, ως και η έλλειψη επαρκών ποσοτήτων ανττιικών φαρμάκων σε διάφορες χώρες.

Σαν αποτέλεσμα οι μη φαρμακευτικές μέθοδοι αντιμετώπισης της νόσου είναι πολύ σημαντικές και γι αυτό θα πρέπει καταλλήλως να ενημερώνονται τόσο τα παιδιά όλων των ηλικιών όσο και το προσωπικό των σχολείων

Η χρήση μάσκας προτείνεται μόνο στα μεγαλύτερα παιδιά και στους διδάσκοντες γιατί τα μικρότερα παιδιά πιάνουν την μάσκα με τα χέρια τους ή την υγραίνουν και εμμέσως μπορεί να μεταδώσουν τον ιό.

Οι τηλεοπτικές, ραδιοφωνικές και καμπάνιες και η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ένας καλό τρόπος ενημέρωσης του γενικού πληθυσμού. Βέβαια, τα μέτρα τα οποία υιοθετεί κάθε χώρα μπορεί να είναι διαφορετικά, αλλά προέχουν αυτά που προτείνονται από το CDC και το ECDC, ως επίσης και η έγκαιρη διανομή των εμβολίων. Το κλείσιμο των σχολείων είναι μία οικονομική αλλά αμφιλεγόμενη λύση, αλλά η υιοθέτηση των μέτρων υγειινής είναι απαραίτητη και μη διαπραγματεύσιμη.

Marianna Diomidous MD, RN, MPH, MSc, PhD
Professor Emeritus of Epidemiology & Public Health
Department of Public Health
Faculty of Nursing
National and Kapodistrian University of Athens