Tι σημαίνει ένας κόσμος χωρίς ουσιαστικό έλεγχο των πυρηνικών και μη εξοπλισμών

Η 6η Φεβρουαρίου 2026 σηματοδότησε την απαρχή μιας εποχής χωρίς κανόνες για τον κόσμο των πυρηνικών δυνάμεων.

Ήταν η ημερομηνία τερματισμού της Συμφωνίας New START για τη μείωση και τον έλεγχο των στρατηγικών πυρηνικών όπλων, δηλαδή των διηπειρωτικών πυραύλων και πυραύλων πολύ μεγάλου βεληνεκούς που μπορούν να εκτοξευτούν από σιλό και πλατφόρμες εδάφους, στρατηγικά βομβαρδιστικά αεροπλάνα και υποβρύχια που φέρουν βαλλιστικούς πυραύλους.

Η μη ανανέωση της New Start  δεν είναι απλώς μια τυπική λήξη προθεσμίας. Και βέβαια δε σημαίνει άμεσα μια καταστροφή ή πως θα ξεκινήσει απαραιτήτως ένας πυρηνικός πόλεμος, Όμως αποτελεί μια εξέλιξη που θα πρέπει να μας ανησυχήσει κι ένα ιστορικό ορόσημο που μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε τι απομένει σήμερα από το οικοδόμημα ελέγχου των πυρηνικών όπλων που χτίστηκε με κόπο μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά – όσο κι αν ακούγεται οξύμωρο – κυρίως κατά τη διάρκειά του.

Για πάνω από μια δεκαετία, η συνθήκη αποτέλεσε τον τελευταίο δεσμευτικό μηχανισμό που περιόριζε τον αριθμό των ανεπτυγμένων στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών και, ιδίως, διασφάλιζε επιθεωρήσεις και ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Τι σημαίνει λοιπόν η απουσία αυτών των ορίων; Μπαίνουμε σε μια εποχή χωρίς φρένα, όπου η στρατηγική σταθερότητα θα βασίζεται αποκλειστικά στην καχυποψία και στην αποτροπή μέσω αβεβαιότητας;

Η συζήτηση δεν αφορά μόνο τις δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις ΗΠΑ και Ρωσία. Σε έναν κόσμο όπου η Κίνα ενισχύει ραγδαία το πυρηνικό της οπλοστάσιο, η Ινδία και το Πακιστάν συνεχίζουν τον δικό τους ανταγωνισμό, ενώ η Βόρεια Κορέα επιδεικνύει νέες δυνατότητες, κι όπου βέβαια το Ισραήλ έχει τα δικά του πυρηνικά κι ας μην το παραδέχεται, ποια θα είναι η νέα ισορροπία ; Μπορεί να υπάρξει πολυμερής αρχιτεκτονική ελέγχου ή ο πλανήτης επιστρέφει σε μια λογική ανεξέλεγκτης κούρσας εξοπλισμών;

Τα τελευταία χρόνια, άλλωστε, η αποδόμηση των συμφωνιών ελέγχου διαφόρων οπλικών συστημάτων μεγάλης σημασίας υπήρξε σταδιακή αλλά συστηματική. Είναι η ABM Treaty, που από το 1972 περιόριζε τα συστήματα αντιβαλλιστικής άμυνας και η οποία εγκαταλείφθηκε το 2002 από τις ΗΠΑ, ανατρέποντας την αποτελεσματική φιλοσοφία της «αμοιβαίας ευαλωτότητας». Είναι επίσης η INF Treaty, η οποία είχε εξαλείψει μια ολόκληρη κατηγορία πυραύλων μικρού και μέσου βεληνεκούς από την Ευρώπη και η οποία κατέρρευσε το 2019, όταν επίσης αποχώρησαν οι ΗΠΑ, κατηγορώντας τη Ρωσία πως την παραβιάζει. Είναι η Συμφωνία  Open Skies Treaty, σύμβολο διαφάνειας και οικοδόμησης εμπιστοσύνης, η οποία αδρανοποιήθηκε μετά τις διαδοχικές αποχωρήσεις ΗΠΑ και Ρωσίας. Είναι επίσης η CFE (Conventional Armed Forces in Europe), η οποία στόχευε στην ισορροπία συμβατικών δυνάμεων στην Ευρώπη και που έχει ουσιαστικά χάσει τη λειτουργικότητά της. Τελικά όλα αυτά περισσότερο από συμπτώσεις δείχνουν σημάδια μιας βαθύτερης γεωπολιτικής μετατόπισης.

Κι όμως, δεν έχουν χαθεί τα πάντα στον έλεγχο των όπλων. Η NPT (Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων) παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος του παγκόσμιου καθεστώτος μη διάδοσης. Η CWC (Συνθήκη για τα Χημικά Όπλα) εξακολουθεί να επιβλέπει την καταστροφή αποθεμάτων. Η BWC (Συνθήκη για τα Βιολογικά Όπλα), παρά τις αδυναμίες επαλήθευσης, συνεχίζει να ορίζει διεθνή απαγόρευση. Η CTBT (Συνθήκη Πλήρους Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών), αν και δεν έχει τεθεί πλήρως σε ισχύ, λειτουργεί ως ισχυρός πολιτικός κανόνας.

Όμως, είναι αυτά τα απομεινάρια αρκετά για να συγκρατήσουν την αστάθεια ή αποτελούν εύθραυστα αναχώματα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων ανταγωνισμών ; Διότι το γεωπολιτικό πλαίσιο έχει αλλάξει ριζικά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ένταση ΗΠΑ–Κίνας, η στρατιωτικοποίηση του διαστήματος, η ανάπτυξη υπερηχητικών όπλων, η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στα οπλικά συστήματα συνθέτουν μια νέα πραγματικότητα. Έτσι, γίνεται ο κόσμος πιο επικίνδυνος ή απλώς διαφορετικός ; Η τεχνολογία αυξάνει την αποτροπή ή μειώνει τον χρόνο αντίδρασης και άρα αυξάνει τον κίνδυνο λάθους ;

Σε αυτό το τοπίο, η λήξη της New START λειτουργεί ως καταλύτης ερωτημάτων. Χωρίς επιθεωρήσεις και δεσμευτικά όρια, πώς θα διατηρηθεί η προβλεψιμότητα ; Θα δούμε καινούργια κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών ή άτυπες μορφές αυτοσυγκράτησης; Υπάρχει πολιτική βούληση για νέες συμφωνίες που να καλύπτουν όχι μόνο πυρηνικά αλλά και drones, κυβερνο-όπλα, υπερηχητικά συστήματα ;

Το τι σημαίνει το τέλος της Συνθήκης New Start για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων, το ποιές  άλλες διεθνείς συμφωνίες για τον περιορισμό και μη διάδοση στρατιωτικών εξοπλισμών και όπλων έχουν καταργηθεί νομικά ή de facto και όσες διατηρούνται και ιδίως πόσο επικίνδυνη γίνεται η άνευ κανόνων νεο-ψυχροπολεμική εποχή στην οποία έχουμε εισέλθει αποτελούν τα θέματα που εξετάζονται στο 33ο podcact της σειράς Διεθνής Ματιά του ERTnews Radio, που ετοιμάζει δύο φορές τη βδομάδα ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για την πλατφόρμα ERTecho.

Καλεσμένος για τη σχετική συζήτηση είναι ο Θανάσης Πλατιάς, Ομ. Καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο του Πειραιά σε θέματα γεωστρατηγικής, διεθνούς ασφάλειας & γεωπολιτικής και πρώην Πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές, ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε podcast  εξετάζουμε ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή καθολικά, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας.  Και κάθε φορά το κάνουμε με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομ