Βατικανό: Ο Πάπας Λέων προειδοποιεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη τροφοδοτεί τους πολέμους

Ένας χρόνος μετά την εκλογή του ως ποντίφικας, ο Πάπας Λέων ΙΔ’ δημοσιεύει την πρώτη του εγκύκλιο. Πρόκειται για ένα πολυαναμενόμενο έργο το οποίο καλύπτει θέματα εφ όλης της ύλης, και το κάνει επικεντρώνοντας την προσοχή μου στην προστασία του ανθρώπου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.

Ανταπόκριση από την Ιταλία

Η ημερομηνία της έκδοσης της εγκυκλίου δεν είναι τυχαία, εφόσον δημοσιεύεται στην 135ης επέτειο της κοινωνικής εγκυκλίου «Rerum novarum» (“Των Νέων Πραγμάτων”) του Πάπα Λέοντα ΙΓ’, αυγουστινιανός όπως ο Λέων ΙΔ’, πόσο μάλλον και το περιεχόμενο της μακροσκελούς επιστολής: κοινωνική δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια της εργασίας, ειρήνη.

Η εγκύκλιος επιστολή, μήκους άνω των εκατό σελίδων και μοιρασμένη σε πέντε κεφάλαια, ξεκινά μιλώντας για την «υπέροχη ανθρωπότητα που δημιούργησε ο Θεός» η οποία σήμερα «βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη απόφαση: είτε να υψώσει έναν νέο Πύργο της Βαβέλ, είτε να οικοδομήσει την πόλη όπου ο Θεός και η ανθρωπότητα ζουν μαζί».

Στην εισήγησή της, η εγκύκλιος τονίζει πως «κάθε γενιά κληρονομεί το καθήκον να διαμορφώσει την εποχή της: να ωριμάσει την ιστορία ως τόπο όπου η αξιοπρέπεια κάθε προσώπου προστατεύεται, η δικαιοσύνη προάγεται και η αδελφότητα καθίσταται δυνατή. Όμως» σημειώνει ο Ποντίφικας «πάνω από κάθε εποχή πλανάται ο κίνδυνος να χτιστεί ένας απάνθρωπος και πιο άδικος κόσμος».

Η εγκύκλιος υπογραμμίζει το πως «τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο εμφανές πόσο γρήγορα και βαθιά η ψηφιοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική μεταμορφώνουν τον κόσμο μας» ξεκαθαρίζοντας παράλληλα πως «η τεχνολογία δεν πρέπει να θεωρείται, από μόνη της, ως αντίπαλη δύναμη έναντι του ανθρώπου: αντίθετα, είναι ριζωμένη στην ιστορία μας από την αρχή, ως «βαθιά ανθρώπινο φαινόμενο, συνδεδεμένο με την αυτονομία και την ελευθερία του ανθρώπου».

Αν λοιπόν «η τεχνολογική ανάπτυξη συνέβαλε κατά τη διάρκεια των αιώνων σε μια σημαντική βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης της ανθρωπότητας» ταυτόχρονα «κάθε φάση της προόδου έδειξε επίσης την αμφίσημη όψη των μέσων που είναι ικανά να προκαλέσουν βλάβη όταν δεν κατευθύνονται προς το καλό.» Ο Πάπας Λέων ΙΔ’ κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου: «Σήμερα, ωστόσο, βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα κατάσταση, στην οποία η δύναμη και η διεισδυτικότητα των αναδυόμενων τεχνολογιών ενσωματώνονται στο ύφασμα της καθημερινότητας, διαμορφώνουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και επηρεάζουν βαθιά τη συλλογική φαντασία: «Ποτέ η ανθρωπότητα δεν είχε τόση δύναμη πάνω στον εαυτό της».

Σύμφωνα λοιπόν με τον Πάπα Λέοντα «τώρα είναι η σειρά μας να αντιμετωπίσουμε με διαύγεια και υπευθυνότητα τις προκλήσεις της εποχής μας». Μάλιστα, στην ανάλυσή του, ο προκαθήμενος της Καθολικής Εκκλησίας σημειώνει πως «παλαιότερα, ήταν κυρίως τα κράτη που καθοδηγούσαν και κατεύθυναν την καινοτομία. Σήμερα, αντίθετα, οι κύριοι κινητήριοι μοχλοί της ανάπτυξης είναι ιδιωτικοί φορείς, συχνά πολυεθνικοί, οι οποίοι διαθέτουν πόρους και δυνατότητες παρέμβασης ανώτερες από αυτές πολλών κυβερνήσεων».

Επομένως «η τεχνολογική δύναμη αποκτά έτσι ένα πρωτόγνωρο, κυρίως «ιδιωτικό» πρόσωπο, και γι’ αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο να διακριθεί, να κυβερνηθεί και να κατευθυνθεί προς το κοινό καλό». Και προσθέτει πως «βιώνουμε μια ταχεία φάση μετάβασης, μια «αλλαγή εποχής», στην οποία – ενώ ορισμένοι διαμάχονται για το μέλλον των νέων τεχνολογιών και άλλοι είναι απασχολημένοι με τον προβληματισμό σχετικά με αυτές – η πλειοψηφία των ανθρώπων παραμένει σε αναμονή, παρατηρεί από μακριά και απλώς ελπίζει ότι όλα θα πάνε καλά».

Αναλυτικά, στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στην Κοινωνική Διδασκαλία της Εκκλησίας, η οποία αποτελεί περισσότερο «μια πορεία κοινοτικής διάκρισης», μια «θεολογία της κοινωνίας στην ιστορία».

Στο δεύτερο κεφάλαιο, ο προκαθήμενος της Καθολικής Εκκλησίας δείχνει τα θεμέλια της Κοινωνικής Διδασκαλίας της Εκκλησίας: α) η αξιοπρέπεια του ανθρώπου («δεν αποκτάται και δεν αξίζει, ούτε χρειάζεται να αποδειχθεί»), β) η απαραβίαστη φύση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (όπως το δικαίωμα στη ζωή «από τη σύλληψη μέχρι το φυσικό της τέλος», ορίζοντας προκληθείσα έκτρωση, δολοφονία αθώων και ευθανασία ως «σοβαρά παράνομες επιλογές», και γ) η αναγνώριση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, με ιδιαίτερη έμφαση στις γυναίκες.

Ο Πάπας αναφέρεται ρητά και στις πέντε αρχές της Κοινωνικής Διδασκαλίας της Εκκλησίας, οι οποίες είναι σημαντικές συστάσεις τόσο για την κοινωνία όσο για την εκκλησία (η οποία θα πρέπει να προβεί σε «εξέταση συνείδησης» ώστε να «αποκατασταθούν οι εκκλησιαστικές σχέσεις και δομές από εκείνες τις στρεβλώσεις που προκαλούν ανισότητες, αδιαφάνεια και καταχρήσεις»). Το πρώτο είναι το κοινό καλό («η κοινωνική μορφή της αξιοπρέπειας που αναγνωρίζεται σε κάθε άνθρωπο») το οποίο, σημειώνει ο Λέων ΙΔ’ «δεν μπορεί ποτέ να διαχωριστεί από τον σεβασμό του δικαιώματος των λαών να υπάρχουν, να διαφυλάσσουν την ταυτότητά τους και να συνεισφέρουν με την πρωτοτυπία τους στην οικογένεια των εθνών». Επομένως «οποιαδήποτε απόπειρα ή σχέδιο εξάλειψης ή υποταγής ενός έθνους είναι σοβαρά ανήθικο και, ως εκ τούτου, απαράδεκτο».

Η δεύτερη αρχή αφορά την ανάγκη οι γνώσεις και οι τεχνολογίες να μην συγκεντρώνονται στα χέρια λίγων. Η τρίτη αρχή είναι η υπέρβαση του πατερναλισμού, η τέταρτη είναι η αλληλεγγύη, και η πέμπτη αρχή είναι η κοινωνική δικαιοσύνη, με ξεκάθαρη αναφορά σε μετανάστες, πρόσφυγες και εκτοπισμένους, με τη διαφύλαξή τους.

Το επίκεντρο της εγκυκλίου επιστολής του Πάπα Λέοντα ΙΔ’ είναι η τεχνητή νοημοσύνη, και το προκαθήμενος της Καθολικής Εκκλησίας, με συχνά επικαλούμενος στον Πάπα Φραγκίσκο – ο οποίος είχε εκτενέστερα ασχοληθεί με το μείζον και επίκαιρο αυτό θέμα – προειδοποιεί για «τεχνοκρατικό παράδειγμα» και αναφέρεται σε μια τεχνολογία η οποία δεν διαθέτει ηθική συνείδηση και ενσυναίσθηση. Ο Πάπας σημειώνει πως «πρέπει να εκπαιδεύσουμε τους εαυτούς μας να νηστεύουν από την τεχνητή νοημοσύνη» ενώ τονίζει την ανάγκη «να “αφοπλίσουμε την τεχνητή νοημοσύνη”. Κάτι το οποίο έρχεται με σημαντική έκκληση: η ανθρωπότητα «δεν πρέπει να αντικατασταθεί ούτε να ξεπεραστεί».

Στα πλαίσια της «τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης» που αποτελείται από τη ψηφιακή μετάβαση, ο Πάπας υπογραμμίζει τη σημασία της αξιοπρέπειας στην εργασία («οι νέοι τρόποι εργασίας δεν είναι απαραίτητα καλύτεροι») και τονίζει πως είναι σημαντικό η τεχνολογία να υποστηρίζει τον άνθρωπο και να μην οδηγεί στην ανεργία, εφόσον η ανάπτυξη δεν μετριέται μόνο με βάση το ΑΕΠ.

Επίσης, στο πέμπτο κεφάλαιο ο Πάπας μιλά για τον πόλεμο, συμπεριλαμβανομένων των «υβριδικοί», τονίζοντας πως πρέπει να ξεπεραστεί η θεωρία του «δίκαιου πολέμου», με προφανή εξαίρεση το δικαίωμα στην αυτοάμυνα, και υπογραμμίζοντας πως «δεν υπάρχει αλγόριθμος που να μπορεί να καταστήσει τον πόλεμο ηθικά αποδεκτό».

Στην εγκύκλιο, ο Πάπας επικεντρώνει την προσοχή του στη σημασία της οικογένειας, η οποία βασίζεται την σταθερή ένωση μεταξύ ενός άνδρα και μιας γυναίκας, «πρωταρχικό κοινωνικό αγαθό» και «θεμελιώδης και αναντικατάστατη κυψέλη κάθε κοινοτικής οργάνωσης».

Στο τέλος της εγκυκλίου, ο Πάπας κάνει έκκληση για αναζωογόνηση του διαλόγου, πόσο μάλλον αυτού «μεταξύ των θρησκειών» σημειώνοντας πως «όποιος χρησιμοποιεί το όνομα του Θεού για να νομιμοποιήσει την τρομοκρατία, τη βία ή τον πόλεμο προδίδει το πρόσωπό Του: το να πολεμάς στο όνομα της θρησκείας σημαίνει, στην πραγματικότητα, να πλήττεις την ίδια τη θρησκεία».