Όταν το σύμπαν γίνεται εικόνα: Το ταξίδι από την αστροφωτογραφία στα πλανητάρια – Έλληνας ντοκιμαντερίστας μιλά στο ΕΡΤnews.gr

Ποια η βασική διαφορά μεταξύ αστροφωτογραφίας και παραγωγής ταινιών πλανηταρίου; Μπορεί το κοινό να κατανοήσει καλύτερα τον κόσμο της επιστήμης του σύμπαντος μέσα από την τέχνη; Πώς προβλέπεται το μέλλον της αστροφωτογραφίας και του ντοκιμαντέρ τα επόμενα χρόνια; Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη (Al), να περιορίσει ή να «απειλήσει» τη δημιουργικότητα των καλλιτεχνών;

Η καταγραφή του έναστρου ουρανού υπήρξε ανέκαθεν μια προσπάθεια κατανόησης του άγνωστου. Σήμερα, μέσα από την εξέλιξη της τεχνολογίας και της ψηφιακής εικόνας, αυτή η προσπάθεια αποκτά νέα διάσταση: μετατρέπεται σε εμπειρία, αφήγηση και τέχνη που μπορεί να αγγίξει το ευρύ κοινό. Ο Φάνης Ματσόπουλος, ένας δημιουργός που έχει αφιερώσει την πορεία του στη μελέτη και την αποτύπωση του σύμπαντος μάς ξεναγεί στον κόσμο της αστροφωτογραφίας, των 3D animation και της παραγωγής ταινιών για πλανητάρια. Από διεθνείς αποστολές σε εμβληματικά παρατηρητήρια έως προβολές σε εκατοντάδες χώρους ανά τον κόσμο, μοιράζεται τις εμπειρίες, τις προκλήσεις και το όραμά του για το μέλλον μιας τέχνης που ισορροπεί ανάμεσα στην επιστήμη και τη φαντασία.

Συνέντευξη στη Νικόλ Παπαδοπούλου

Ειδικεύεστε στη σκηνοθεσία και παραγωγή ταινιών Πλανητάριου, τη ψηφιακή επεξεργασία εικόνας, στα 3Danimation και στην αστροφωτογραφία. Μιλήστε μας λίγο για όλα αυτά. Πώς δημιουργήθηκε η ανάγκη σας για τη μελέτη του σύμπαντος;

Στην ουσία η δουλειά μου βρίσκεται στο σημείο όπου συναντιούνται η επιστήμη, η τεχνολογία και η καλλιτεχνική αφήγηση. Μέσα από τα ντοκιμαντέρ πλανηταρίου προσπαθώ να παρουσιάσω επιστημονικά θέματα με τρόπο απλό, ώστε να είναι κατανοητά στο ευρύ κοινό. Για να γίνει αυτό, πρέπει να δημιουργήσω τρισδιάστατες ψηφιακές προσομοιώσεις και οπτικοποιήσεις (3D animations & visualizations) που να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, δηλαδή χρειάζεται να δημιουργήσω εικονικές σκηνές από διάφορα αστρονομικά αντικείμενα και φαινόμενα, με τρόπο που να φαίνονται ρεαλιστικά και να βασίζονται στα επιστημονικά δεδομένα.

Η αστροφωτογραφία είναι κάτι διαφορετικό. Ασχολούμαι με δύο είδη αστροφωτογραφίας: Αυτή του νυχτερινού τοπίου, καθώς και αστροφωτογραφία βαθέως ουρανού με τη χρήση τηλεσκόπιων. Με την φωτογραφία νυχτερινού τοπίου αποτυπώνω μνημεία και τοπία σε συνδυασμό με τον έναστρο νυχτερινό ουρανό. Αυτό συνδυάζει την τέχνη της φωτογραφίας καθώς και βασικές γνώσεις ουρανογραφίας. Η αστροφωτογραφία βαθέως ουρανού είναι κάτι διαφορετικό. Για να μπορέσουμε να φωτογραφίσουμε αστρονομικά αντικείμενα χρειαζόμαστε τηλεσκόπια και ειδικούς εικονολήπτες οι οποίοι μπορούν να καταγράψουν αμυδρά ουράνια αντικείμενα που δεν είναι ορατά με το μάτι.

Από μικρή ηλικία, μου δόθηκε η ευκαιρία να δω τα ουράνια σώματα μέσα από πολλά τηλεσκόπια και έτσι να αγαπήσω την αστρονομία. Η δυνατότητα αυτή μου δόθηκε  επειδή ο πατέρας μου ήταν αστρονόμος στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών επί 40 χρόνια. Αυτός λοιπόν, με μύησε στον κόσμο της Αστρονομίας. Οπότε από μικρός είχα έντονο ενδιαφέρον για την Αστρονομία. Αν και δεν έγινα αστρονόμος, επέλεξα να ασχοληθώ με την δημιουργία ντοκιμαντέρ με επιστημονική θεματολογία και παράλληλα με τη λήψη φωτογραφιών με αστρονομικό περιεχόμενο.

Τι είναι αυτό που σας γοητεύει στην επιστήμη της αστρονομίας;

Η αστρονομία μας βοηθά να κατανοήσουμε τη θέση μας μέσα στο σύμπαν. Είναι μια επιστήμη που συνδυάζει την αυστηρή έρευνα με την αίσθηση του δέους. Κάθε εικόνα ενός νεφελώματος ή ενός γαλαξία δεν είναι απλώς εντυπωσιακή, είναι ένα κομμάτι κοσμικής ιστορίας, που συχνά έχει ξεκινήσει το ταξίδι του πριν από εκατομμύρια ή ακόμη και δισεκατομμύρια χρόνια.

Είστε ο πρώτος Έλληνας που έχει συμμετάσχει σε επίσημη φωτογραφική αποστολή του Ευρωπαϊκού Νοτίου Αστεροσκοπείου και του NSF / AURA – Noirlab στις ΗΠΑ και Χιλή. Τι αποτύπωμα σας άφησε αυτή η εμπειρία; Τι θυμάστε από εκείνη τη στιγμή;

Ήταν μια εμπειρία βαθιά συγκινητική και καθοριστική. Το να βρίσκεσαι σε πολλά από τα σημαντικότερα αστρονομικά παρατηρητήρια του κόσμου και να συνεργάζεσαι με επιστήμονες και τεχνικούς που εργάζονται στην αιχμή της επιστημονικής έρευνας είναι κάτι που σε γεμίζει δέος. Θυμάμαι ιδιαίτερα τη στιγμή που στάθηκα κάτω από το τηλεσκόπιο Vera Rubin, που είναι το πιο σύγχρονο στη Γη, μέσα στη σιωπή της ερήμου Ατακάμα. Το τηλεσκόπιο αυτό διαθέτει ένα καινοτόμο κάτοπτρο διαμέτρου 8,4 μέτρων και τη μεγαλύτερη ψηφιακή κάμερα στον κόσμο, με ανάλυση 3.2 gigapixel. Το μέγεθός της είναι περίπου όσο ένα μικρό αυτοκίνητο και παράγει περίπου 20 terabytes δεδομένων κάθε νύχτα! Εκεί συνειδητοποιείς ότι η ανθρώπινη περιέργεια είναι αυτό που μας οδηγεί να κοιτάζουμε όλο και πιο μακριά, επεκτείνοντας τους ορίζοντες της γνώσης.

Φωτογραφίζετε τοπία με φόντο τον έναστρο ουρανό, αστρονομικά φαινόμενα και ουράνια αντικείμενα βαθέως ουρανού με τη χρήση διαφόρων τηλεσκοπίων. Πώς ακριβώς ορίζεται η αστροφωτογραφία; Τι γίνεται με τη επεξεργασία της εικόνας; Τι είδους γνώσεις χρειάζεται να έχει κάποιος για να ασχοληθεί;

Η αστροφωτογραφία είναι η τεχνική και καλλιτεχνική διαδικασία καταγραφής του νυχτερινού ουρανού και των ουράνιων σωμάτων, μέσω εξειδικευμένου εξοπλισμού. Συχνά οι εικόνες δημιουργούνται από πολλές λήψεις μεγάλης διάρκειας που στη συνέχεια συνδυάζονται και επεξεργάζονται ψηφιακά. Η επεξεργασία είναι απαραίτητη για να αναδειχθούν αμυδρές δομές των ουράνιων αντικειμένων, να μειωθεί ο θόρυβος και να αποδοθούν σωστά τα χρώματα και οι λεπτομέρειες. Για να ασχοληθεί κάποιος σοβαρά χρειάζεται βασικές γνώσεις αστρονομίας, φωτογραφίας, καθώς και δεξιότητες στην ψηφιακή επεξεργασία εικόνας και στη χρήση του εξειδικευμένου εξοπλισμού.

Έχετε δημιουργήσει και σκηνοθετήσει ντοκιμαντέρ για πλανητάρια τα οποία προβάλλονται σε περισσότερα από 1000 πλανητάρια στον κόσμο και έχουν μεταφραστεί σε 30 γλώσσες. Πώς εξελίχθηκε η πορεία σας από την αστροφωτογραφία, στη ντοκιμαντερίστικη αφήγηση;

Η αστροφωτογραφία ήταν το πρώτο μέσο έκφρασης. Από το 2009 άρχισα να λαμβάνω αστροφωτογραφίες (με την χρήση τηλεσκοπίων) και φωτογραφίες νυχτερινού τοπίου. Λίγο αργότερα παρουσίασα τέσσερις ατομικές εκθέσεις φωτογραφίας – αστροφωτογραφίας στην Αθήνα, τα Ιωάννινα, την Κόρινθο και άλλες πόλεις και νησιά της Ελλάδας. Επίσης φωτογραφίες μου έχουν δημοσιευθεί από μεγάλους ερευνητικούς οργανισμούς, αστεροσκοπεία και κάποιες κοσμούν εξώφυλλα βιβλίων και ιδιωτικές συλλογές. Με τον καιρό όμως ένιωσα την ανάγκη να αφηγηθώ μεγαλύτερες ιστορίες, να συνδέσω τις εικόνες με την επιστημονική γνώση και την ανθρώπινη περιέργεια. Τα πλανητάρια προσφέρουν μια μοναδική πλατφόρμα, γιατί μπορούν να μεταφέρουν τον θεατή κυριολεκτικά μέσα στο σύμπαν. Έτσι, η μετάβαση στη δημιουργία ντοκιμαντέρ ήταν μια φυσική εξέλιξη της προσπάθειας να μεταδοθεί η εμπειρία της εξερεύνησης του διαστήματος. Έκτοτε, συνεργάζομαι με τους μεγαλύτερους αστρονομικούς οργανισμούς όπως το ESO (Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), την ESA (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος), το NSF (Εθνικό Ίδρυμα για την Επιστημονική Έρευνα των ΗΠΑ), το NOIRLab κα. Έτσι στο πέρασμα των ετών έχω δημιουργήσει περισσότερα 20 ντοκιμαντέρ θόλου και πολλά από αυτά έχουν προβληθεί σε όλο τον κόσμο και έχουν μεταφραστεί σε πάρα πολλές γλώσσες.

Πόσο χρόνο χρειάζεται για να παραχθεί ένα ντοκιμαντερίστικο πλάνο για πλανητάρια; Και τι ρόλο παίζει το περιβάλλον (υψόμετρο, θερμοκρασία, απομόνωση);

Ένα πλάνο μπορεί να απαιτήσει από μερικές ώρες έως πολλές νύχτες λήψεων και μήνες επεξεργασίας και παραγωγής. Το περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο. Τα μεγάλα υψόμετρα προσφέρουν καθαρότερη ατμόσφαιρα και λιγότερη φωτορρύπανση, αλλά ταυτόχρονα έχουν και δυσκολίες, όπως χαμηλές θερμοκρασίες και απαιτητικές συνθήκες εργασίας. Η απομόνωση είναι συχνά αναγκαία για την ποιότητα των λήψεων, αλλά απαιτεί και μεγάλη ψυχική αντοχή.

Ποιο παρατηρητήριο στον κόσμο σας εντυπωσίασε περισσότερο και γιατί; Και αντίστοιχα που βιώσατε τη μεγαλύτερη δυσκολία τόσο σε πρακτικό, όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο;

Κάθε μεγάλο παρατηρητήριο έχει τη δική του ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, αλλά αυτά που βρίσκονται στην έρημο Ατακάμα στη Χιλή είναι πραγματικά μοναδικά. Εκεί, ο ουρανός είναι από τους καθαρότερους στον πλανήτη. Από την άλλη πλευρά, ξεχωρίζω την αποστολή μου στην κορυφή του ηφαιστείου Mauna Kea στη Χαβάη όπου έχω πάει δύο φορές. Είναι ένα ξεχωριστό μέρος που βρίσκεται σε υψόμετρο 4200 μέτρων. Ο τόπος αυτός φιλοξενεί τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου. Βρέθηκα εκεί σε μια επίσημη αποστολή του National Science Foundation των ΗΠΑ στο πλαίσιο ενός νέου ντοκιμαντέρ. Οι συνθήκες στην κορυφή του βουνού είναι πολύ δύσκολες, διότι υπάρχει έλλειψη οξυγόνου και εξαιτίας αυτού όλες οι δραστηριότητες γίνονται με μεγάλη δυσκολία. Οι συνθήκες  αυτές σε τόσο απομονωμένα και υψηλά σημεία είναι ιδιαίτερα απαιτητικές, τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά. Πάντως, η εμπειρία να βρίσκεται κάποιος στην μέση του ωκεανού και πάνω από τα σύννεφα, είναι μοναδική.

Ποια η βασική διαφορά μεταξύ αστροφωτογραφίας και παραγωγής ταινιών πλανηταρίου; Υπάρχει κοινό σημείο;

Η αστροφωτογραφία επικεντρώνεται στη λήψη μιας εικόνας που αποτυπώνει ένα ουράνιο αντικείμενο ή φαινόμενο. Η παραγωγή ταινιών πλανηταρίου είναι μια σύνθετη διαδικασία, όπου συνδυάζονται εικόνα, βίντεο, οπτικοποίηση επιστημονικών δεδομένων και ήχος, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο ντοκιμαντέρ. Το κοινό σημείο, είναι η επιθυμία να αποκαλύψουμε την ομορφιά και την πολυπλοκότητα του σύμπαντος.

Πιστεύετε πως μέσα από την τέχνη μπορεί το κοινό να κατανοήσει καλύτερα τον κόσμο της επιστήμης του σύμπαντος;

Απολύτως… Η τέχνη έχει τη δύναμη να μεταφράζει πολύπλοκες επιστημονικές έννοιες σε εμπειρίες που μπορούν να αγγίξουν το συναίσθημα και τη φαντασία του κοινού. Όταν η επιστήμη και η τέχνη συνεργάζονται, δημιουργείται ένας πολύ ισχυρός τρόπος επικοινωνίας της γνώσης!

Πώς βλέπετε το μέλλον της αστροφωτογραφίας και του ντοκιμαντέρ τα επόμενα χρόνια; Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη (Al), να περιορίσει ή να «απειλήσει» τη δημιουργικότητα των καλλιτεχνών;

Το μέλλον φαίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρον, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται συνεχώς και προσφέρει νέα εργαλεία τόσο για την καταγραφή όσο και για την οπτικοποίηση του σύμπαντος. Επίσης με την χρήση των οθονών LED τα πλανητάρια παρέχεται μια ακόμα πιο ρεαλιστική εμπειρία θέασης. Η αστροφωτογραφία θα έλεγα ότι θα εξελιχθεί πιο πολύ σαν χόμπι, γιατί τώρα πια υπάρχουν τροχιακά τηλεσκόπια τα οποία έχουν την δυνατότητα να λαμβάνουν φωτογραφίες απαράμιλλης ποιότητας και ευκρίνειας, οι οποίες είναι πολύ ανώτερες από οποιαδήποτε φωτογραφία που έχει ληφθεί από κάποιο επίγειο τηλεσκόπιο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει σημαντικά σε τομείς όπως η επεξεργασία δεδομένων και εικόνων. Ωστόσο, η δημιουργικότητα, η αφήγηση και η ανθρώπινη ματιά παραμένουν αναντικατάστατες. Πιστεύω ότι η AI θα λειτουργήσει περισσότερο ως εργαλείο ενίσχυσης της δημιουργικότητας παρά ως απειλή για αυτήν.