Οι Βρυξέλλες ζητούν «μπλε διπλωματία» για το νερό

Στη νέα ενημερωτική έκθεση της Υπηρεσίας Ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS), με τίτλο «Διασυνοριακή διακυβέρνηση των υδάτων: Ανταγωνισμός και συνεργασία στην εποχή της “υδάτινης χρεοκοπίας», αναφέρεται ρητά πως η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αντιμετωπίσει τη λειψυδρία όχι ως συγκυριακό πρόβλημα, αλλά ως δομικό παράγοντα διεθνούς ασφάλειας.

Η εικόνα που σκιαγραφεί ο συντάκτης Eric Pichon είναι σκληρή: τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού ζουν σε χώρα με ανασφάλεια υδάτων, ενώ περίπου 4 δισεκατομμύρια άνθρωποι βιώνουν σοβαρή λειψυδρία τουλάχιστον έναν μήνα τον χρόνο. Καθημερινά, χίλια παιδιά κάτω των πέντε ετών χάνουν τη ζωή τους από ασθένειες που οφείλονται σε μολυσμένο νερό και ανεπαρκή υγιεινή.

Η έκθεση υιοθετεί τον όρο «υδάτινη χρεοκοπία» (water bankruptcy) που εισήγαγε τον Ιανουάριο του 2026 το Ινστιτούτο για το Νερό, το Περιβάλλον και την Υγεία του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών (UNU-INWEH), η οποία αναφέρει ότι σε πολλές περιοχές του πλανήτη, ποτάμια, λίμνες, υπόγειοι υδροφορείς και παγετώνες αντλούνται ταχύτερα απ’ όσο μπορούν να αναπληρωθούν και ενδέχεται να μην ανακάμψουν ποτέ πλήρως.

Λειψές συμφωνίες, σε λειψό κόσμο

Από τις 153 χώρες που μοιράζονται 313 λεκάνες ποταμών και λιμνών και 468 υπόγειους υδροφορείς, μόνο 43 έχουν καλύψει με διμερείς ή περιφερειακές συμφωνίες πάνω από το 90% των διασυνοριακών υδάτων τους. 

Πρακτικά, μόλις το 60% της διασυνοριακής έκτασης καλύπτεται από κάποιου είδους ρύθμιση, και ακόμη λιγότερες είναι πλήρως εφαρμοσμένες, σύμφωνα με την έκθεση του ΟΗΕ του 2024 που επικαλείται το EPRS.

Δύο διεθνείς συμβάσεις θεωρητικά οριοθετούν το πεδίο. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Νερό του 1992 (UNECE Water Convention), που υιοθετήθηκε από την πλειονότητα των κρατών-μελών του ΟΗΕ από το 2013, και η Σύμβαση του 1997 για τις μη πλωτές χρήσεις των διεθνών υδάτων, που έχει συγκεντρώσει μόλις 42 συμβαλλόμενα μέρη. Τον Απρίλιο του 2026 μόνον 29 χώρες έχουν προσχωρήσει και στις δύο, γεγονός που, όπως αναγνωρίζει η ίδια η έκθεση, δημιουργεί «σύγχυση και διασπορά προσπαθειών».

Από τον Νείλο ως τον Ινδό ποταμό οι διενέξεις για το νερό καλά κρατούν

Τον Ιούλιο του 2025 η Κίνα ανακοίνωσε την κατασκευή του φράγματος ‘Great Bend’ στον ποταμό Yarlung Tsanpo/Βραχμαπούτρα, το οποίο θα τροφοδοτήσει το μεγαλύτερο υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του κόσμου. Η Ινδία απάντησε με δικό της φράγμα, σε αμφισβητούμενα σύνορα. Το ίδιο έτος, το Νέο Δελχί ανέστειλε τη Συνθήκη για τα Ύδατα του Ινδού ποταμού, η οποία είχε συναφθεί το 1960 με το Πακιστάν, διακόπτοντας έναν δίαυλο επικοινωνίας που είχε επιβιώσει ακόμη και σε εποχές πολέμου, με συνέπειες σε υδρεύσεις πόλεων όπως η Λαχόρη και το Καράτσι.

Στον Νείλο, η μονομερής λειτουργία του ‘Μεγάλου Φράγματος της Αναγέννησης’ από την Αιθιοπία (σ.σ. επίσημα εγκαινιάστηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 2025) έχει κλιμακώσει τις εντάσεις με Αίγυπτο και Σουδάν. 

Στην Κεντρική Ασία, το αφγανικό κανάλι Qosh-Tepa, που αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2028, απειλεί να εκτρέψει τεράστιες ποσότητες νερού του Άμου Ντάρια εις βάρος του Ουζμπεκιστάν, του Τουρκμενιστάν και του Τατζικιστάν. Ακόμη και ο Καναδάς και οι ΗΠΑ βρίσκονται σε αδιέξοδο για τη Συνθήκη του 1964, αναφορικά με τη διαχείριση των υδάτων του ποταμού Κολούμπια, μετά την αναστολή των διαπραγματεύσεων από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ.

Η πιο σκοτεινή πτυχή είναι η εργαλειοποίηση του νερού ως όπλου πολέμου, καθώς η καταστροφή του φράγματος της Καχόβκα στην Ουκρανία, τα πλήγματα σε μονάδες αφαλάτωσης κατά τη σύρραξη ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν και, όπως αναφέρει η έκθεση επικαλούμενη εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ, η «σκόπιμη στέρηση πρόσβασης σε ασφαλές πόσιμο νερό για τους Παλαιστινίους στη Γάζα» από το Ισραήλ, «ενδέχεται να συνιστά έγκλημα κατά της ανθρωπότητας».

Ακόμη, ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας οδήγησε Εσθονία, Φινλανδία, Λετονία, Λιθουανία, Νορβηγία, Πολωνία και την ίδια την Ουκρανία να αναστείλουν τη συνεργασία περί υδάτων με Μόσχα και Μινσκ. Μια ρωγμή που το EPRS καταγράφει ως άμεση συνέπεια της εισβολής στα ευρωπαϊκά μέτρα διασυνοριακής διακυβέρνησης.

Παραδείγματα που «δουλεύουν»

Δίπλα στις διενέξεις, η έκθεση αναδεικνύει και θεσμούς που θεωρούνται σχετικά ανθεκτικοί. Πρώτη μεταξύ ίσων η ‘Διεθνής Επιτροπή για την Προστασία του Δούναβη’ (ICPDR), που συντονίζει 14 χώρες και την ΕΕ με δεσμευτικά εξαετή σχέδια διαχείρισης, στενά συνδεδεμένα με το ευρωπαϊκό κεκτημένο. 

Επίσης, αναφέρονται η ‘Επιτροπή του Μεκόνγκ,’ ο ‘Οργανισμός για την Αξιοποίηση του Ποταμού Σενεγάλη’ (OMVS) (σ.σ. εκεί, τα κράτη συγχρηματοδοτούν υποδομές αναλογικά με τα οφέλη που αποκομίζουν) και οι μηχανισμοί της ‘Νοτιοαφρικανικής Κοινότητας Ανάπτυξης’ (SADC), που, σύμφωνα με την έκθεση, «βοηθούν να εξαλείφονται οι συγκρούσεις πολύ πριν ανέλθουν σε περιφερειακή διάσταση».

«Μπλε διπλωματία» και ειδικός εντεταλμένος

Στις Βρυξέλλες το ζήτημα έχει πάψει να είναι αμιγώς περιβαλλοντικό. Τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 19ης Νοεμβρίου 2018, της 19ης Νοεμβρίου 2021 και της 9ης Μαρτίου 2023 δεσμεύουν την ΕΕ να εργαστεί «μακροπρόθεσμα για την προώθηση συνεργατικών προσεγγίσεων» στις διασυνοριακές προκλήσεις του νερού. Η Ένωση εφαρμόζει την προσέγγιση του «νερού» (WEFE: Water-Energy-Food-Ecosystems) και χρηματοδοτεί δράσεις μέσω του «Team Europe», με αιχμή την ‘Πρωτοβουλία για τη Διαχείριση Διασυνοριακών Υδάτων στην Αφρική’ (TEI-TWM) και την ‘Ατζέντα Νερού της Ένωσης για τη Μεσόγειο’. Η ‘Στρατηγική Ανθεκτικότητας στα Ύδατα του 2025’, αν και επικεντρωμένη στο εσωτερικό, επιβεβαιώνει τη δέσμευση για διεθνή προβολή μέσω της δράσης ‘Global Gateway’.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με βάση τα ψηφίσματά του του 2022 (πρόσβαση στο νερό ως ανθρώπινο δικαίωμα) και της 7ης Μαΐου 2025 (ευρωπαϊκή στρατηγική ανθεκτικότητας στα ύδατα), ζητά τη δημιουργία «ειδικού εντεταλμένου της ΕΕ για το νερό», με στενή συνεργασία με τον ειδικό απεσταλμένο του ΟΗΕ. 

Η Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων (AFET) ετοιμάζει σύσταση προς το Συμβούλιο και την Ύπατη Εκπρόσωπο. Η συζήτηση αναμένεται στην ολομέλεια του Μαΐου 2026, με ρητή καταδίκη της εργαλειοποίησης του νερού (σ.σ. ονοματίζεται η καταστροφή του φράγματος της Καχόβκα) και έκκληση για ποινική δίωξη των περιβαλλοντικών εγκλημάτων πολέμου που στοχοποιούν υδάτινες υποδομές.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) έχει ήδη μιλήσει για ένα ‘Blue Deal’, παράλληλο της Πράσινης Συμφωνίας, με εξωτερική διάσταση. Η αυριανή πραγματικότητα όμως είναι ότι, όπως διαπιστώνει επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 στο ‘Nature Communications’ και επικαλείται η έκθεση, από το 2017 και μετά, τα γεγονότα σύγκρουσης γύρω από το νερό υπερβαίνουν αριθμητικά τα γεγονότα συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η Ευρώπη, με τον Δούναβη ως «βιτρίνα» επιτυχημένης διακυβέρνησης και τη Μεσόγειο ως πεδίο πίεσης, καλείται να μετατρέψει τη ρητορική της «μπλε διπλωματίας» σε χρηματοδοτήσιμη, εφαρμόσιμη πολιτική.

Το ίδιο το κέντρο ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS), προειδοποιεί έμμεσα πως οι επόμενες κρίσεις του 21ου αιώνα θα εντοπιστούν μάλλον σε υδρολογικούς παρά σε στρατιωτικούς χάρτες.

Aνταπόκριση – Βρυξέλλες: Γιώργος Συριόπουλος