Διπλό ενεργειακό πακέτο από την Κομισιόν για φθηνότερο ρεύμα και «πράσινη» βιομηχανία

Δύο μεγάλες προτάσεις με κοινό στόχο, να καταστεί η Ευρώπη λιγότερο εξαρτημένη από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και πιο ανταγωνιστική, παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το πακέτο συνδυάζει ένα Σχέδιο Δράσης για τον Εξηλεκτρισμό με μια εκτεταμένη αναθεώρηση της αγοράς άνθρακα της ΕΕ. Το πρώτο απευθύνεται πιο άμεσα στους πολίτες, καθώς αφορά λογαριασμούς ρεύματος, θέρμανση και αυτοκίνητα. Το δεύτερο, πιο τεχνικό, καθορίζει πώς θα πληρώσει η βιομηχανία και οι μεταφορές για τη μετάβαση.

Ανταπόκριση από Βρυξέλλες

Το πακέτο παρουσίασαν από κοινού τρία κορυφαία στελέχη της Επιτροπής. Η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος για μια Καθαρή, Δίκαιη και Ανταγωνιστική Μετάβαση, Τερέζα Ριμπέρα, έδωσε το πολιτικό πλαίσιο. Ο Επίτροπος για το Κλίμα, το Καθαρό Μηδέν και την Καθαρή Ανάπτυξη, Βόπκε Χούκστρα, ανέλυσε την αναθεώρηση του ETS. Ο Επίτροπος Ενέργειας και Στέγασης, Νταν Γιόργκενσεν, παρουσίασε το σχέδιο για τον εξηλεκτρισμό.

Η κ. Ριμπέρα τοποθέτησε το πακέτο στη λογική της «Καθαρής Βιομηχανικής Συμφωνίας», υποστηρίζοντας ότι η απανθρακοποίηση αποτελεί «την καλύτερη οικονομική στρατηγική και στρατηγική ασφάλειας για την Ευρώπη». Σε τιμές που «λένε την αλήθεια», σημείωσε, «το πράσινο είναι φθηνότερο και σοφότερο, ενώ η εξάρτηση είναι ακριβή».

Το σκέλος του εξηλεκτρισμού

Το σχέδιο για τον εξηλεκτρισμό εκκινεί από μια διαπίστωση. Παρότι το 70% του ρεύματος στην ΕΕ παράγεται πλέον από καθαρές, εγχώριες πηγές, το μερίδιο του ηλεκτρισμού στη συνολική κατανάλωση ενέργειας παραμένει στάσιμο στο 23% εδώ και μια δεκαετία. Η Επιτροπή θέτει ως ενδεικτικό στόχο τον διπλασιασμό του σε 14 χρόνια, ώστε να φτάσει το 46% έως το 2040, εκτιμώντας ότι έτσι ο λογαριασμός εισαγωγών ορυκτών καυσίμων θα μειωνόταν κατά 260 δισ. ευρώ ετησίως.

Ο κ. Γιόργκενσεν συνέδεσε την πρόταση με το ενεργειακό κόστος της γεωπολιτικής αστάθειας. Από το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, ανέφερε, η Ευρώπη πλήρωσε πάνω από 50 δισ. ευρώ επιπλέον για ενέργεια «χωρίς να λάβει ούτε ένα μόριο παραπάνω». Ζητούμενο, όπως είπε, είναι η αντικατάσταση των «μαύρων, ακριβών, ρυπογόνων μορίων με φθηνά, καθαρά, εγχώρια ηλεκτρόνια».

Κεντρικό εμπόδιο παραμένει η τιμή. Το ρεύμα κοστίζει συχνά ως και τρεις φορές περισσότερο από το φυσικό αέριο. Η νομοθετική πρόταση δίνει στα κράτη-μέλη τη δυνατότητα να μειώσουν τα τέλη δικτύου και τη φορολογία, με την αρχή ότι το ρεύμα δεν πρέπει να φορολογείται βαρύτερα από το αέριο. Ο κ. Γιόργκενσεν ανακοίνωσε επίσης δέσμευση για σταδιακή κατάργηση 100 δισ. ευρώ επιδοτήσεων σε ορυκτά καύσιμα, επιτάχυνση της εγκατάστασης έξυπνων μετρητών σε 50% των καταναλωτών έως το 2030 και 75% έως το 2033, καθώς και στόχο 200 GW αποθήκευσης ενέργειας έως το 2030.

Ως προς τα οφέλη για τα νοικοκυριά, η Κομισιόν εκτιμά ότι ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο κοστίζει έως και 78% λιγότερο στη χρήση από ένα βενζινοκίνητο, ενώ η αντικατάσταση του λέβητα αερίου με αντλία θερμότητας μπορεί να μειώσει τον λογαριασμό θέρμανσης ως και 60%. Προβλέπεται στήριξη των κρατών-μελών για προγράμματα κοινωνικής μίσθωσης ηλεκτρικών οχημάτων και συσκευών προς όφελος χαμηλότερων εισοδημάτων.

Η αγορά άνθρακα και η λογική της

Το δεύτερο σκέλος αφορά το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), ακρογωνιαίο λίθο της κλιματικής πολιτικής της ΕΕ εδώ και είκοσι χρόνια. Για κάθε τόνο διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπει, μια βιομηχανία οφείλει να παραδώσει ένα «δικαίωμα εκπομπής», το οποίο είτε αγοράζει σε πλειστηριασμούς είτε λαμβάνει δωρεάν, ως ασπίδα έναντι της μετεγκατάστασης παραγωγής εκτός Ευρώπης, της λεγόμενης «διαρροής άνθρακα». Καθώς τα διαθέσιμα δικαιώματα μειώνονται ετησίως, η ρύπανση καθίσταται σταδιακά ακριβότερη, δημιουργώντας κίνητρο για επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες. Το σύστημα δεν υπαγορεύει τον τρόπο μείωσης των εκπομπών, αλλά αφήνει την αγορά να επιλέξει τη φθηνότερη διαδρομή.

Ο κ. Χούκστρα υπογράμμισε ότι καμία άλλη πολιτική δεν έχει μειώσει εκπομπές σε αντίστοιχη κλίμακα, περίπου 50% από το 2005 στους καλυπτόμενους τομείς, ενώ το σύστημα έχει αποφέρει περί τα 270 δισ. ευρώ από το 2013. Χωρίς το ETS, πρόσθεσε, η Ευρώπη θα κατανάλωνε 100 δισ. κυβικά μέτρα αερίου παραπάνω.

Επενδύσεις υπό όρους, όχι «δωρεάν μετρητά»

Η αναθεώρηση επιχειρεί να μετατρέψει το ETS σε εργαλείο επενδύσεων. Δημιουργείται Τράπεζα Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης ύψους 100 δισ. ευρώ, με πρώτη φάση έναν «ενισχυτή επενδύσεων» 30 δισ. ευρώ πριν το 2030.

Το κρίσιμο νέο στοιχείο αφορά τα δωρεάν δικαιώματα, τα οποία θα συνεχιστούν μετά το 2030 υπό όρο επένδυσης. Όπως τόνισε ο κ. Χούκστρα, «τα δωρεάν δικαιώματα δεν σημαίνουν δωρεάν μετρητά», καθώς το 100% της αξίας τους θα πρέπει να επενδύεται σε απανθρακοποίηση εντός Ευρώπης. Πρόκειται, κατά τον ίδιο, για απάντηση στην πρακτική ορισμένων εταιρειών που εισέπρατταν τα δωρεάν δικαιώματα, τα μεταπωλούσαν και αξιοποιούσαν τα έσοδα εκτός Ευρώπης. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη θα υποχρεωθούν να δαπανούν το 50% των εθνικών εσόδων από το ETS σε επενδύσεις απανθρακοποίησης. Ο κ. Χούκστρα σημείωσε ότι, ενώ τα κράτη λαμβάνουν περίπου το 80% των εσόδων, λιγότερο από το 10% κατευθυνόταν έως σήμερα στη βιομηχανική απανθρακοποίηση, «δεν επρόκειτο για φόρο, αλλά για μηχανή βιομηχανικής απανθρακοποίησης».

Το σημείο τριβής για τον ρυθμό μείωσης

Το πλέον αμφιλεγόμενο σημείο αφορά τον ρυθμό ετήσιας μείωσης του συνολικού ορίου εκπομπών, τον «συντελεστή γραμμικής μείωσης» (LRF). Καθώς ο ευρωπαϊκός κλιματικός νόμος ορίζει μείωση εκπομπών 90%, και όχι 100%, έως το 2040, η Επιτροπή προτείνει ηπιότερο ρυθμό, 3,7% για την περίοδο 2031-2035 και 1,7% για το 2036-2040. Ο κ. Χούκστρα επέμεινε ότι η τροχιά είναι «πλήρως ευθυγραμμισμένη» με τον στόχο του 2040 και επιβραβεύει όσους επένδυσαν νωρίς. Οι θέσεις των κρατών αποκλίνουν, με τη Γερμανία να ζητεί διατήρηση του συντελεστή στο 4,4% τουλάχιστον έως το 2035.

Νέοι τομείς και ελληνική διάσταση

Η αναθεώρηση επεκτείνει το σύστημα σε νέους τομείς, με άμεσο ενδιαφέρον για την Ελλάδα. Στη ναυτιλία, το πεδίο εφαρμογής διευρύνεται ώστε να καλύψει και μικρότερα πλοία, με το όριο να κατεβαίνει από τους 5.000 στους 400 κόρους ολικής χωρητικότητας, με ρητή εξαίρεση για τα οχηματαγωγά και προσθήκη λιμανιών στη νότια Μεσόγειο κατά της αποφυγής του συστήματος. Ο Βόπκε Χούκστρα ανακοίνωσε ότι στον κλάδο θα επιστρέφουν περίπου 15 δισ. ευρώ ετησίως, οκταπλάσια του σημερινού επιπέδου, για τη στήριξη βιώσιμων ναυτιλιακών καυσίμων.

Στην αεροπορία, ο κ. Χούκστρα ανακοίνωσε ότι από το 2029 η τιμολόγηση άνθρακα θα εφαρμόζεται σε κάθε πτήση που προσγειώνεται εντός 5.000 χιλιομέτρων από το γεωγραφικό κέντρο της Ευρώπης. Χρησιμοποιώντας ελληνικό παράδειγμα, ανέφερε ότι μια πτήση από τις Βρυξέλλες προς ελληνικό νησί θα αντιμετωπίζεται πλέον όπως πτήση προς τη γειτονιά της ΕΕ. Στο σύστημα εντάσσονται επίσης όλα τα ιδιωτικά τζετ, με τον Επίτροπο να επισημαίνει ότι δεν είναι δίκαιο μια τετραμελής οικογένεια να πληρώνει ETS για τα εισιτήριά της, ενώ ένα ιδιωτικό τζετ να μετακινείται χωρίς επιβάρυνση.

Τα αστικά απορρίμματα που αποτεφρώνονται εντάσσονται σταδιακά στο σύστημα, από 25% το 2031 έως 100% το 2034, με στόχο την ενθάρρυνση της ανακύκλωσης. Η αποτέφρωση γίνεται αποδεκτή, κατά τον κ. Χούκστρα, μόνο εφόσον δεσμεύεται ο άνθρακας. Προστίθενται επιπλέον 250 εκατ. τόνοι μόνιμων εγχώριων απορροφήσεων άνθρακα.

Σημειώνεται ότι, η Κομισιόν επιδιώκει συμφωνία επί του πακέτου έως το πρώτο τρίμηνο του 2027, με το επιχείρημα ότι η βιομηχανία χρειάζεται σαφήνεια και προβλεψιμότητα για τις επενδύσεις της.