Θάλεια Μακρή-Σκοτινιώτη: Τα πλακάκια Μεφσούτ είναι κομμάτι της μνήμης του Βόλου

Ένα κομμάτι της βιομηχανικής ιστορίας του Βόλου, που για δεκαετίες βρισκόταν κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια των κατοίκων, αναδεικνύει η Θάλεια Μακρή-Σκοτινιώτη στο βιβλίο της «Η Τέχνη που Πατούσαμε – Μεφσούτ εν Βόλω, εργοστάσιον μωσαϊκών πλακών και τεχνητών μωσαϊκών μαρμάρων».

Μιλώντας στην ΕΡΤ Βόλου, η συγγραφέας εξήγησε ότι το έναυσμα για την έρευνά της αποτέλεσε ένα κείμενο του καθηγητή Αρχιτεκτονικής Κώστα Μανωλίδη για τα ερείπια των σπιτιών που καταστράφηκαν στους σεισμούς του 1955. Τα μπάζα μεταφέρθηκαν στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το Ξενία και χρησιμοποιήθηκαν για τη διαμόρφωση της πλατείας του Αναύρου. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και χιλιάδες πλακίδια Μεφσούτ.

Η ίδια ήταν μόλις τριών μηνών όταν έγιναν οι σεισμοί του 1955. Οι αφηγήσεις των γονιών της για την καταστροφή του σπιτιού τους και την απώλεια του εσωτερικού του παρέμειναν ζωντανές στην οικογενειακή μνήμη. Η αναφορά του Κώστα Μανωλίδη στα πλακίδια που θάφτηκαν μαζί με τα ερείπια τη συγκλόνισε και την οδήγησε στην απόφαση να καταγράψει όσα σχέδια σώζονταν ακόμη σε σπίτια του Βόλου και της ευρύτερης περιοχής.

“Η έρευνα δεν ήταν εύκολη. Πολλά από τα παλιά, προσεισμικά σπίτια ήταν κλειστά, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις ήταν δύσκολο να εντοπιστούν οι κληρονόμοι τους. Άλλοι ιδιοκτήτες δίσταζαν να επιτρέψουν σε έναν άγνωστο άνθρωπο να μπει στο σπίτι τους και να φωτογραφίσει τα δάπεδα”

Καθοριστική ήταν η βοήθεια φίλων και γνωστών, τόνισε η κ. Μακρή, οι οποίοι, όταν πληροφορήθηκαν το αντικείμενο της έρευνας, άρχισαν να στέλνουν φωτογραφίες ή να υποδεικνύουν σπίτια στα οποία διατηρούνταν πλακίδια Μεφσούτ. Έτσι, έπειτα από μεγάλη προσπάθεια, συγκεντρώθηκε ένας σημαντικός αριθμός σχεδίων.

Η καταγραφή των πλακιδίων οδήγησε σταδιακά τη Θάλεια Μακρή-Σκοτινιώτη στην έρευνα για το ίδιο το εργοστάσιο: πώς ξεκίνησε η παραγωγή στον Βόλο, από πού προέρχονταν τα σχέδια, ποια ήταν η διαδικασία κατασκευής και ποια η ιστορία της οικογένειας Μεφσούτ.

Στην αναζήτηση στοιχείων συνέβαλαν μέλη της οικογένειας που παρέμειναν στον Βόλο, καθώς και η εγγονή του Βικέντιου Μεφσούτ, βασικού μετόχου της βιομηχανίας, η οποία ζει στην Αθήνα. Το αρχείο του εργοστασίου δεν έχει διασωθεί στο σύνολό του. Ένα μικρό τμήμα του σώθηκε την τελευταία στιγμή από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, ενώ στοιχεία βρέθηκαν επίσης στο Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας και στο Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς.

Ιδιαίτερα σημαντικό για την έρευνα ήταν το τελευταίο συμβόλαιο αγοράς του οικοπέδου, το οποίο παρέπεμπε σε προηγούμενες πράξεις. Μέσα από αυτά τα έγγραφα η συγγραφέας μπόρεσε να παρακολουθήσει τη σταδιακή αγορά των τμημάτων του οικοπέδου και, κατά συνέπεια, την επέκταση των κτιριακών εγκαταστάσεων του εργοστασίου.

Οι πληροφορίες αυτές τη βοήθησαν ακόμη και στη χρονολόγηση παλιών φωτογραφιών του Βόλου. Ανάλογα με το ποια κτίσματα του εργοστασίου εμφανίζονταν σε κάθε φωτογραφία, ήταν δυνατό να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η εποχή κατά την οποία είχε ληφθεί.

Παρ’ ότι η συγγραφέας εντόπισε παλιούς εργαζομένους και ανθρώπους που γνώριζαν τη λειτουργία της επιχείρησης, επέλεξε να στηριχθεί κυρίως σε έγγραφα, συμβόλαια και αρχειακό υλικό. Όπως εξήγησε, οι προφορικές μαρτυρίες ήταν πολύτιμες, αλλά συχνά παρουσίαζαν διαφορές μεταξύ τους. Για τον λόγο αυτό αναζήτησε στοιχεία που μπορούσαν να διασταυρωθούν και να επιβεβαιωθούν.

Τα πλακίδια Μεφσούτ ξεχώριζαν για την ποιότητα των υλικών, τα χρώματα και τα σχέδιά τους. Οι χρωστικές και τα υλικά της επάνω, ορατής επιφάνειας έρχονταν από τη Γαλλία, ενώ το εργοστάσιο συνεργαζόταν με την ΑΓΕΤ για τα τσιμέντα που χρησιμοποιούνταν στο υπόλοιπο τμήμα τους.

Πολλά από τα σχέδια του καταλόγου του 1930 είχαν επίσης γαλλική προέλευση. Η Θάλεια Μακρή-Σκοτινιώτη περιέγραψε μάλιστα την έκπληξή της όταν, σε ταξίδι της στο Βιετνάμ, αντίκρισε σχέδια ίδια με εκείνα που υπήρχαν στον Βόλο. Το Βιετνάμ υπήρξε γαλλική αποικία και τα γαλλικά σχέδια είχαν διαδοθεί σε διαφορετικές χώρες. Το εργοστάσιο του Βόλου δημιούργησε, πάντως, και δικά του μοτίβα. Η κατασκευή γινόταν με το χέρι. Κάθε πλακίδιο παραγόταν ξεχωριστά, τοποθετούνταν στην πρέσα και στη συνέχεια αφηνόταν να στεγνώσει, χωρίς να απαιτείται η ενεργοβόρα διαδικασία ψησίματος των κεραμικών πλακιδίων. Αργότερα, η εμφάνιση φθηνότερων μεθόδων παραγωγής κεραμικών πλακιδίων οδήγησε σε υποχώρηση τις βιομηχανίες τσιμεντοπλακιδίων.

Σήμερα, όπως ανέφερε η συγγραφέας, ο μόνος δημόσιος χώρος στον Βόλο όπου μπορεί κάποιος να δει διατηρημένα πλακίδια Μεφσούτ είναι το κτίριο των Δικαστηρίων. Σε πολλά σπίτια, αντίθετα, τα δάπεδα αφαιρέθηκαν κατά τη διάρκεια ανακαινίσεων. «Δεν ξέρετε πόσοι Βολιώτες με έχουν βρει στον δρόμο και μου είπαν: “Κρίμα που τα πετάξαμε”», ανέφερε χαρακτηριστικά. Σήμερα τα πλακίδια θεωρούνται πλέον ιδιαίτερα και πολλοί ιδιοκτήτες επιλέγουν να τα διατηρούν ή να τα επαναχρησιμοποιούν.

Η πρόταση της Θάλειας Μακρή-Σκοτινιώτη για το τμήμα του εργοστασίου που έχει απομείνει είναι να αγοραστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού και να μετατραπεί σε μουσείο βυζαντινού πολιτισμού. Όπως σημείωσε, στην περιοχή έχουν βρεθεί αξιόλογα βυζαντινά ψηφιδωτά, τα οποία θα μπορούσαν να συνδεθούν νοηματικά με την ιστορία του εργοστασίου και των μωσαϊκών πλακών.

Από το συγκρότημα που κάποτε καταλάμβανε ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο έχει απομείνει μόνο η πρόσοψη επί της οδού Πολυμέρη και ένα τμήμα βάθους περίπου πέντε μέτρων. Το υπόλοιπο οικόπεδο πωλήθηκε σταδιακά και στη θέση των εγκαταστάσεων ανεγέρθηκαν πολυκατοικίες.

Για τη συγγραφέα, το εργοστάσιο Μεφσούτ δεν αποτελεί απλώς μια παλιά παραγωγική μονάδα. «Είναι κομμάτι της ιστορίας μιας πόλης και της μνήμης της», υπογράμμισε, συνοψίζοντας τον βασικό στόχο του βιβλίου: να διασώσει όχι μόνο τα σχέδια των πλακιδίων, αλλά και την ιστορία των ανθρώπων που εργάστηκαν, δημιούργησαν και έζησαν γύρω από το εργοστάσιο.

Το βιβλίο θα παρουσιαστεί τη Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου, στις 7.30 το απόγευμα, στο ξενοδοχείο Ξενία του Βόλου, στον χώρο κάτω από τον οποίο βρίσκονται ακόμη θαμμένα τα ερείπια και τα πλακίδια των σπιτιών που κατέρρευσαν στους σεισμούς του 1955.