Πέντε Χρόνια από το Πρώτο Κρούσμα Covid-19: Τι δείχνει η έρευνα για την Infodemic και την πλαισίωση της πανδημίας

Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης, καθηγητής Πνευμονολογίας και Μάρντη Α. Ξιφαρά, υποψ. διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, υπογράφουν αυτή την μελέτη

Πέντε χρόνια μετά το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα Covid-19 στην Ελλάδα, στις 26 Φεβρουαρίου 2020, μια νέα έρευνα υπενθυμίζει ότι η πανδημία δεν υπήρξε μόνο υγειονομική δοκιμασία, αλλά και δοκιμασία ενημέρωσης: ένα παράλληλο κύμα υπερπληροφόρησης και παραπληροφόρησης -η διεθνώς αποκαλούμενη infodemic– που επηρέασε τη συμπεριφορά των πολιτών και, σε κρίσιμες στιγμές, υπονόμευσε την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας. Την μελέτη εκπόνησαν η Μάρντη Α. Ξιφαρά, υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, και ο Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης, καθηγητής Πνευμονολογίας και πρώην πρύτανης του ίδιου πανεπιστημίου. Ο κ. Γουργουλιάνης παρουσίασε τα βασικά ευρήματα, για πρώτη φορά σήμερα, μιλώντας στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ Βόλου, δίνοντας έμφαση στην ανάγκη θεσμικής και κοινωνικής «άμυνας» απέναντι σε μελλοντικά κύματα παραπληροφόρησης, ενώ η μελέτη θα δημοσιευτεί σε ιατρικά περιοδικά διεθνούς εμβέλειας.

Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται ο έντυπος Τύπος και ο τρόπος με τον οποίο «πλαισίωσε» την πανδημία, δηλαδή πώς επέλεξε να αναδείξει συγκεκριμένα θέματα, να ιεραρχήσει κινδύνους, να αποδώσει ευθύνες και να διαμορφώσει -άμεσα ή έμμεσα- ένα πλαίσιο κατανόησης της κρίσης. Σε σύγκριση με άλλα μέσα ενημέρωσης, ο έντυπος Τύπος φαίνεται ότι κράτησε, σε γενικές γραμμές, πιο συγκροτημένη και συστηματική γραμμή. Ωστόσο, η έρευνα καταγράφει ότι η κατεύθυνση και οι έμφαση της κάλυψης δεν υπήρξαν ουδέτερες: επηρεάστηκαν από τον πολιτικό προσανατολισμό κάθε μέσου και μεταβλήθηκαν ανάλογα με τη φάση της πανδημίας.

Για τις ανάγκες της ανάλυσης εξετάστηκαν τρεις εφημερίδες πανελλήνιας κυκλοφορίας με διαφορετικό πολιτικό προσανατολισμό (φιλελεύθερο, κεντρώο, αριστερό). Το υλικό που μελετήθηκε ήταν οι τίτλοι των πρωτοσέλιδων, με συγκριτική προσέγγιση, σε τρεις χαρακτηριστικές χρονικές περιόδους:
Μάρτιος – Μάιος 2020, Οκτώβριος 2020 – Ιανουάριος 2021 και Μάρτιος – Μάιος 2021. Από τη σύγκριση αναδείχθηκαν τόσο η κυρίαρχη θεματολογία κάθε περιόδου όσο και οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους τα μέσα «έστησαν» το αφήγημά τους γύρω από την πανδημία.

Πρώτη φάση: Φόβος και συσπείρωση (Μάρτιος – Μάιος 2020)

Η αρχική περίοδος χαρακτηρίστηκε από έντονη αβεβαιότητα, φόβο και ανάγκη για γρήγορη, αξιόπιστη ενημέρωση. Σύμφωνα με τα ευρήματα, και οι τρεις εφημερίδες —ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης— κινήθηκαν σε κλίμα συσπείρωσης: προτάχθηκε η εμπιστοσύνη στους θεσμούς, η αυθεντία της επιστημονικής κοινότητας και η ανάγκη συλλογικής πειθαρχίας.

Παρά τη γενική σύγκλιση στο μήνυμα, οι διαφοροποιήσεις ήταν ήδη ορατές:

• Η φιλελεύθερη εφημερίδα ανέδειξε κυρίως την έγκαιρη λήψη μέτρων, την αποτελεσματικότητα της κρατικής κινητοποίησης και την «υπεύθυνη στάση» των πολιτών, με πιο ψύχραιμη και ορθολογική γλώσσα.
• Η κεντρώα εφημερίδα έδωσε μεγαλύτερο βάρος στη επιστημονική τεκμηρίωση και στη συλλογική ευθύνη ως προϋπόθεση επιτυχίας.
• Η αριστερή εφημερίδα αναγνώρισε τη σοβαρότητα της κατάστασης, αλλά νωρίτερα από τις άλλες ανέδειξε ζητήματα διαφάνειας, ελλείψεων και αντοχών του συστήματος υγείας.

Δεύτερη φάση: Κόπωση και πολιτική κριτική (Οκτώβριος 2020 – Ιανουάριος 2021)

Με το δεύτερο κύμα, τους διαδοχικούς περιορισμούς και τις επιπτώσεις στην οικονομία και την καθημερινότητα, το πλαίσιο άλλαξε. Η κοινωνική κόπωση αναδείχθηκε ως κεντρικός άξονας της δημόσιας συζήτησης και, όπως καταγράφει η έρευνα, μαζί της ενισχύθηκε και η πολιτική αντιπαράθεση.

• Η φιλελεύθερη εφημερίδα διατήρησε πιο συγκρατημένο τόνο, αλλά άρχισε να αναδεικνύει συστηματικότερα τις οικονομικές επιπτώσεις και να ασκεί ήπια κριτική σε επιλογές διαχείρισης.
• Η κεντρώα προσέγγιση έγινε πιο σύνθετη, επιχειρώντας ισορροπία ανάμεσα στην προσήλωση στην επιστήμη και την ανάδειξη κοινωνικών/οικονομικών συνεπειών.
• Η αριστερή εφημερίδα ενίσχυσε την αντικυβερνητική κριτική, εστιάζοντας στις αντιφάσεις των μέτρων και στις επιπτώσεις τους σε ευάλωτες ομάδες.

Τρίτη φάση: Εμβολιασμοί και πόλωση (Μάρτιος – Μάιος 2021)

Η έναρξη του εμβολιασμού του γενικού πληθυσμού έφερε την ελπίδα επιστροφής στην κανονικότητα, αλλά —όπως καταγράφεται— τροφοδότησε και μια νέα ένταση: την πόλωση γύρω από την εμπιστοσύνη στα μέτρα, στα εμβόλια και στους θεσμούς.

• Η φιλελεύθερη εφημερίδα εστίασε στην αποτελεσματικότητα των εμβολίων, στην προοπτική ανοίγματος της αγοράς και στην οικονομική επανεκκίνηση.
• Η κεντρώα συνέχισε να προβάλλει την ανάγκη επιστημονικής τεκμηρίωσης και κοινωνικής συνοχής, ως όρους για να κλείσει η κρίση χωρίς νέο κύκλο ρήξεων.
• Η αριστερή εφημερίδα ανέδειξε κυρίως τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας, εντείνοντας την κριτική της για το κόστος που μεταφέρεται στους πιο αδύναμους.

Από την ενημέρωση στην κρίση εμπιστοσύνης

Στο συνολικό της συμπέρασμα, η έρευνα υπογραμμίζει ότι η πανδημία εξελίχθηκε και σε κρίση επικοινωνίας: μια δοκιμασία για τους θεσμούς, την επιστήμη και τον τρόπο με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης διαμεσολάβησαν την πραγματικότητα. Η κάλυψη στον έντυπο Τύπο κινήθηκε από τη στήριξη της κυβερνητικής πολιτικής έως την ανάδειξη μιας εικόνας ανεπαρκούς κρατικής διαχείρισης — με διαφορετικές εντάσεις και γωνίες ανάλογα με την πολιτική ταυτότητα του μέσου.

Η ανάλυση της πλαισίωσης δείχνει ότι η παρουσίαση της είδησης δεν ήταν μόνο «περιγραφή» εξελίξεων, αλλά και μηχανισμός που συνέβαλε στη διαμόρφωση στάσεων και συμπεριφορών. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην περιπτωσιολογική πλαισίωση όπου εμφανίστηκε, καθώς —σύμφωνα με την έρευνα— μπορεί να ενίσχυσε την πόλωση και να επηρέασε την εμπιστοσύνη προς θεσμούς και επιστημονικές αρχές.

Το κεντρικό μήνυμα είναι σαφές: η infodemic δεν ήταν παράπλευρη συνέπεια, αλλά κρίσιμος παράγοντας στη διαχείριση της πανδημίας. Και η πρόληψή της, με εργαλεία ενημερωτικής ετοιμότητας, διαφάνειας, επιβεβαίωσης της πληροφορίας και επικοινωνίας δημόσιας υγείας, παραμένει ένα ζητούμενο που δεν έχει ακόμη αφομοιωθεί πλήρως.