Ένα βιβλίο για την επανάσταση και την κλιματική κρίση: «Ο Φιντέλ Κάστρο και η εποχή μας»

Τι μπορεί να πει ο Φιντέλ Κάστρο σε έναν νέο άνθρωπο που βλέπει τις ανισότητες να μεγαλώνουν, τους πολέμους να πολλαπλασιάζονται και το περιβάλλον να απειλείται; Ο συλλογικός τόμος «Ο Φιντέλ Κάστρο και η εποχή μας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος, επιχειρεί να ανοίξει αυτή τη συζήτηση, εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Κουβανού ηγέτη.

Για το βιβλίο και τα ερωτήματα που διατρέχουν τις σελίδες του μίλησε στην ΕΡΤ Βόλου, στην εκπομπή «Με το βλέμμα στην πόλη», ο Δημήτρης Καλτσώνης, καθηγητής Θεωρίας Κράτους και Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ο οποίος έχει την επιμέλεια του τόμου. Έλληνες και Κουβανοί συγγραφείς εξετάζουν διαφορετικές πλευρές της σκέψης και της δράσης του Κάστρο, αναζητώντας τη σημασία τους για τον σημερινό κόσμο.

Όπως εξήγησε ο κ. Καλτσώνης, η αφετηρία της έκδοσης ξεπερνά την επέτειο. Το ενδιαφέρον στρέφεται σε όσα μπορούν να τροφοδοτήσουν μια σύγχρονη συζήτηση για την κοινωνική δικαιοσύνη, την εξουσία, τη συμμετοχή των πολιτών και το μέλλον του πλανήτη.

Η περιβαλλοντική προειδοποίηση

Ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση είχε η περιβαλλοντική διάσταση της σκέψης του Κάστρο. Ο κ. Καλτσώνης στάθηκε στην ομιλία του στη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το περιβάλλον το 1992, η οποία περιλαμβάνεται στον τόμο. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, ο Κουβανός ηγέτης συνέδεε την καταστροφή της φύσης με το ίδιο μοντέλο ανάπτυξης που παράγει κοινωνικές ανισότητες και ανταγωνισμούς. Έβλεπε, όπως ανέφερε, την περιβαλλοντική κρίση ως απειλή για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Αυτή η πλευρά της σκέψης του αποκτά, κατά τον καθηγητή, ιδιαίτερο βάρος σε μια εποχή που η κλιματική κρίση επηρεάζει όλο και περισσότερο την καθημερινή ζωή.

Όταν το κύρος γίνεται κίνδυνος εξουσίας

Από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συνέντευξης ήταν η αναφορά στη σχέση του ηγέτη με τον λαό. Ο κ. Καλτσώνης περιέγραψε μια αντίφαση που απασχολούσε τον Κάστρο: το μεγάλο κύρος των επαναστατών μετά την επικράτησή τους μπορεί να δώσει ώθηση στην κοινωνική αλλαγή, μπορεί όμως να διευκολύνει και την κατάχρηση εξουσίας. Απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο, εξήγησε, ο Κάστρο πρόβαλλε την ανάγκη διαλόγου, πειθούς και ενεργού συμμετοχής. Οι πολίτες χρειάζεται να μαθαίνουν να διαχειρίζονται οι ίδιοι τα πολιτικά και οικονομικά ζητήματα, χωρίς να εναποθέτουν όλες τις ελπίδες τους σε έναν ηγέτη. Σύμφωνα με την ερμηνεία που δίνει ο κ. Καλτσώνης, οι συζητήσεις στις γειτονιές, οι λαϊκές συνελεύσεις και η συμμετοχή των συνδικάτων αποτέλεσαν στοιχεία που συνέβαλαν στην αντοχή της κουβανικής κοινωνίας. Ο ίδιος υπογράμμισε, πάντως, ότι η εμπειρία αυτή δεν υπήρξε απαλλαγμένη από λάθη: «Τίποτα δεν είναι τέλειο, τίποτα δεν είναι αψεγάδιαστο».

Στο ερώτημα πόσο χώρο αφήνει το βιβλίο στην κριτική, ο καθηγητής ξεκαθάρισε ότι στόχος των συντελεστών είναι η ανάλυση της σκέψης του Κάστρο, με τις αντιφάσεις και τα προβλήματά της. Αναφέρθηκε σε δημόσιες αυτοκριτικές τοποθετήσεις του Κουβανού ηγέτη και στην αναγνώριση λανθασμένων οικονομικών επιλογών. Η μελέτη μιας τόσο μακράς πολιτικής διαδρομής, σημείωσε, προϋποθέτει να εξετάζονται τόσο οι προτάσεις όσο και η εφαρμογή τους, μαζί με τις αποκλίσεις που εμφανίστηκαν στην πράξη.

Η αλήθεια ως πολιτική ευθύνη

Το νήμα που συνέδεσε το τελευταίο μέρος της συζήτησης ήταν η επαναστατική ηθική. Τι υποχρεώσεις δημιουργεί για εκείνον που διεκδικεί ή ασκεί εξουσία; Για τον κ. Καλτσώνη, κεντρική θέση έχει η ειλικρίνεια απέναντι στους πολίτες. «Η επαναστατική αλλαγή της κοινωνίας δεν μπορεί να γίνει με ψέματα. Δεν μπορεί να γίνει με μισές αλήθειες», ανέφερε, περιγράφοντας την αρχή που πρόβαλλε ο Κάστρο. Συνέδεσε αυτή τη στάση με την ουσιαστική μόρφωση του λαού και τη δυνατότητά του να συμμετέχει συνειδητά στις αποφάσεις. Αυτό θα ήθελε, όπως είπε, να κρατήσει και ένας νέος αναγνώστης κλείνοντας το βιβλίο: την αξία της αλήθειας, της συζήτησης και της αναζήτησης λύσεων. Μαζί με την αισιοδοξία ότι οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν – μια αισιοδοξία που, σύμφωνα με τον ίδιο, διαπερνούσε ακόμη και τα τελευταία κείμενα του Κουβανού ηγέτη.