Δεν είναι οι αριθμοί που σοκάρουν περισσότερο. Είναι τα «χαμένα» ονόματα. Δεν είναι τα στατιστικά. Είναι οι διαδρομές. Δεν είναι η «μεγάλη Ιστορία». Είναι οι άνθρωποι. Αυτό είναι, ίσως, το πιο κρίσιμο μήνυμα που εκπέμπουν τα Αρχεία Arolsen — και αυτό που τα καθιστά σήμερα πιο επίκαιρα από ποτέ.
Στη μικρή γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, φυλάσσονται σήμερα περίπου 30 εκατομμύρια έγγραφα, που αφορούν τα θύματα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και καταναγκαστικής εργασίας. Αυτά δεν είναι απλώς αριθμοί ή ιστορικά τεκμήρια· είναι προσωπικές ιστορίες, ανθρώπινες ζωές που καταγράφηκαν από τους ναζί και παραμένουν ζωντανές μέσα από τα Αρχεία Arolsen.
Ο Γιώργος Πολυδωράκης, Εμπειρογνώμονας Πρεσβευτής – Σύμβουλος Α’, προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών και εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διεθνή Επιτροπή για τα Αρχεία Arolsen, μοιράζεται, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, τη μακρά εμπειρία του και τη σημασία που έχουν τα Αρχεία Arolsen για τη διατήρηση της μνήμης, για την επιστημονική έρευνα και για την εκπαίδευση των νεότερων γενεών.
«Τα Αρχεία Arolsen πρώτα απ’ όλα -και πάνω απ’ όλα- δεν είναι τα αντικείμενα, είναι τα έγγραφα. Μιλάμε για περίπου 30 εκατομμύρια έγγραφα -πρωτότυπα ή αντίγραφα- από τα περισσότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης και καταναγκαστικής εργασίας», τονίζει ο κ. Πολυδωράκης, ο οποίος βρέθηκε την περασμένη Δευτέρα (2 Φεβρουαρίου) στη Θεσσαλονίκη για την απόδοση δύο δαχτυλιδιών στον 83χρονο γιο κρατούμενου στο στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας Neuengamme.
Υπάρχουν, όπως εξηγεί, κάποιες εξαιρέσεις: μεγάλα στρατόπεδα όπως το Άουσβιτς διατήρησαν τα δικά τους αρχεία και δημιούργησαν το δικό τους μουσείο και αρχείο. Ωστόσο, τα πρωτότυπα των περισσότερων άλλων στρατοπέδων συγκεντρώθηκαν στο Μπαντ Άρολσεν, όχι μακριά από τα όρια των τεσσάρων ζωνών κατοχής (σ.σ. μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Γερμανία καταλήφθηκε από τους νικητές και χωρίστηκε σε ζώνες κατοχής. Οι τρεις δυτικές ζώνες ήταν οι περιοχές που ελέγχονταν από ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο και Γαλλία στη Δυτική Γερμανία, ενώ η Σοβιετική Ένωση είχε την ανατολική ζώνη).
Η διαδικασία αυτή ξεκίνησε αμέσως μετά το τέλος του πολέμου, με κύριο στόχο όχι τη δημιουργία ιστορικής βιβλιογραφίας αλλά τη βοήθεια των θυμάτων και των συγγενών τους για να βρουν τους ανθρώπους τους. Όπως σημειώνει ο κ. Πολυδωράκης:
«Ο σκοπός από την πρώτη στιγμή δεν ήταν η επιστημονική τεκμηρίωση για να γραφτεί η ιστορία. Ο σκοπός εκείνη την εποχή, από την πρώτη στιγμή, ήταν να βοηθήσουν τα θύματα και τους συγγενείς τους κυρίως για να εντοπίσουν τους ανθρώπους τους».
Τα Αρχεία ξεκίνησαν τη λειτουργία τους ήδη από το 1948 ως International Tracing Service (ITS) και από το 1955 λειτουργούν περίπου όπως σήμερα, υπό την επίβλεψη μιας Διεθνούς Επιτροπής και διευθυντή αρχικά ορισμένο από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, ο οποίος, ωστόσο, αποσύρθηκε από τη διοίκηση και πλέον, από το 2011, ο διευθυντής των Αρχείων επιλέγεται από την αποτελούμενη από 11 χώρες Διεθνή Επιτροπή -μεταξύ αυτών και η Ελλάδα.
Έγγραφα που μιλούν – Η μαρτυρία των θυμάτων
Η καρδιά των Αρχείων Arolsen είναι τα προσωπικά στοιχεία των κρατουμένων. Ο προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών εξηγεί:
«Μιλάμε κατά βάση για έγγραφα και αφορούν περίπου 17,5 εκατομμύρια θύματα των ναζιστικών διώξεων στα στρατόπεδα — περίπου το 1/3 αυτών είναι Εβραίοι και τα άλλα 2/3 άλλες κατηγορίες κρατουμένων: πολιτικοί κρατούμενοι, ομοφυλόφιλοι, Ρομά κλπ — όλες οι κατηγορίες που υπέστησαν διώξεις κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος».
Οι ναζί είχαν σύστημα: κάθε κρατούμενος καταγραφόταν με όλες τις προσωπικές και οικογενειακές λεπτομέρειες πριν οδηγηθεί στην εκτέλεση ή στη δουλεία. Τα έγγραφα αυτά, που περιλαμβάνουν αλληλογραφία και καρτέλες κρατουμένων, δίνουν τη δυνατότητα να ανασυνθέσουμε την προσωπική πορεία των θυμάτων, σημειώνει ο κ. Πολυδωράκης, εξηγώντας πως η αξία αυτών των εγγράφων δεν περιορίζεται μόνο στην ιστορική τεκμηρίωση.
«Μέσα από τις προσωπικές ιστορίες καταλαβαίνουμε, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτοί οι αριθμοί που έχουμε -17,5 εκατομμύρια κρατούμενοι σε στρατόπεδα- δεν είναι απλώς αριθμοί· ήταν άνθρωποι με προσωπικές ιστορίες», τονίζει.
Κάθε ιστορία κρατουμένου είναι μοναδική: ποιο στρατόπεδο επισκέφθηκε, πότε μεταφέρθηκε, πότε απελευθερώθηκε ή δολοφονήθηκε. Η τεκμηρίωση αυτή αφορά και τους Έλληνες κρατούμενους, ανεξαρτήτως θρησκείας ή πολιτικών πεποιθήσεων.
Από την κλειστή έρευνα στην ανοιχτή επιστημονική μελέτη
Τα Αρχεία παρέμειναν κλειστά για την ακαδημαϊκή έρευνα μέχρι το 2006, σύμφωνα με τον κ. Πολυδωράκη. Από τότε, με τροποποίηση της διεθνούς συνθήκης, άνοιξαν και για τους ιστορικούς, επιτρέποντας την εκπόνηση μελετών και τη συγγραφή βιβλίων με βάση το πρωτογενές υλικό.
«Το έργο τους, μέχρι πριν από 20 χρόνια ήταν τελείως κλειστό στην ακαδημαϊκή έρευνα και ήταν ανοιχτό μόνο για πολύ συγκεκριμένους λόγους. Ο στόχος από εδώ και πέρα πρέπει να είναι να να μάθουν περισσότεροι γι’ αυτά», λέει ο κ. Πολυδωράκης.
Εξηγεί δε, πως η ψηφιοποίηση των εγγράφων έχει φτάσει σε πολύ υψηλό ποσοστό, περίπου 90-95%, επιτρέποντας πλέον την ευκολότερη πρόσβαση και αναζήτηση.
«Μία πιο λεπτομερής τεκμηρίωση είναι πλέον δυνατή λόγω της ψηφιοποίησης — θα μπορούμε πιο εύκολα να έχουμε στοιχεία, όπως πόσοι προέρχονταν από την Ελλάδα κλπ», επισημαίνει ο κ. Πολυδωράκης.
Η αξία για τη σύγχρονη κοινωνία
Τα Αρχεία Arolsen δεν είναι μόνο ιστορικά ή ερευνητικά εργαλεία. Είναι μαθήματα ανθρωπιάς και μνήμης. Στην ερώτηση τι σημαίνει το έργο των αρχείων για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, ο κ. Πολυδωράκης απαντά:
«Τα θύματα ήταν άνθρωποι καθημερινοί, ήταν άνθρωποι σαν εμάς, οι οποίοι σε εκείνη τη συγκυρία λόγω της θηριωδίας του ναζιστικού καθεστώτος βρέθηκαν εκεί. Θα μπορούσε να είναι οποιοσδήποτε από εμάς».
Η ιστορία των Αρχείων αποτελεί, λοιπόν, μια υπενθύμιση: οι θηριωδίες και τα θύματα των Ναζί δεν ήταν απλώς αριθμοί· ήταν ζωές, οικογένειες, προσωπικά βιώματα. Μέσα από αυτά τα έγγραφα, η ιστορική μνήμη γίνεται ζωντανή, απευθυνόμενη στον καθένα μας, ως προειδοποίηση και διδασκαλία για το παρόν και το μέλλον.
«Μια ακόμα σοβαρή αξία αυτών των Αρχείων είναι ότι τεκμηριώνουν με τρόπο που κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί τις θηριωδίες των ναζί. Τα αρχεία αυτά, με τελείως αντικειμενικό τρόπο, τεκμηριώνουν την πραγματικότητα, την αλήθεια, το τι πραγματικά έγινε», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Πολυδωράκης.
Η ελληνική συνεισφορά και η Προεδρία
Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Προεδρίας στη Διεθνή Επιτροπή των Αρχείων Arolsen (από τον Ιούνιο του 2024 έως τον Ιούνιο του 2025), ένα σημαντικό έργο ήταν η διαδικασία επιλογής του νέου διευθυντή των Αρχείων.
Ο κ. Πολυδωράκης εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τη διαδικασία: «Η επιλογή του διευθυντή για τα επόμενα τουλάχιστον πέντε, σημαίνει και επιλογή στρατηγικής για το πού θέλουμε να πάνε τα Αρχεία και πώς θα δραστηριοποιηθούν για τα επόμενα πέντε με δέκα χρόνια».
Παράλληλα, η Ελληνική Προεδρία προώθησε την ορατότητα των Αρχείων, ενισχύοντας την εκπαιδευτική και ιστορική τους διάσταση: «Ο στόχος από εδώ και πέρα πρέπει να είναι να αποκτήσουν όλο και μεγαλύτερη ορατότητα και να μάθουν οι πολίτες για αυτά, να μάθουν για τις ιδιότητές τους και πώς μπορούν να τα χρησιμοποιούν για όλους τους σκοπούς: για την ιστορική έρευνα και ακόμα για την επιμόρφωση των νεότερων γενεών».
Η Ελλάδα συμμετέχει ενεργά στη Διεθνή Επιτροπή, αναγνωρίζοντας τη σημασία των Αρχείων για τη διατήρηση της μνήμης και τη διδασκαλία της ιστορίας.
Η δύναμη της μνήμης και της ιστορίας
Τα Αρχεία Arolsen διδάσκουν κάτι περισσότερο από ιστορία· διδάσκουν ανθρωπιά. Μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των κρατουμένων, ο κ. Πολυδωράκης επισημαίνει τη διαχρονική αξία τους:
«Η ιστορία ζωντανεύει μέσα από αυτά τα αρχεία, γιατί δεν είναι η γενικότερη ιστορία, δεν είναι η γενική πολιτική ιστορία, δεν είναι τα μεγάλα γεγονότα. Οι μεγάλοι πρωταγωνιστές είναι οι άνθρωποι, οι καθημερινοί, και η ιστορία τους βγαίνει μέσα από αυτά τα Αρχεία».
Τα Αρχεία δεν είναι απλώς αποθήκες εγγράφων· είναι εργαλεία μνήμης, πρόληψης, διδασκαλίας και βιωματικης μάθησης. Προστατεύουν την αλήθεια και απαντούν με τεκμηριωμένο τρόπο σε όσους αμφισβητούν ή διαστρεβλώνουν το Ολοκαύτωμα και τις ναζιστικές διώξεις.
Στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο, η πρόσβαση σε αυτά τα αρχεία βοηθάει όχι μόνο να κατανοήσουμε το παρελθόν αλλά και να διδάξουμε τις επόμενες γενιές για την αξία της ανθρώπινης ζωής, της αξιοπρέπειας και της ιστορικής αλήθειας, καταλήγει ο προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών.
ΠΗΓΉ: ΑΠΕ – ΜΠΕ
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
