Τι είναι το φαινόμενο «μπλοκ Ω» που προκαλεί το ακραίο κύμα καύσωνα στην Ευρώπη

Το ισχυρό κύμα καύσωνα που πλήττει τη Δυτική Ευρώπη και έχει προκαλέσει δεκάδες θανάτους, ιδιαίτερα στη Γαλλία, συνδέεται με ένα ιδιαίτερο μετεωρολογικό φαινόμενο που ονομάζεται Omega Block ή «μπλοκ Ω».

Οι μετεωρολόγοι θεωρούν ότι το φαινόμενο αυτό ευθύνεται για την παρατεταμένη παραμονή εξαιρετικά θερμών αερίων μαζών πάνω από μεγάλες περιοχές της Ευρώπης, με τις θερμοκρασίες σε Ισπανία και Γαλλία να ξεπερνούν τους 40 βαθμούς Κελσίου.

Πώς εξηγείται

Η ονομασία προέρχεται από το ελληνικό γράμμα Ω, καθώς η διάταξη των ατμοσφαιρικών συστημάτων στον χάρτη θυμίζει το συγκεκριμένο σχήμα.

Σύμφωνα με τη Σαμάνθα Μπέρτζες του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Προγνώσεων Καιρού, ένα ιδιαίτερο μοτίβο ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας έχει δημιουργήσει «ένα είδος κυκλοφοριακής συμφόρησης στην ατμόσφαιρα που εγκλωβίζει τη ζέστη».

Ειδικότερα στο κέντρο σχηματίζεται ένα ισχυρό πεδίο υψηλών πιέσεων, το οποίο περιβάλλεται από δύο συστήματα χαμηλών πιέσεων εκατέρωθεν. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται ένα «μπλοκάρισμα» της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το αεροχείμαρρο (jet stream) μεταφέρει τα καιρικά συστήματα από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Κατά τη διάρκεια ενός Omega Block, όμως, αυτή η ροή διαταράσσεται και ο αεροχείμαρρος αποκτά έντονες καμπές προς βορρά και νότο, εγκλωβίζοντας τα συστήματα πίεσης στην ίδια περιοχή.

Γιατί προκαλεί τόσο έντονη ζέστη

Κάτω από το αντικυκλωνικό πεδίο επικρατούν:

• αίθριος ουρανός,
• περιορισμένη νέφωση,
• ασθενείς άνεμοι,
• παρατεταμένη ηλιοφάνεια.

Η υψηλή πίεση εμποδίζει την ανάπτυξη νεφών και καταιγίδων, επιτρέποντας στην ηλιακή ακτινοβολία να θερμαίνει συνεχώς το έδαφος και την ατμόσφαιρα.

Έτσι, ο θερμός αέρας παραμένει εγκλωβισμένος πάνω από τις ίδιες περιοχές για αρκετές ημέρες ή ακόμη και εβδομάδες.

Τα Omega Blocks συνήθως διαρκούν από τρεις έως δέκα ημέρες, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να επιμείνουν πολύ περισσότερο.

Ο «θερμικός θόλος»

Όταν το σύστημα υψηλών πιέσεων παραμένει εξαιρετικά σταθερό, μπορεί να εξελιχθεί σε έναν λεγόμενο «θερμικό θόλο» (heat dome).

Ουσιαστικά λειτουργεί σαν ένα καπάκι πάνω από μια κατσαρόλα που βράζει, παγιδεύοντας τη θερμότητα κοντά στην επιφάνεια του εδάφους.

Ο αέρας που κατεβαίνει προς το έδαφος θερμαίνεται ακόμη περισσότερο λόγω συμπίεσης, ενώ η θερμότητα δεν μπορεί να διαφύγει προς τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας.

Παράλληλα, οι συνθήκες αυτές περιορίζουν τη δημιουργία νεφών και συνοδεύονται από ασθενείς ανέμους. Ο καθαρός ουρανός επιτρέπει στην ηλιακή ακτινοβολία να θερμαίνει περισσότερο το έδαφος, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο ενίσχυσης της ζέστης.

Σαν «ηλεκτρική σκούπα» που μεταφέρει θερμό αέρα

Ο μετεωρολόγος Σεμπαστιάν Λεά της γαλλικής μετεωρολογικής υπηρεσίας παρομοιάζει το φαινόμενο με μια «ηλεκτρική σκούπα» που απορροφά θερμές αέριες μάζες από τη Βόρεια Αφρική και τις μεταφέρει βίαια προς τον ευρωπαϊκό βορρά.

Έτσι, ιδιαίτερα θερμός αέρας φτάνει σε περιοχές που συνήθως δεν βιώνουν τόσο υψηλές θερμοκρασίες για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.

Γιατί ο καιρός διαφέρει από περιοχή σε περιοχή

Οι περιοχές που βρίσκονται κάτω από το κέντρο του αντικυκλώνα βιώνουν ακραία ζέστη και ξηρασία.

Αντίθετα, οι περιοχές που βρίσκονται στις δύο πλευρές του συστήματος χαμηλών πιέσεων αντιμετωπίζουν πιο δροσερές συνθήκες, βροχές και καταιγίδες.

Στη Βρετανία, για παράδειγμα, η νότια και ανατολική χώρα επηρεάζονται από υψηλές θερμοκρασίες, ενώ τα βόρεια και δυτικά τμήματα παραμένουν πιο ψυχρά και υγρά.

Συνδέεται με την κλιματική αλλαγή;

Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε οριστικό συμπέρασμα για το αν η κλιματική αλλαγή αυξάνει τη συχνότητα εμφάνισης των «Ω μπλοκ».

Υπάρχει όμως ισχυρή επιστημονική συναίνεση ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη αυξάνει τη συχνότητα και την ένταση των καυσώνων.

Η μέση θερμοκρασία της Γης έχει ήδη αυξηθεί κατά περίπου 1,3 βαθμούς Κελσίου σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή, κυρίως λόγω της καύσης ορυκτών καυσίμων.

Σύμφωνα με την ερευνήτρια ακραίων καιρικών φαινομένων Clair Barnes από το Imperial College του Λονδίνου, οι ευρωπαϊκοί καύσωνες είναι σήμερα κατά 2 έως 4 βαθμούς θερμότεροι σε σχέση με έναν κόσμο χωρίς ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.

Αυτό σημαίνει ότι όταν εμφανίζονται φαινόμενα όπως το «Ω μπλοκ», οι θερμοκρασίες που προκαλούν μπορούν να είναι σημαντικά υψηλότερες και οι επιπτώσεις τους πιο σοβαρές.