Στις Βρυξέλλες οι «27»: ενέργεια, Ουκρανία και προϋπολογισμός δοκιμάζουν την ευρωπαϊκή συνοχή

Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ανοίγει την αυλαία, στις Βρυξέλλες, για μία από τις πλέον πυκνές και πολιτικά σύνθετες Συνόδους Κορυφής του έτους, με τους ηγέτες των 27 κρατών μελών της Ένωσης να καλούνται σε δύο ημέρες να διαχειριστούν την ενεργειακή ακρίβεια, τη συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία, τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό, την άμυνα, τη διεύρυνση, τη μετανάστευση και την κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή. Η ατζέντα είναι βαρύτερη από ό,τι συνήθως, όμως οι προσδοκίες για αποφάσεις μεγάλης εμβέλειας παραμένουν περιορισμένες.

Ανταγωνιστικότητα με κοινωνικό πρόσημο

Η Σύνοδος ξεκινά με την ανταγωνιστικότητα, και εισαγωγική παρουσία της προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μέτσολα. Η συζήτηση θα κινηθεί σε τρεις άξονες: την πρόοδο της ατζέντας Μία Ευρώπη, μία Αγορά, την ενεργειακή ακρίβεια και τις παγκόσμιες μακροοικονομικές ανισορροπίες. Οι ηγέτες θα εξετάσουν επίσης την ανάγκη επιτάχυνσης των νομοθετικών φακέλων για τη βιομηχανία, τα δίκτυα, το εταιρικό δίκαιο, την απλούστευση των κανόνων και την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.

Η ευρωπαϊκή συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα επιχειρεί πλέον να υπερβεί το στενό πλαίσιο της επιχειρηματικότητας και να αποκτήσει κοινωνικό περιεχόμενο. Στην Τριμερή Κοινωνική Σύνοδο που προηγήθηκε, χθες Τετάρτη 14/10, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν συνέδεσε την ανταγωνιστικότητα με την κοινωνική δικαιοσύνη και έθεσε ως προτεραιότητες την προσιτή ενέργεια, μια ενιαία αγορά που προστατεύει τα εργασιακά δικαιώματα, ποιοτικές θέσεις εργασίας και έναν μακροπρόθεσμο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό που θα διαφυλάσσει «το κοινωνικό DNA της Ευρώπης».

Η κρίσιμη μάχη της ενέργειας

Η ενεργειακή κρίση αναμένεται να είναι το πολιτικά πιο ευαίσθητο κεφάλαιο της Συνόδου. Ο Αντόνιο Κόστα προανήγγειλε, μετά την Τριμερή Κοινωνική Σύνοδο, ότι οι τιμές της ενέργειας θα βρεθούν στο επίκεντρο των εργασιών των «27», με στόχο μια συντονισμένη ευρωπαϊκή απάντηση μέσω στοχευμένων και προσωρινών μέτρων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Οι «27» καλούνται να βρουν κοινό έδαφος για μια ευρωπαϊκή απάντηση που θα είναι στοχευμένη, προσωρινή και συμβατή με την ενιαία αγορά. Στις επιλογές τους αναμένεται να είναι η παράταση του προσωρινού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων για τους πλέον εκτεθειμένους βιομηχανικούς τομείς, η πρόταση της Επιτροπής για αναβολή ορισμένων υποχρεώσεων του κανονισμού για το μεθάνιο, η βραχυπρόθεσμη βελτιστοποίηση της δυναμικότητας και της αποτελεσματικότητας των ευρωπαϊκών διυλιστηρίων και πρωτοβουλίες για κοινή συγκέντρωση της ενεργειακής ζήτησης σε εθελοντική βάση.

Ευρωπαίος αξιωματούχος υπογράμμισε ότι δεν υπάρχει «μαγική λύση» για την αποκλιμάκωση των τιμών των καυσίμων και ότι κάθε πρόσθετο μέτρο θα πρέπει να συγκεντρώνει ομοφωνία. Την ίδια στιγμή, κατέστησε σαφές πως οι ηγέτες θέλουν να συνεχιστεί η πίεση προς την Κομισιόν για άμεσες παρεμβάσεις, επειδή η άνοδος των τιμών γίνεται αισθητή σε όλη την Ευρώπη.

Μακροπρόθεσμη ευρωπαϊκή θέση παραμένει η απεξάρτηση από τις ασταθείς αγορές ορυκτών καυσίμων και η ταχύτερη ενεργειακή μετάβαση (εξηλεκτρισμός, ανανεώσιμες και χαμηλών εκπομπών πηγές ενέργειας, δίκτυα, αποθήκευση και ενεργειακή απόδοση) ως η μόνη διαρθρωτική απάντηση που μπορεί να ενισχύσει την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και να μειώσει μόνιμα τις τιμές.

Προϋπολογισμός και νέες προτεραιότητες

Μετά τη συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα και την ενέργεια, οι ηγέτες θα περάσουν στο επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο για την περίοδο 2028-2034. Η διαπραγμάτευση θα βασιστεί στο αναθεωρημένο «ιρλανδικό πλαίσιο», το οποίο επιχειρεί να γεφυρώσει τις διαφορές ανάμεσα σε εκείνους που ζητούν ενίσχυση των νέων ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων και σε όσους επιδιώκουν περιορισμό του συνολικού προϋπολογισμού και των εθνικών εισφορών.

Δεν αναμένεται τελική συμφωνία στη σημερινή Σύνοδο. Το ζητούμενο είναι να αποτυπωθούν οι πολιτικές θέσεις των κρατών-μελών και να προετοιμαστεί το έδαφος για την επόμενη, πιο συγκεκριμένη φάση των συνομιλιών, την οποία θα αναλάβει να διευθύνει ο Αντόνιο Κόστα. Ο στόχος παραμένει συμφωνία έως το τέλος του 2026, ώστε οι νομοθετικές πράξεις να εγκριθούν το 2027 και να αποφευχθεί διακοπή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης τον Ιανουάριο του 2028.

Το πιο δύσκολο σημείο αφορά τους νέους ίδιους πόρους. Πολλά κράτη-μέλη θέλουν να περιορίσουν την αύξηση των εθνικών εισφορών, ενώ η χρηματοδότηση της ανταγωνιστικότητας, της έρευνας, της άμυνας και της ασφάλειας απαιτεί νέες πηγές εσόδων. Η αντιπαράθεση αφορά επίσης τη διατήρηση της πολιτικής συνοχής και της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, που εξακολουθούν να διαθέτουν ισχυρή πολιτική βάση στήριξης.

Το «διαπραγαμτευτικό κουτί» (negobox) της Ιρλανδικής Προεδρίας προβλέπει σαφή μετατόπιση προς τις νέες προτεραιότητες, με τη χρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας να υπερδιπλασιάζεται σε σταθερές τιμές σε σύγκριση με το ισχύον πλαίσιο, ενώ το Horizon Europe αυξάνεται περισσότερο από 50%. Όμως, σύμφωνα και με την ιρλανδική πρόταση, το μερίδιο των παραδοσιακών πολιτικών Συνοχής και Γεωργίας περιορίζεται αισθητά.

Ουκρανία, Ρωσία και ΗΠΑ

Η δεύτερη ημέρα της Συνόδου ανοίγει με την Ουκρανία και με τη συμμετοχή του Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Η ΕΕ θα επιχειρήσει να στείλει νέο μήνυμα ενότητας απέναντι στις ρωσικές επιθέσεις κατά αμάχων και κρίσιμων υποδομών, ιδιαίτερα ενόψει του χειμώνα.

Ειδική έμφαση αναμένεται να δοθεί στην ενίσχυση της αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας, στην προστασία των ενεργειακών υποδομών και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας του ουκρανικού ενεργειακού συστήματος, μεταξύ άλλων μέσω του Ταμείου Ενεργειακής Στήριξης της Ουκρανίας.

Η ΕΕ θεωρεί ότι οι οικονομικές ανάγκες της Ουκρανίας για το 2026 έχουν καλυφθεί με τους διαθέσιμους μηχανισμούς, όμως η συζήτηση για νέα χρηματοδότηση δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ θα είναι δύσκολη.

Οι «27» θα εξετάσουν την αύξηση της πίεσης προς τη Ρωσία, την εφαρμογή του 21ου πακέτου κυρώσεων, την καταπολέμηση της παράκαμψης των μέτρων και τις ενέργειες κατά του ρωσικού «σκιώδους στόλου». Η ΕΕ εξακολουθεί να ζητεί μείωση των ρωσικών ενεργειακών εσόδων, αποτελεσματικότερο κλείσιμο των παραθύρων παράκαμψης και κοινή ευρωπαϊκή προσέγγιση απέναντι στους κινδύνους ασφάλειας και περιβάλλοντος που συνδέονται με τα συγκεκριμένα πλοία.

Ιδιαίτερη πολιτική αμηχανία εξακολουθεί να προκαλεί η διαφαινόμενη συνεργασία ΗΠΑ-Ρωσίας για στοχευμένη προσωρινή άρση κυρώσεων στο ρωσικό ντίζελ. Η ΕΕ δεν συναινεί με την αμερικανική απόφαση, και οι Ευρωπαίοι ηγέτες θέλουν να αποτυπωθεί στα συμπεράσματα η απόστασή τους από αυτή την επιλογή, παρά το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή πλευρά δεν φαίνεται διατεθημένη να ανοίξει μέτωπο με την Ουάσιγκτον.

Η επίσημη θέση της Κομισιόν είναι ότι ο διάλογος με τις Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να συνεχιστεί ακόμη και όταν υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες, ενώ η ΕΕ θα επιμείνει ότι καμία ειρηνευτική διευθέτηση δεν μπορεί να αποφασιστεί χωρίς την Ουκρανία και ότι η Ευρώπη θα πρέπει να διασφαλίσει τα δικά της συμφέροντα σε οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία.

Άμυνα, διεύρυνση και Μέση Ανατολή

Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια θα επικεντρωθεί στις υβριδικές επιθέσεις, στις δολιοφθορές, στις παραβιάσεις εναέριου χώρου και χωρικών υδάτων, στην προστασία κρίσιμων υποδομών και στην επιτάχυνση της ευρωπαϊκής αμυντικής ετοιμότητας έως το 2030. 

Απόψε το βράδυ οι ηγέτες θα έχουν στρατηγική συζήτηση για τη διεύρυνση και τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις. Βασική γραμμή παραμένει πως η διεύρυνση αποτελεί γεωστρατηγική επένδυση για ειρήνη, ασφάλεια και σταθερότητα, αλλά πρέπει να προχωρήσει παράλληλα με την προετοιμασία της ίδιας της Ένωσης για μια μεγαλύτερη και λειτουργική Ευρώπη.

Ιδιαίτερη προσοχή αναμένεται να δοθεί στο Μαυροβούνιο, που παραμένει η πλέον προωθημένη υποψήφια χώρα και ήδη βρίσκεται στη φάση σύνταξης της συνθήκης προσχώρησης. Στην ατζέντα βρίσκονται επίσης η πρόοδος της Αλβανίας, η ενταξιακή πορεία της Ουκρανίας και της Μολδαβίας, καθώς και η ανάγκη για θεσμικές εγγυήσεις, μεταρρυθμίσεις και σεβασμό του κράτους δικαίου.

Η Μέση Ανατολή θα αποτελέσει επίσης ξεχωριστό κεφάλαιο, με αναφορά στον κίνδυνο μόνιμων διαταραχών στις αλυσίδες εφοδιασμού, ιδίως στην ενέργεια, στα λιπάσματα και στα τρόφιμα, αλλά και μια καθαρή διατύπωση για το ότι το Ιράν δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικό όπλο και ότι πρέπει να επανέλθει σε πλήρη συνεργασία με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας.

Μετανάστευση σε προεκλογικό περιβάλλον

Η Σύνοδος θα ολοκληρωθεί με στρατηγική συζήτηση για τη μετανάστευση, σε ιδιαίτερα βαρύ πολιτικό κλίμα. Οι ηγέτες θα εξετάσουν την εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου, την αύξηση των επιστροφών, τη χρήση θεωρήσεων, εμπορίου και αναπτυξιακής πολιτικής ως μοχλών πίεσης προς τρίτες χώρες, καθώς και την καταπολέμηση των δικτύων διακίνησης ανθρώπων.

Η ισπανική διάσταση είναι σημαντική, αλλά η στάση που θα κρατήσει ο Πέδρο Σάντσεθ εκτιμάται ότι θα είναι μια προσπάθεια πολιτικής ισορροπίας. Στον ισπανικό Τύπο και στις πρόσφατες δημόσιες τοποθετήσεις του εμφανίζεται να υπερασπίζεται μια προσέγγιση που απορρίπτει τη δαιμονοποίηση των μεταναστών, επιμένει στον σεβασμό της νομιμότητας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζητεί ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και συνεργασία των περιφερειών για τους ανηλίκους, αλλά ταυτόχρονα προβάλλει τις επιστροφές και τη διοικητική αποσυμπίεση της Θέουτα ως απόδειξη ότι η κυβέρνηση διατηρεί τον έλεγχο. Με άλλα λόγια, είναι πιθανό να υιοθετήσει αυστηρότερο τόνο στη διαχείριση, χωρίς όμως να νομιμοποιήσει την ατζέντα του Partido Popular  και του Vox περί «εισβολής» στη Θέουτα.

Η ουσία της διήμερης Συνόδου δεν θα κριθεί μόνο από τη διατύπωση των τελικών συμπερασμάτων, αλλά από το κατά πόσο οι «27» θα κατορθώσουν να μετατρέψουν την επίκληση της ενότητας σε συγκεκριμένες κοινές κινήσεις για την ενέργεια, τον προϋπολογισμό, τη στήριξη της Ουκρανίας και τη διαχείριση των μεταναστευτικών πιέσεων. Με τα μέχρι στιγμής δεδομένα, η Σύνοδος φαίνεται πως θα είναι περισσότερο σταθμός δύσκολων ισορροπιών και λιγότερο σημείο μεγάλων αποφάσεων. 

Διαβάστε επίσης: Μητσοτάκης από Βρυξέλλες: Όχι σε περικοπές σε κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής – Πρόσθετες ευελιξίες για το ενεργειακό κόστος ζητά η Ελλάδα