Πώς ένα φάρμακο που βρίσκεται σε όλα τα σπίτια έγινε ασπίδα κατά του καρκίνου

Ο Νικ Τζέιμς, ένας Βρετανός κατασκευαστής επίπλων γύρω στα 40, άρχισε να ανησυχεί για την υγεία του όταν η μητέρα του πέθανε από καρκίνο και αργότερα ο αδελφός του, καθώς και άλλα μέλη της οικογένείας του, διαγνώστηκαν με καρκίνο του παχέος εντέρου. Υποβλήθηκε σε γενετικό έλεγχο και διαπιστώθηκε ότι φέρει ένα ελαττωματικό γονίδιο που προκαλεί το σύνδρομο Lynch, μια κατάσταση που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης της συγκεκριμένης μορφής καρκίνου. Ο Τζέιμς επιλέχθηκε να συμμετάσχει σε κλινική δοκιμή που εξέταζε αν μια καθημερινή δόση ασπιρίνης (ακετυλοσαλικυλικού οξέος) μπορεί να προστατεύσει από την ανάπτυξη καρκίνου.

Περίπου το 80% των ατόμων με σύνδρομο Lynch εμφανίζουν καρκίνο του εντέρου στη διάρκεια της ζωής τους. Ωστόσο, μέχρι στιγμής, τα δεδομένα για τον Τζέιμς είναι ενθαρρυντικά.

«Λαμβάνει ασπιρίνη εδώ και 10 χρόνια και δεν έχει εμφανίσει καρκίνο», λέει ο καθηγητής κλινικής γενετικής Τζον Μπερν από το Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ, που ηγήθηκε της μελέτης.

Πράγματι, υπάρχουν εδώ και καιρό ενδείξεις ότι το φάρμακο μπορεί να μειώσει τις πιθανότητες εξάπλωσης ή ακόμη και εμφάνισης του καρκίνου του παχέος εντέρου. Τον τελευταίο χρόνο, μια σειρά από δοκιμές και μελέτες έχουν ενισχύσει αυτή την υπόθεση. Ορισμένες χώρες έχουν ήδη εντάξει την ασπιρίνη στις οδηγίες τους ως πρώτη γραμμή πρόληψης για άτομα υψηλού κινδύνου- αν και οι ειδικοί τονίζουν ότι αυτό πρέπει να γίνεται μόνο υπό την επίβλεψη γιατρού.

Οι αρχαίες ρίζες της ασπιρίνης

Τα τελευταία ευρήματα προσφέρουν μια αξιοσημείωτη νέα ανατροπή στην ιστορία ενός από τα παλαιότερα και πιο αποτελεσματικά φάρμακα. Στα τέλη του 19ου αιώνα, αρχαιολόγοι εντόπισαν πήλινες πινακίδες ηλικίας 4.400 ετών από την αρχαία μεσοποταμιακή πόλη Νιπούρ, στο σημερινό Ιράκ, οι οποίες περιείχαν λίστες με φάρμακα που είχαν παρασκευαστεί από φυτικές, ζωικές και ορυκτές ουσίες. Μεταξύ αυτών ήταν και μια ουσία που προέρχεται από την ιτιά. Τώρα γνωρίζουμε ότι αυτή περιέχει μια χημική ουσία που ονομάζεται σαλικίνη, την οποία το σώμα μπορεί να μετατρέψει σε σαλικυλικό οξύ που βοηθά στην καταπράυνση του πόνου. Είναι πολύ παρόμοια σε δομή με τη σύγχρονη ασπιρίνη – το ακετυλοσαλικυλικό οξύ – αλλά ερεθίζει το στομάχι. Άλλοι αρχαίοι πολιτισμοί – συμπεριλαμβανομένων των Αιγυπτίων, των Ελλήνων και των Ρωμαίων – επίσης χρησιμοποιούσαν τη θεραπεία αυτή.

Η σύγχρονη μελέτη της ουσίας ξεκίνησε το 1763, όταν ο Άγγλος κληρικός Έντουαρντ Στόουν περιέγραψε τις αντιπυρετικές ιδιότητες του φλοιού ιτιάς. Περίπου έναν αιώνα αργότερα, οι επιστήμονες κατάφεραν να συνθέσουν το σαλικυλικό οξύ σε μια λιγότερο διαβρωτική μορφή, το ακετυλοσαλικυλικό οξύ, το οποίο κυκλοφόρησε στην αγορά η Bayer. Τον 20ό αιώνα, παρατηρήθηκαν και απρόσμενα οφέλη της ασπιρίνης στην πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων, καθώς αραιώνει το αίμα και μειώνει τη δημιουργία θρόμβων.

Το 2010, ο Πίτερ Ρόθγουελ, καθηγητής κλινικής νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, επανεξέτασε τα δεδομένα για την ασπιρίνη ως πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων. Στις αναλύσεις του, το φάρμακο φάνηκε να μειώνει τόσο τη συχνότητα εμφάνισης όσο και την εξάπλωση του καρκίνου.

Η πρόκληση της τεκμηρίωσης στον γενικό πληθυσμό

Η απόδειξη ότι η ασπιρίνη μπορεί να προλαμβάνει τον καρκίνο στον γενικό πληθυσμό είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς οι ιδανικές κλινικές δοκιμές θα απαιτούσαν μεγάλους πληθυσμούς, ομάδες ελέγχου με placebo και παρακολούθηση για δεκαετίες μέχρι να εμφανιστούν επαρκή περιστατικά. Λόγω του χρόνου και του κόστους που απαιτείται, τέτοιες μελέτες θεωρούνται πρακτικά σχεδόν αδύνατες, όπως επισημαίνει η Άννα Μάρτλινγκ, καθηγήτρια χειρουργικής στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα στη Σουηδία.

Για αυτόν τον λόγο, οι επιστήμονες έχουν στρέψει την προσοχή τους σε συγκεκριμένες ομάδες, όπως σε εκείνους που έχουν ήδη νοσήσει με καρκίνο ή σε εκείνους που είναι γενετικά επιρρεπείς στην εμφάνισή του.

Κλινικές δοκιμές και νέα δεδομένα

Το 2020, ο Μπερν δημοσιοποίησε τα αποτελέσματα μιας τυχαιοποιημένης ελεγχόμενης μελέτης με τη συμμετοχή 861 ασθενών με σύνδρομο Lynch. Η δεκαετής παρακολούθηση έδειξε ότι όσοι λάμβαναν καθημερινά 600 mg ασπιρίνης για τουλάχιστον δύο χρόνια μείωσαν περίπου στο μισό τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου.

Η ομάδα του έκτοτε διεξήγαγε μια δεύτερη δοκιμή, η οποία βρίσκεται υπό αξιολόγηση από ομοτίμους. Τα πρώτα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι μια πολύ χαμηλότερη δόση ασπιρίνης (75-100 mg) είναι εξίσου αποτελεσματική – αν όχι περισσότερο. Η χαμηλή δόση (75-100mg) είναι παρόμοια με αυτή που λαμβάνουν οι άνθρωποι για την πρόληψη καρδιαγγειακών επεισοδίων. Αυτό έχει σημασία, καθώς η ασπιρίνη μπορεί να έχει δυσάρεστες παρενέργειες, όπως δυσπεψία, εσωτερική αιμορραγία, έλκος στομάχου, ακόμη και εγκεφαλική αιμορραγία, και η χαμηλότερη δόση μπορεί να γίνει πολύ καλύτερα ανεκτή.

Διαβάστε επίσης: Καρκίνος παχέος εντέρου: Η ασπιρίνη μειώνει τον κίνδυνο υποτροπής, διαπιστώνει κλινική δοκιμή

Τα ευρήματα ήδη διαμορφώνουν τις πολιτικές δημόσιας υγείας

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι κατευθυντήριες οδηγίες έχουν ήδη αναθεωρηθεί με βάση τα ευρήματά μας, επισημαίνει ο Μπερν. Από το 2020, συνιστούν στα άτομα με σύνδρομο Lynch να ξεκινούν τη λήψη ασπιρίνης περίπου από την ηλικία των 20 ετών, ή από τα 35 στις λιγότερο σοβαρές περιπτώσεις.

Δεδομένων αυτών των αποτελεσμάτων, είναι φυσικό να αναρωτηθούμε εάν η ασπιρίνη θα μπορούσε να ωφελήσει άλλες ομάδες ασθενών. Η Μάρτλινγκ έχει διερευνήσει εάν η ασπιρίνη μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο μετάστασης σε άτομα που έχουν ήδη διαγνωστεί με καρκίνο του παχέος εντέρου. Η ομάδα της επικεντρώθηκε σε άτομα με κοινές μεταλλάξεις στους όγκους του εντέρου ή του ορθού.

Η τριετής τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή περιλάμβανε 2.980 ασθενείς, με τη μία ομάδα να λαμβάνει 160 mg ασπιρίνης ημερησίως, ξεκινώντας εντός τριών μηνών από την επέμβαση, και την άλλη να λαμβάνει εικονικό φάρμακο. Η ομάδα που έλαβε ασπιρίνη είχε λιγότερο από το μισό κίνδυνο υποτροπής – ένα πολύ σημαντικό μέγεθος επίδρασης. Επιπλέον, τόσο οι μελέτες της Μάρτλινγκ όσο και του Μπερν κατέγραψαν ελάχιστες περιπτώσεις ανεπιθύμητων ενεργειών στους συμμετέχοντες που έλαβαν ασπιρίνη.

Η μελέτη της Μάρτλινγκ, που δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, οδήγησε άμεσα σε αλλαγές στην κλινική πρακτική στη Σουηδία. Από τον Ιανουάριο του 2026, οι ασθενείς με καρκίνο του εντέρου υποβάλλονται σε έλεγχο για τις συγκεκριμένες μεταλλάξεις και, εφόσον τις φέρουν, τους χορηγείται χαμηλή δόση ασπιρίνης.

Στοχευμένες μελέτες σε ομάδες υψηλού κινδύνου

Δεν είναι ακόμη σαφές εάν η ασπιρίνη θα μπορούσε να προστατεύσει τους ασθενείς και από άλλους καρκίνους – αλλά σύντομα μπορεί να έχουμε κάποιες απαντήσεις. Η Ρουθ Λάνγκλεϊ, καθηγήτρια ογκολογίας και ιατρικών δοκιμών στο University College London, διεξάγει αυτή τη στιγμή μια μεγάλη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή με 11.000 συμμετέχοντες που διαγνώστηκαν με καρκίνο του παχέος εντέρου, του μαστού, του οισοφάγου ή του προστάτη στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρλανδία και την Ινδία. Η ομάδα της θα εξετάσει την επίδραση μιας ημερήσιας προληπτικής δόσης ασπιρίνης 100mg ή 300mg και ελπίζει να έχει αποτελέσματα τον επόμενο χρόνο.

Πρόσφατη μελέτη του Ραχούλ Ροϊτσαουντούρι, καθηγητή ανοσολογίας του καρκίνου στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, υποδεικνύει την ύπαρξη ενός ακόμη μηχανισμού, στον οποίο εμπλέκεται ένα γονίδιο που παρεμποδίζει τα Τ-κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος να εντοπίζουν και να εξουδετερώνουν μεταστατικά καρκινικά κύτταρα. Διαπίστωσαν ότι το συγκεκριμένο γονίδιο μπορεί να ενεργοποιείται από έναν παράγοντα πήξης, τη θρομβοξάνη Α2, η οποία συμβάλλει στον σχηματισμό θρόμβων αίματος όταν το σώμα υφίσταται τραυματισμό. Δεδομένου ότι η ασπιρίνη αναστέλλει τη θρομβοξάνη, μπορεί επομένως να κάνει τα καρκινικά κύτταρα πιο ορατά στο ανοσοποιητικό σύστημα. Ωστόσο, η εν λόγω μελέτη διεξήχθη σε ποντίκια, επομένως δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι αν τα αποτελέσματα θα ισχύουν και για τους ανθρώπους.

Παρότι τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά, η προληπτική χρήση ασπιρίνης δεν συνιστάται για όλους, καθώς μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες όπως αιμορραγίες και έλκη. Οι ειδικοί τονίζουν ότι η χρήση της πρέπει να γίνεται μόνο από συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου και πάντα υπό ιατρική καθοδήγηση.

Πηγή: BBC