Νέα ευρωπαϊκή «εργαλειοθήκη» για την ενεργειακή κρίση ετοιμάζουν οι Βρυξέλλες

Σε συνέχεια της απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, στις 19 Μαρτίου 2026, η ΕΕ ετοιμάζει νέο “toolbox” για την ενεργειακή κρίση, εμπνευσμένο τόσο από την εμπειρία της πανδημίας όσο και από τα έκτακτα μέτρα της περιόδου 2021‑2022.

Βρυξέλλες — Ανταπόκριση Γιώργος Συριόπουλος

Στόχος είναι ένας συνδυασμός άμεσης ανακούφισης για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενίσχυσης της ασφάλειας εφοδιασμού και επιτάχυνσης της πράσινης μετάβασης, χωρίς μόνιμες στρεβλώσεις στην αγορά ενέργειας.

Στο τραπέζι βρίσκονται στοχευμένα, προσωρινά μέτρα στήριξης για ευάλωτα νοικοκυριά και βιώσιμες ΜμΕ, με τη μορφή εφάπαξ ενισχύσεων, κοινωνικών τιμολογίων και περιορισμένων φορολογικών ελαφρύνσεων στους λογαριασμούς ενέργειας.  Η λογική θυμίζει την περίοδο της Covid-19, με παρεμβάσεις έκτακτης ανάγκης, αλλά προσεκτικά σχεδιασμένες ώστε να διατηρούν τα κίνητρα για εξοικονόμηση και να σέβονται το ευρωπαϊκό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων και έμμεσης φορολογίας.

Παράλληλα, οι Βρυξέλλες στέλνουν σήμα ότι θα πρέπει να αποφευχθούν οριζόντια παγώματα τιμών και γενικευμένες επιδοτήσεις, εκτός αν πρόκειται για απολύτως έκτακτες και χρονικά αυστηρά περιορισμένες καταστάσεις.

Η εμπειρία των τελευταίων κρίσεων έδειξε ότι τέτοια μέτρα, αν παραταθούν, κοστίζουν ακριβά στους προϋπολογισμούς και υπονομεύουν τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά.

Φορολόγηση υπερεσόδων και ανακατανομή  

Ένας δεύτερος πυλώνας του υπό διαμόρφωση πακέτου αφορά την προσωρινή «σύλληψη» και ανακατανομή των υπερεσόδων παραγωγών ηλεκτρισμού χαμηλού κόστους και, όπου χρειάζεται, των έκτακτων κερδών εταιρειών ορυκτών καυσίμων.

Το μοντέλο δεν είναι νέο, καθώς βασίζεται στα έκτακτα μέτρα που υιοθετήθηκαν το 2022, όταν η ΕΕ έθεσε ανώτατα όρια στα έσοδα των παραγωγών και εισέπραξε «εισφορά αλληλεγγύης» από τα κέρδη πετρελαϊκών και ενεργειακών κολοσσών.

Τα χρήματα που θα προκύπτουν από αυτά τα προσωρινά σχήματα θα κατευθύνονται, σύμφωνα με  κοινοτικές πηγές, σε δύο βασικές κατευθύνσεις, αφενός στήριξη των τελικών καταναλωτών και αφετέρου  χρηματοδότηση επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια και ενεργειακή απόδοση.  Για να διασφαλιστεί η «ασφάλεια δικαίου» και η «εμπιστοσύνη των επενδυτών», τα εργαλεία αυτά θα είναι αυστηρά χρονικά περιορισμένα και σχεδιασμένα έτσι ώστε να μην θίγουν τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

Μείωση ζήτησης και “energy efficiency first”  

Κεντρικό στοιχείο της νέας εργαλειοθήκης θα είναι η διαχείριση της ζήτησης, με έμφαση στη μείωση της κατανάλωσης τις ώρες αιχμής.  

Η λογική είναι να αναπαραχθούν, σε πιο θεσμοθετημένη μορφή, τα μέτρα που συμφωνήθηκαν στο αποκορύφωμα της προηγούμενης ενεργειακής κρίσης, όπως στόχοι μείωσης κατανάλωσης, σήματα τιμών που αποθαρρύνουν τη χρήση σε ακριβές ώρες, αλλά και κίνητρα για ευφυή διαχείριση φορτίου από βιομηχανία και νοικοκυριά.

Ακόμη, αναμένεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να καταρτίσουν ή να επικαιροποιήσουν εθνικά σχέδια μείωσης ζήτησης, με παρεμβάσεις από τις δημόσιες υπηρεσίες (θερμοστάτες, φωτισμός, θέρμανση/ψύξη δημοσίων κτιρίων) έως εκστρατείες ενημέρωσης για εθελοντική εξοικονόμηση. Την ίδια στιγμή, θα προωθηθούν επενδύσεις σε ενεργειακή ανακαίνιση κτιρίων και αναβάθμιση βιομηχανικών διεργασιών, με «καύσιμο» τα ευρωπαϊκά ταμεία ανάκαμψης και το REPowerEU.

Ασφάλεια εφοδιασμού και κοινές αγορές  

Στον πυρήνα του πακέτου θα  βρίσκονται, επίσης, μέτρα για την ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού, εκεί όπου η ΕΕ πλήρωσε ακριβά την εξάρτηση από λίγους προμηθευτές.

Η συνέχιση και ενδεχόμενη διεύρυνση των μηχανισμών κοινών αγορών φυσικού αερίου και LNG, που δημιουργήθηκαν την τελευταία διετία, θεωρείται πλέον στρατηγικό εργαλείο για τη διαπραγματευτική ισχύ της Ένωσης.

Σε αυτό το πλαίσιο συζητείται η διατήρηση ή προσαρμογή ελάχιστων στόχων πληρότητας για τις αποθήκες φυσικού αερίου, καθώς και η ενίσχυση των περιφερειακών ρυθμίσεων αλληλεγγύης μεταξύ γειτονικών κρατών‑μελών. 

Στόχος είναι να υπάρχει «μαξιλάρι» πριν από κάθε χειμερινή περίοδο και να είναι σαφείς οι κανόνες αλληλοβοήθειας σε περίπτωση νέου σοκ στην προσφορά.

Παρεμβάσεις στον σχεδιασμό της αγοράς  

Η συζήτηση δεν περιορίζεται στα έκτακτα μέτρα, αφού αγγίζει και την ίδια την αρχιτεκτονική της αγοράς ηλεκτρισμού.  Η Κομισιόν θεωρεί κρίσιμο να ενισχυθεί η χρήση μακροπρόθεσμων συμβολαίων –από εταιρικά PPA έως διμερή συμβόλαια διαφορών (CfDs – ώστε οι τελικές τιμές να αποσυνδεθούν περισσότερο από τη βραχυπρόθεσμη διακύμανση του φυσικού αερίου.

Παράλληλα, τα κράτη μέλη αναμένεται να ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν μηχανισμούς ισχύος (capacity mechanisms) και άλλα εργαλεία επάρκειας, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπονομεύουν τον ανταγωνισμό και συνάδουν με τους κλιματικούς στόχους.  

Ένα ακόμη στοιχείο που εξετάζεται είναι η ενίσχυση της διαφάνειας και της εποπτείας στις χονδρεμπορικές αγορές ενέργειας και στα παράγωγα, για τον περιορισμό της κερδοσκοπίας και των καταχρηστικών πρακτικών.

Χρηματοδοτικά εργαλεία και «διδάγματα» από την Covid-19  

Καθώς, το νέο toolbox θα πατάει πάνω στα χρηματοδοτικά ίχνη της πανδημίας, όπως υπονόησε και ο πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, τα υφιστάμενα ευρωπαϊκά εργαλεία (κεφάλαια REPowerEU, διαρθρωτικά ταμεία) αναμένεται να κατευθυνθούν ακόμη πιο συστηματικά σε επενδύσεις σε ΑΠΕ, δίκτυα, αποθήκευση και ενεργειακή απόδοση.

Μέσα στο αναθεωρημένο δημοσιονομικό πλαίσιο, τα κράτη μέλη θα μπορούν να αξιοποιήσουν τις διαθέσιμες ευελιξίες για «ποιοτικές επενδύσεις» στην πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, ιδίως όταν αυτές ενισχύουν την ανθεκτικότητα στα ενεργειακά σοκ.  Δεν αποκλείεται, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, να εξεταστούν και νέα πανευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία ή εγγυητικοί μηχανισμοί, εμπνευσμένα από το πρόγραμμα SURE, για τη στήριξη εργαζομένων και κλάδων που πλήττονται δυσανάλογα από το ενεργειακό κόστος.

Η Ελλάδα απέναντι στην κρίση 

Η χώρα μας μπαίνει σε αυτή τη νέα φάση της ενεργειακής κρίσης με ένα πολύ συγκεκριμένο «βιογραφικό» μέτρων, που καθώς φαίνεται θα περιλαμβάνει γενναίες επιδοτήσεις λογαριασμών, τα γνωστά pass, τους στόχους εξοικονόμησης και ένα ενισχυμένο πακέτο REPowerEU.

Αυτό επιτρέπει στην Αθήνα να εμφανιστεί στο νέο ευρωπαϊκό toolbox όχι ως «ουραγός», αλλά ως χώρα που ήδη δοκίμασε στην πράξη πολλές από τις λύσεις που τώρα επιχειρεί να γενικεύσει η ΕΕ.

Ωστόσο, σε αντίθεση με το παρελθόν, η συζήτηση μεταφέρεται σε πιο «χειρουργικής» φύσης κινήσεις, με λιγότερες οριζόντιες παρεμβάσεις, περισσότερο αυστηρά εισοδηματικά κριτήρια, πλαφόν στην κατανάλωση που επιδοτείται και ρήτρες εξοικονόμησης για τους δικαιούχους.

Στόχος της κυβέρνησης είναι να μπορεί να συνεχίσει να υποστηρίζει εργαζομένους, μικρομεσαίους και αγρότες, αλλά με τρόπο που να περνά τον έλεγχο των Βρυξελλών για κρατικές ενισχύσεις και να «συνδέεται» με το νέο ευρωπαϊκό toolbox.

Σημειώνεται ότι η Αθήνα ήταν από τις πρώτες πρωτεύουσες που νομοθέτησαν μηχανισμό «εντοπισμού» υπερεσόδων στην αγορά ηλεκτρισμού, μεταφέροντας πόρους από τους παραγωγούς πίσω στους καταναλωτές μέσω επιδοτήσεων.

Το σχήμα αυτό, που εγκρίθηκε από την Κομισιόν στο πλαίσιο του προσωρινού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων, βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της προσπάθειας να κωδικοποιηθεί σε ευρωπαϊκό εργαλείο.

Στο κείμενο των συμπερασμάτων, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ζητά από την Κομισιόν να παρουσιάσει την εργαλειοθήκη «χωρίς καθυστέρηση», χωρίς όμως να ορίζει συγκεκριμένη ημερομηνία.  Η πολιτική ανάγνωση στις Βρυξέλλες είναι πως η Επιτροπή πιέζεται να βγάλει τις προτάσεις σε ορίζοντα «εβδομάδων, όχι μηνών», ιδανικά πριν από το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λευκωσίας στις 23–24 Απριλίου.