Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να βελτιώσει τη φροντίδα ηλικιωμένων;

Καθώς οι κοινωνίες γερνούν και τα συστήματα φροντίδας ηλικιωμένων δέχονται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις, η τεχνητή νοημοσύνη προβάλλεται ως μια πολλά υποσχόμενη λύση. Από ρομπότ-συντρόφους και έξυπνους αισθητήρες έως εικονικές εμπειρίες που στοχεύουν στην καταπολέμηση της μοναξιάς, η τεχνολογία υπόσχεται να μεταμορφώσει τη ζωή εκατομμυρίων ηλικιωμένων. Μπορεί όμως να προσφέρει περισσότερη ανθρωπιά στη φροντίδα ή κινδυνεύει να υποκαταστήσει ακριβώς αυτό που λείπει περισσότερο: την ανθρώπινη επαφή;

Το ερώτημα γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρο στην Αυστραλία, όπου η Βασιλική Επιτροπή για τη Φροντίδα Ηλικιωμένων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το σύστημα αντιμετωπίζει σοβαρές δυσλειτουργίες. Ελλείψεις προσωπικού, περιστατικά παραμέλησης και αυξανόμενες ανάγκες λόγω της γήρανσης του πληθυσμού έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο η τεχνολογία παρουσιάζεται ως μια πολλά υποσχόμενη λύση.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο αναπτυσσόμενος κλάδος της λεγόμενης «agetech» – της τεχνολογίας που απευθύνεται στην τρίτη ηλικία. Η παγκόσμια αξία του εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 170 δισ. αυστραλιανά δολάρια έως το 2030. Ωστόσο, οι υποσχόμενες «λύσεις» συχνά συγκαλύπτουν τα πραγματικά προβλήματα που ταλανίζουν τη φροντίδα ηλικιωμένων.

«Οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης προωθούν ένα ψευδές αφήγημα»

Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ αμφισβητεί αυτό το αισιόδοξο αφήγημα. Οι ερευνητές ανέλυσαν τον τρόπο με τον οποίο 33 εταιρείες από την Αυστραλία, την Ευρώπη, την Ανατολική Ασία και τη Βόρεια Αμερική προωθούν προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης για ηλικιωμένους. Το συμπέρασμά τους ήταν ότι οι διαφημιστικές καμπάνιες παρουσιάζουν τη φροντίδα ηλικιωμένων ως έναν τομέα βαθιά προβληματικό, όπου οι εργαζόμενοι είναι εξαντλημένοι, οι υπηρεσίες αναποτελεσματικές και οι ηλικιωμένοι είτε υπερβολικά ευάλωτοι είτε υπερβολικά πολλοί. Καθώς ο κλάδος της agetech αναπτύσσεται, κυβερνήσεις υιοθετούν ολοένα και περισσότερο αυτό το όραμα της «τεχνολογικής διάσωσης». Ωστόσο, η μελέτη δείχνει ότι τέτοια αφηγήματα αποσπούν την προσοχή από τα δομικά προβλήματα και ενισχύουν στερεότυπα εις βάρος των ηλικιωμένων.

Κατά τους ερευνητές, η προσέγγιση αυτή εντάσσεται στο λεγόμενο «techno-solutionism», την πεποίθηση ότι η τεχνολογία μπορεί από μόνη της να επιλύσει βαθιά κοινωνικά και θεσμικά προβλήματα. Όμως, όπως επισημαίνουν, τα βαθύτερα προβλήματα της φροντίδας ηλικιωμένων δεν είναι τεχνικά αλλά κοινωνικά και πολιτικά. Αφορούν τη χρηματοδότηση, τις συνθήκες εργασίας, την εκπαίδευση του προσωπικού και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη γήρανση.

Οι εταιρείες που μελέτησε η ερευνητική ομάδα υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορεί να προβλέπει πτώσεις πριν συμβούν, να εντοπίζει αλλαγές στην υγεία που διαφεύγουν της ανθρώπινης προσοχής, να εξαλείφει τα λάθη και να προσφέρει «πρωτοφανείς» βελτιώσεις στην ασφάλεια και την ποιότητα της φροντίδας. Αν και ακούγεται ελκυστικό, επισημαίνουν οι ερευνητές, πρόκειται για ένα προσεκτικά κατασκευασμένο αφήγημα. Στο διαφημιστικό υλικό τους, η φροντίδα ηλικιωμένων παρουσιάζεται συστηματικά ως πρόβλημα αποτελεσματικότητας και αποτυχίας των δημόσιων υπηρεσιών.

Στο στόχαστρο της κριτικής βρίσκονται και οι εργαζόμενοι στον τομέα της φροντίδας, των οποίων η εργασία περιγράφεται ως χρονοβόρα και επιρρεπής σε σφάλματα. Έτσι, η AI εμφανίζεται ως το εργαλείο που θα καλύψει τις ανθρώπινες αδυναμίες, ακόμη και μέσω συστημάτων που παρακολουθούν την απόδοση και τις μετακινήσεις του προσωπικού σε πραγματικό χρόνο. Στην πραγματικότητα, όμως, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ουδέτερη. Τα μοντέλα εκπαίδευσής της βασίζονται συχνά σε σύνολα δεδομένων που αποκλείουν ηλικιωμένους ή υπερεκπροσωπούν νεότερους και υγιέστερους πληθυσμούς. Παράλληλα, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή της συχνά στηρίζονται σε στερεοτυπικές αντιλήψεις που θέλουν τους ηλικιωμένους τεχνοφοβικούς και παθητικούς.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι η σωτηρία

Τα συστήματα AI υποτίθεται ότι μειώνουν τον φόρτο εργασίας. Στην πράξη, όμως, απαιτούν σημαντική ανθρώπινη εργασία για να λειτουργήσουν και συχνά δημιουργούν νέα καθήκοντα. Οι εργαζόμενοι πρέπει να εκπαιδευτούν σε νέα συστήματα, να ερμηνεύουν δεδομένα και να ανταποκρίνονται σε συνεχείς ειδοποιήσεις ή λανθασμένους συναγερμούς. Παράλληλα, αναλαμβάνουν την επίβλεψη τεχνολογιών που απαιτούν διαρκή συντήρηση και ρυθμίσεις. Μελέτες δείχνουν ότι αυτό αυξάνει το άγχος των εργαζομένων, οι οποίοι καλούνται να συνδυάζουν τη φροντίδα των ηλικιωμένων με την αντιμετώπιση τεχνικών προβλημάτων, συχνά χωρίς επαρκή εκπαίδευση ή χρόνο. Ταυτόχρονα, οι πιο ανθρώπινες πτυχές της φροντίδας- η αναγνώριση αλλαγών στη διάθεση, ή η ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης- περιθωριοποιούνται επειδή δεν μπορούν εύκολα να μετρηθούν ή να αυτοματοποιηθούν.

Εικονικά ταξίδια και πραγματικά οφέλη της τεχνολογίας

Παρά τις επιφυλάξεις, υπάρχουν εφαρμογές που ήδη δείχνουν πώς η τεχνολογία μπορεί να βελτιώσει την καθημερινότητα των ηλικιωμένων. Στην πόλη Τουγούμπα του Κουίνσλαντ, για παράδειγμα, οι ένοικοι μιας δομής φροντίδας μπορούν να πραγματοποιούν εικονικά ταξίδια στις ελβετικές Άλπεις. Μέσα από έναν συνδυασμό φυσικών σκηνικών και ψηφιακών προβολών, επιβιβάζονται στο «St Vincent’s Express» και απολαμβάνουν μια εμπειρία που θυμίζει πραγματικό ταξίδι.

Σύμφωνα με τους υπεύθυνους της δομής, τέτοιες εμπειρίες συμβάλλουν στη μείωση της μοναξιάς και της απομόνωσης, ενώ προσφέρουν ελπίδα και ψυχολογική τόνωση. Παράλληλα, η εικονική πραγματικότητα χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για τη διαχείριση του πόνου, την ενίσχυση της μνήμης και τη στήριξη ατόμων με άνοια.

Η καθηγήτρια Γουέντι Μόιλ, διευθύντρια του Εργαστηρίου Κοινωνικής Ρομποτικής στο Πανεπιστήμιο Griffith, θεωρεί ότι η τεχνολογία μπορεί να διαδραματίσει θετικό ρόλο, αρκεί να λειτουργεί υποστηρικτικά και όχι ως υποκατάστατο των ανθρώπων.

«Δεν θα απαλλαγούμε ποτέ από τους ανθρώπους», τονίζει σε συνέντευξή της στον Guardian. Όπως εξηγεί, ο στόχος δεν είναι να αντικατασταθούν οι φροντιστές, αλλά να τους δοθούν εργαλεία που θα μειώσουν τον φόρτο εργασίας τους, επιτρέποντάς τους να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην ουσιαστική επαφή με τους ηλικιωμένους.

Υπάρχουν ήδη τεχνολογίες που κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση: έξυπνα ρολόγια που ανιχνεύουν πτώσεις, αισθητήρες που ειδοποιούν αν έχει μείνει αναμμένη η κουζίνα, κρεβάτια που παρακολουθούν τις κινήσεις ασθενών με άνοια και συστήματα που διευκολύνουν την προσωπική φροντίδα στο σπίτι. Αυτές οι εφαρμογές μπορούν να ενισχύσουν την αυτονομία των ηλικιωμένων.

Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι καμία τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία. Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι να αποφασίσουμε αν η τεχνητή νοημοσύνη θα εισέλθει στη φροντίδα ηλικιωμένων- αυτό συμβαίνει ήδη. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα χρησιμοποιηθεί. Αν λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης ηλικιωμένων και φροντιστών, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Αν όμως παρουσιαστεί ως υποκατάστατο των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων και της ανθρώπινης φροντίδας, τότε κινδυνεύει να δημιουργήσει ένα σύστημα πιο αποδοτικό στα χαρτιά, αλλά λιγότερο ανθρώπινο στην πράξη.

Πηγή: The Conversation, Guardian