Vital Core: Επιστροφή στον ζωτικό πυρήνα του ηθοποιού

Τα φώτα της 98ης τελετής απονομής των Όσκαρ έσβησαν. Οι ηθοποιοί κρατούν στα χέρια τους τα χρυσά αγαλματίδια. Οι πρωταγωνιστές γιόρτασαν τις νίκες τους και οι χαμένοι έμειναν να χειροκροτούν από τις θέσεις τους. Κι όμως, πίσω από πολλές ερμηνείες που τιμώνται εδώ και δεκαετίες στο Χόλιγουντ, βρίσκεται μια λιγότερο ορατή αλλά βαθιά επιρροή. Από τα μέσα του 20ού αιώνα, οι ιδέες της ψυχανάλυσης του Σίγκμουντ Φρόυντ (Sigmund Freud) και οι σωματικά προσανατολισμένες τεχνικές του Βίλχελμ Ράιχ (Wilhelm Reich) άρχισαν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι ηθοποιοί προσεγγίζουν τον ρόλο τους.

Για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια, αυτές οι ιδέες διαμόρφωσαν σχολές υποκριτικής οι οποίες έδωσαν έμφαση στη συναισθηματική μνήμη, στη βιωματική εμπειρία και στη σχέση σώματος και συναισθήματος ως δρόμο προς την καλλιτεχνική αλήθεια.

Στη σύγχρονη υποκριτική, η αναζήτηση της αλήθειας στη σκηνή δεν περιορίζεται μόνο στην τεχνική. Από τη Method acting του Λι Στράσμπεργκ (Lee Strasberg), o οποίος αξιοποίησε τη συναισθηματική μνήμη και την ανάκληση προσωπικών εμπειριών, έως τις προσεγγίσεις που εστιάζουν στη ρύθμιση της αναπνοής και του σώματος, η εκπαίδευση του ηθοποιού συνομιλεί συχνά με πεδία συγγενή της ψυχολογίας και της ψυχοθεραπείας.

Η μέθοδος Vital Core συνδυάζει σύγχρονες πρακτικές εκπαίδευσης που δίνουν έμφαση στο σώμα και την αναπνοή. Αντλώντας επιρροές από παραδόσεις που ξεκινούν από τον Κονσταντίν Στανισλάφσκι (Konstantin Stanislavski) και φτάνουν μέχρι τη δουλειά του Γιέρζι Γκροτόφσκι (Jerzy Grotowski) πάνω στο σώμα του ηθοποιού, η Vital Core επιχειρεί να επαναφέρει στο κέντρο της υποκριτικής τον «ζωτικό πυρήνα» του ανθρώπου.

Με αφορμή αυτή την προσέγγιση, μιλήσαμε με τον δημιουργό της μεθόδου, τονηθοποιό, ψυχολόγο και acting coach, Γιώργο Παπανδρέου, για τη σχέση ανάμεσα στο σώμα και την υποκριτική, τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική εκπαίδευση και την ψυχοθεραπεία, αλλά και για το πώς μπορεί ένας ηθοποιός να φτάσει σε μια πιο αυθεντική σκηνική παρουσία.

Συνέντευξη στην Έφη Ζέρβα

Πότε και από ποια προσωπική ανάγκη γεννήθηκε η Vital Core; Ήταν αποτέλεσμα καλλιτεχνικής αναζήτησης ή προσωπικής κρίσης;

Η Vital Core δεν γεννήθηκε από μια στιγμιαία κρίση, αλλά από μια μακρά εσωτερική ανάγκη. Ως ηθοποιός, ένιωθα ότι όσο περισσότερο μάθαινα τεχνικές, τόσο περισσότερο κάτι μέσα μου περιοριζόταν. Η τεχνική λειτουργούσε, όμως δεν με έκανε να νιώθω ελεύθερος. Η προσωπική ανάγκη ήταν βαθιά και υπαρξιακή: να μπορώ να εκφράζομαι χωρίς φόβο και χωρίς έλεγχο. Να λειτουργώ όσο πιο αυθόρμητα γίνεται, όπως η φύση μάς έχει φτιαγμένους. Να νιώθω ότι αυτό που συμβαίνει στη σκηνή δεν το κατασκευάζω, αλλά το ζω.

Σε αυτό προστέθηκε μια ακόμη διαπίστωση: όπως οι τεχνικές μπορούν να γίνουν μηχανισμοί, έτσι και τα κοινωνικά στερεότυπα διαμορφώνουν τον άνθρωπο πριν ακόμη γίνει ηθοποιός. Μαθαίνουμε πώς «πρέπει» να στεκόμαστε, πώς «πρέπει» να αισθανόμαστε, πώς «πρέπει» να φαινόμαστε. Κουβαλάμε έναν αόρατο έλεγχο. Και πολλές φορές ο ηθοποιός δεν παλεύει μόνο με τον ρόλο, αλλά με όλα αυτά τα εσωτερικευμένα πρότυπα που περιορίζουν την αυθεντική του έκφραση.

Η ουσιαστική καμπή ήρθε όταν συνειδητοποίησα ότι το σώμα (η φύση) γνωρίζει πριν από τον νου. Ότι ο ηθοποιός μπλοκάρει όχι επειδή «δεν κατάλαβε» τον ρόλο, αλλά επειδή το σώμα του δεν είναι διαθέσιμο να τον ζήσει. Εκεί άρχισε μια διπλή διαδρομή: εμβάθυνση στην υποκριτική και παράλληλα σπουδή στην ψυχολογία, με στόχο να κατανοήσω τι εμποδίζει αυτή την ελευθερία.

Η Vital Core προέκυψε ως ανάγκη αποφόρτισης από τον υπερβολικό έλεγχο- καλλιτεχνικό και κοινωνικό. Ως απάντηση στο ερώτημα: πώς μπορεί ο ηθοποιός να πάψει να αναπαράγει προσδοκίες και να αρχίσει να βιώνει αλήθεια;

Δεν ήταν προϊόν κρίσης. Ήταν προϊόν ωρίμανσης. Μιας σταδιακής διαπίστωσης ότι η αλήθεια στην υποκριτική δεν είναι τεχνικό επίτευγμα, αλλά οργανική κατάσταση ελευθερίας.

Τι σημαίνει Vital Core; Γιατί δώσατε τη συγκεκριμένη ονομασία;

Ο όρος Vital Core σημαίνει «Ζωτικός Πυρήνας». Δεν είναι ένας ποιητικός τίτλος. Είναι μια λειτουργική έννοια. Το “Vital” αναφέρεται στη ζωτική ενέργεια — στη ζωντάνια, στον παλμό, στη βιολογική και συναισθηματική φόρτιση που κάνει έναν άνθρωπο παρόντα. Το “Core” αφορά στον πυρήνα της ύπαρξης: εκείνο το σημείο μέσα μας που προηγείται της κοινωνικής εικόνας, της τεχνικής, του ρόλου.

Επέλεξα την ονομασία γιατί περιγράφει ακριβώς αυτό που αναζητούσα: έναν τρόπο να φτάνει ο ηθοποιός σε εκείνη την περιοχή του εαυτού του όπου η έκφραση δεν είναι αποτέλεσμα προσπάθειας, αλλά φυσική συνέπεια εσωτερικής κίνησης. Για μένα, ο ζωτικός πυρήνας είναι η περιοχή όπου το σώμα, το συναίσθημα και η πράξη λειτουργούν ως ένα. Είναι το σημείο όπου ο ηθοποιός δεν «παίζει» ένταση — τη βιώνει. Δεν «δείχνει» ευαλωτότητα — τη διαπερνά. Η ονομασία γεννήθηκε όταν ένιωσα πως το ζητούμενο δεν είναι περισσότερη τεχνική, αλλά πρόσβαση σε αυτόν τον πυρήνα. Η Vital Core λοιπόν, περιγράφει μια διαδικασία επιστροφής στον ζωντανό πυρήνα του ανθρώπου.

Ποια διαπίστωση για το σώμα ή για τους ηθοποιούς σας οδήγησε στη διαμόρφωση της μεθόδου;

Η βασική διαπίστωση ήταν ότι οι περισσότεροι ηθοποιοί δεν δυσκολεύονται επειδή δεν έχουν ταλέντο ή τεχνική· δυσκολεύονται επειδή το σώμα τους δεν είναι ελεύθερο.

Παρατηρούσα συστηματικά μια σωματική συστολή: περιορισμένη αναπνοή, σφιγμένο θώρακα, ελεγχόμενο βλέμμα, μικρή κινητική διαθεσιμότητα. Ακόμη και όταν το συναίσθημα «κατανοούνταν», δεν κυκλοφορούσε οργανικά στο σώμα. Εκεί βρήκα πολύ κοντά μου μια φράση του Γιέρζι Γκροτόφσκι: «Το σώμα δεν έχει μνήμη. Είναι η μνήμη». Αυτή η σκέψη συνοψίζει κάτι ουσιαστικό. Το σώμα δεν είναι απλώς φορέας εμπειριών. Είναι ο ίδιος ο τόπος όπου αυτές έχουν εγγραφεί. Κρατάει εντάσεις, άμυνες, κοινωνικές προσαρμογές, τρόπους επιβίωσης. Και αυτά δεν λύνονται με ανάλυση, αλλά με ενεργοποίηση.

Συνειδητοποίησα ότι το σώμα δεν είναι εργαλείο του ηθοποιού· είναι ο ίδιος ο ηθοποιός. Όταν λειτουργεί υπό διαρκή έλεγχο (είτε λόγω υπερβολικής τεχνικής είτε λόγω εσωτερικευμένων κοινωνικών προτύπων), η έκφραση περιορίζεται πριν ακόμη εμφανιστεί.

Η Vital Core διαμορφώθηκε πάνω σε αυτή τη διαπίστωση:

• Εάν δεν αποδεσμευτεί πρώτα το σώμα, καμία τεχνική δεν μπορεί να παράγει αυθεντική πράξη.
• Η μέθοδος δεν ξεκινά από τον ρόλο. Ξεκινά από τη βιολογική διαθεσιμότητα του ανθρώπου που θα τον ενσαρκώσει.

Με ποιες σχολές ή ρεύματα συνομιλεί η Vital Core; Μέθοδος, σωματοκεντρικές προσεγγίσεις, ψυχοδυναμική, αναπνευστική εργασία;

Η Vital Core δεν δημιουργήθηκε σε κενό. Συνομιλεί με σημαντικές παραδόσεις του θεάτρου και της σωματικής εργασίας, αλλά δεν ταυτίζεται με καμία.

Συνομιλεί με τη σωματική αλήθεια που αναζήτησε ο Γιέρζι Γκροτόφσκι, με την έμφαση στην εσωτερική εμπειρία που ανέδειξε ο Κονσταντίν Στανισλάφσκι και με την πρακτική προσέγγιση της αλήθειας της στιγμής που συναντάμε στον Έρικ Μόρις (Eric Morris).

Ταυτόχρονα, διακρίνεται και η επιρροή της σωματοκεντρικής προσέγγισης και της ραϊχιανής αντίληψης για τη «θωράκιση» του σώματος, όπως τη διατύπωσε ο Βίλχελμ Ράιχ. Η ιδέα ότι η αναπνοή, το βλέμμα και η μυϊκή ένταση συνδέονται άμεσα με την έκφραση βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της σκέψης, όπως και η αντίληψη ότι τα μπλοκαρίσματα στο σώμα περιορίζουν την ελεύθερη ροή της ενέργειας.

Ωστόσο, η Vital Core διαφοροποιείται σε ένα βασικό σημείο: δεν ζητάει από τον ηθοποιό να αναλύσει τον εαυτό του ούτε να ανακαλέσει συνειδητά εμπειρίες. Δεν στηρίζεται στην ψυχολογική επεξεργασία, αλλά στη βιολογική ενεργοποίηση. Η αναπνοή, το βλέμμα και η κινητική φόρτιση λειτουργούν ως πύλες. Όχι για εσωστρέφεια, αλλά για αυθόρμητη πράξη.

Θα έλεγα λοιπόν ότι η Vital Core συνομιλεί με τη Μέθοδο (Method Acting), με τις σωματοκεντρικές προσεγγίσεις και με την ψυχοδυναμική κατεύθυνση, αλλά επιλέγει έναν συγκεκριμένο δρόμο: την αποκατάσταση της ζωτικής ροής πριν από κάθε ερμηνευτική πρόθεση. Δεν πρόκειται για σύνθεση θεωριών. Πρόκειται για εστίαση στον ζωντανό πυρήνα που όλες αυτές οι παραδόσεις, με διαφορετικό τρόπο, αναζήτησαν.

Όταν μιλάτε για «ζωτική ενέργεια» τι ακριβώς εννοείτε; Πρόκειται για μεταφορά, βιολογική διεργασία ή υπαρξιακή έννοια;

Όταν χρησιμοποιώ τον όρο «ζωτική ενέργεια», δεν αναφέρομαι σε μεταφυσική έννοια. Μιλώ για μια ψυχοβιολογική πραγματικότητα που μπορεί να περιγραφεί με όρους ρύθμισης του οργανισμού.

Ιστορικά, ο Βίλχελμ Ράιχ μίλησε για μια πραγματική βιοενέργεια, την οποία ονόμασε «οργόνη», θεωρώντας ότι η ροή ή η λίμνασή της επηρεάζει άμεσα την υγεία και τη συναισθηματική ζωή του ανθρώπου. Προχώρησε μάλιστα στην ιδέα ότι αυτή η ενέργεια διαπερνά ολόκληρο το σύμπαν. Η σύγχρονη επιστήμη δεν έχει επιβεβαιώσει αυτή τη βιοφυσική υπόθεση. Ωστόσο, η συμβολή του στη σύνδεση σώματος και συναισθηματικής θωράκισης υπήρξε καθοριστική.

Σήμερα γνωρίζουμε, μέσα από τη νευροβιολογία, ότι η αναπνοή, ο μυϊκός τόνος και η ρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος επηρεάζουν άμεσα τη συναισθηματική εμπειρία. Ένα σώμα σε χρόνια σύσπαση διατηρεί υψηλή συμπαθητική διέγερση (έντονη σωματική ενεργοποίηση λόγω στρες). Ένα σώμα που μπορεί να φορτίζεται και να αποφορτίζεται ρυθμικά έχει μεγαλύτερη συναισθηματική ευελιξία.

Όταν λοιπόν μιλώ για «ενέργεια», εννοώ τον βαθμό νευροφυσιολογικής ενεργοποίησης και ροής στον οργανισμό. Την ικανότητα του σώματος να κινητοποιείται, να αντέχει ένταση και να επιστρέφει σε ρύθμιση. Στη Vital Core δεν επιδιώκουμε συναίσθημα. Ρυθμίζουμε τον οργανισμό. Και όταν ο οργανισμός ρυθμίζεται, το συναίσθημα προκύπτει ως φυσική συνέπεια.

Η «ζωτική ενέργεια» λοιπόν δεν είναι μεταφυσικός όρος. Είναι λειτουργική περιγραφή της βιολογικής διαθεσιμότητας του ανθρώπου να είναι παρών.

Υπάρχει συγγένεια με τη ραϊχιανή παράδοση ή με άλλες σωματικές ψυχοθεραπείες;

Υπάρχει σαφής ιστορική συγγένεια σε επίπεδο σκέψης, όχι όμως ταύτιση πρακτικής. Η Vital Core αναγνωρίζει τη σημασία που έδωσε ο Wilhelm Reich στη σχέση ανάμεσα στη μυϊκή θωράκιση, την αναπνοή και τη συναισθηματική έκφραση. Η ιδέα ότι το σώμα οργανώνει άμυνες και ότι αυτές επηρεάζουν άμεσα την εκφραστικότητα είναι μια θεμελιώδης παρατήρηση που επηρέασε πολλές σωματικές προσεγγίσεις.

Ωστόσο, η Vital Core δεν είναι ψυχοθεραπευτική μέθοδος και δεν στοχεύει σε θεραπευτική επεξεργασία τραύματος ή προσωπικού ιστορικού. Η εργασία δεν γίνεται πάνω στο παρελθόν, αλλά πάνω στη βιολογική διαθεσιμότητα του παρόντος. Θα έλεγα ότι η συγγένεια βρίσκεται στην κατανόηση του σώματος ως φορέα εμπειρίας- όχι στη θεραπευτική στόχευση. Οι σωματικές ψυχοθεραπείες εργάζονται για την αποκατάσταση της ψυχικής υγείας. Η Vital Core εργάζεται για την αποκατάσταση της σκηνικής ελευθερίας.

Η διαφορά είναι ουσιώδης: δεν ερευνούμε το «γιατί» ενός συναισθήματος. Δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε ο οργανισμός να μπορεί να το εκφράσει αυθεντικά όταν απαιτείται καλλιτεχνικά. Αν υπάρχει συγγένεια, είναι φιλοσοφική και ανθρωπολογική- όχι κλινική.

Τι αλλάζει πρακτικά σε έναν ηθοποιό μετά από έξι μήνες δουλειάς στη Vital Core;

Μετά από έξι μήνες συστηματικής δουλειάς, η πρώτη αλλαγή είναι σωματική και μετρήσιμη: η αναπνοή βαθαίνει και σταθεροποιείται. Ο θώρακας δεν παραμένει σε χρόνια σύσπαση, η φωνή αποκτά μεγαλύτερο εύρος και αντοχή, και το βλέμμα γίνεται πιο σταθερό, λιγότερο αποσπασματικό.

Η δεύτερη αλλαγή είναι νευροφυσιολογική. Ο ηθοποιός αποκτά μεγαλύτερη ικανότητα ρύθμισης διέγερσης. Μπορεί να ανέβει σε υψηλότερη ένταση χωρίς να αποδιοργανώνεται και να επιστρέφει σε ηρεμία χωρίς να «κλείνει». Αυτό μεταφράζεται σε σκηνική αντοχή και συναισθηματική ευελιξία.

Η τρίτη αλλαγή είναι εκφραστική. Η πράξη παύει να είναι κατασκευασμένη. Οι αντιδράσεις γίνονται ταχύτερες, πιο οργανικές. Οι παύσεις αποκτούν βάρος χωρίς να «παίζονται». Το συναίσθημα δεν επιδιώκεται. Προκύπτει.

Στην καθημερινότητα, πολλοί αναφέρουν μεγαλύτερη άνεση στο να εκφράζονται, λιγότερη ανάγκη ελέγχου και περισσότερη σωματική παρουσία. Αυτό όμως είναι συνέπεια, όχι στόχος. Σε έξι μήνες δεν «μεταμορφώνεται» κάποιος. Αλλά αλλάζει η σχέση του με τον εαυτό του επί σκηνής. Και αυτό φαίνεται. Το κοινό το αντιλαμβάνεται χωρίς να μπορεί απαραίτητα να το εξηγήσει. Η πιο ουσιαστική αλλαγή είναι αυτή: ο ηθοποιός σιγά σιγά παύει να προσπαθεί να είναι αληθινός. Και αρχίζει να λειτουργεί αληθινά.

Σε τι διαφέρει η Vital Core από ό,τι ήδη γνωρίζουμε στην Ελλάδα;

Η Vital Core είναι μια ολιστική, ανθρωποκεντρική προσέγγιση. Δεν έχει ως πυρήνα της την αισθητική ή το αποτέλεσμα, αλλά τη φύση του ανθρώπου. Δεν δημιουργήθηκε έχοντας στόχο εντυπωσιακές ερμηνείες. Δημιουργήθηκε για να καλλιεργήσει τον δρόμο που οδηγεί σε αυτές.

Όλα όσα προανέφερα: η ρύθμιση του σώματος, η διαχείριση της έντασης, η αποδέσμευση της θωράκισης, το πλαίσιο ασφάλειας, η συνειδητοποίηση, δεν είναι ξεχωριστά στοιχεία. Αποτελούν μέρη ενός ενιαίου συστήματος που βλέπει την υποκριτική ως αποτέλεσμα της κατάστασης του ανθρώπου.

Η ιδιαιτερότητά της βρίσκεται στη σύνθεση. Ενσωματώνει φιλοσοφικές και σωματοκεντρικές επιρροές, δανείζεται πρακτικές που στοχεύουν στη ρύθμιση του οργανισμού και τις τοποθετεί σε καθαρά καλλιτεχνικό πλαίσιο. Δεν είναι άθροισμα τεχνικών. Είναι μια στάση απέναντι στη δημιουργία.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η ουσιαστική της διαφορά: Όλοι αναγνωρίζουμε ότι οι μεγάλες ερμηνείες γεννιούνται από βαθιά, αληθινή, βιωματική έκθεση. Αυτό είναι κοινός τόπος. Όμως, ενώ το αποτέλεσμα είναι γνωστό, ο δρόμος προς αυτό συχνά παραμένει ασαφής ή εξαρτάται από την προσωπική ιδιοσυγκρασία του ηθοποιού.

Η Vital Core εστιάζει ακριβώς εκεί. Δεν ζητάει απλώς από τον ηθοποιό να εκτεθεί βαθιά. Τον εκπαιδεύει ώστε να μπορεί να φτάσει σε αυτό το βάθος οργανικά, επαναλαμβανόμενα και με επίγνωση. Δεν αφήνει τη βιωματική αλήθεια στην τύχη ή στην έμπνευση. Χαρτογραφεί τη διαδικασία που οδηγεί σε αυτήν.

Η Vital Core δεν κυνηγά το αποτέλεσμα. Καλλιεργεί τη ρίζα που το γεννά. Η Vital Core δεν έρχεται να προσθέσει άλλη μία τεχνική σε έναν χώρο που έχει ήδη γεμίσει από μεθόδους και τεχνικές Έρχεται να δημιουργήσει χώρο. Εσωτερικό χώρο. Να ξανανοίξει την αναπνοή. Να επιτρέψει στο σώμα να θυμηθεί τη φυσική του κίνηση. Να δώσει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να λειτουργήσει με θάρρος και αγάπη. Όχι με άμυνα.

Η τέχνη δεν είναι διακόσμηση της εποχής. Είναι πράξη επιστροφής. Ίσως λοιπόν η ερώτηση δεν είναι «γιατί τώρα». Ίσως είναι «πόσο ακόμα θα ζούμε σε στενούς χώρους- εξωτερικούς και εσωτερικούς- πριν αποφασίσουμε να ανοίξουμε;». Όταν ο άνθρωπος ξαναβρεί τη φύση του, η τέχνη δεν χρειάζεται να προσπαθήσει.

Απλώς αναπνέει.