Τι κάνει η ζάχαρη στον εγκέφαλο και γιατί το Πάσχα θέλει μέτρο

Ο εγκέφαλος καταναλώνει περισσότερη ενέργεια από κάθε άλλο όργανο του ανθρώπινου σώματος και η γλυκόζη είναι το βασικό του «καύσιμο». Τι συμβαίνει όμως όταν κάποιος εκτίθεται σε υπερβολική ποσότητα ζάχαρης;

Η επίδραση της ζάχαρης στον εγκέφαλο

• εξασθένηση των γνωστικών λειτουργιών και μείωση του αυτοελέγχου, ακόμη και μια μικρή ποσότητα ζάχαρης μπορεί να ενισχύσει την επιθυμία για περισσότερη,
• επιπτώσεις παρόμοιες με εκείνες των εξαρτησιογόνων ουσιών στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου.

Στα πρώτα στάδια της ανθρώπινης εξέλιξης, αυτό το ερέθισμα οδηγούσε τους ανθρώπους σε τροφές πλούσιες σε θερμίδες κάτι που συνέβαλλε στην επιβίωση όταν η τροφή ήταν περιορισμένη. Σήμερα όμως, αυτός ο πρωτόγονος μηχανισμός συνδέεται με τις επιδημίες παχυσαρκίας και διαβήτη.

Η συμπεριφορά και οι αντιδράσεις του εγκεφάλου στην υπερκατανάλωση τροφής μοιάζουν πολύ με εκείνες της εξάρτησης. Το ίδιο και ο «εθισμός στο φαγητό» (food addiction). Η ζάχαρη επηρεάζει επίσης τη μνήμη, τη διάθεση και τις γνωστικές λειτουργίες.

Πώς η  ζάχαρη επηρεάζει το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου

Η ανταπόκριση ανταμοιβής ενεργοποιείται όταν ο εγκέφαλος «αντιδρά» σε κάτι που μας δίνει ευχαρίστηση, όπως το φαγητό, το σεξ ή ορισμένες ουσίες. Τότε, ο εγκέφαλος «μαθαίνει» να συνδέει αυτή τη συμπεριφορά με το ευχάριστο συναίσθημα, γι’ αυτό και θέλουμε να την επαναλάβουμε.

Τα τρόφιμα που ανεβάζουν γρήγορα το σάκχαρο στο αίμα μπορούν να ενεργοποιήσουν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή. Αυτό μπορεί να προκαλέσει πιο έντονες λιγούρες σε σχέση με άλλα τρόφιμα. Όσο πιο γρήγορα ανεβαίνει το σάκχαρο στο αίμα, τόσο αυξάνεται η επιθυμία για φαγητό. Ο γλυκαιμικός δείκτης είναι ένας τρόπος ταξινόμησης των τροφίμων που περιέχουν υδατάνθρακες και δείχνει πόσο γρήγορα αυξάνουν τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα. Οι διαφορετικοί τύποι υδατανθράκων μεταβολίζονται διαφορετικά στον οργανισμό, με ορισμένους να προκαλούν απότομες αυξομειώσεις και άλλους πιο αργές και σταδιακές μεταβολές.

Παραδείγματα τροφών με υψηλό γλυκαιμικό δείκτη:

• επεξεργασμένα τρόφιμα,
• τρόφιμα με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη,
• δημητριακά, ντόνατς και λευκό ψωμί,
• πατάτες.

Τα τρόφιμα χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη συμβάλλουν στη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα και του σωματικού βάρους, μειώνοντας τον κίνδυνο για προβλήματα υγείας όπως οι καρδιακές παθήσεις και ο διαβήτης τύπου 2.

Παραδείγματα τροφίμων χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη:

• λαχανικά,
• φρούτα,
• γαλακτοκομικά,
• ξηροί καρποί,
• όσπρια.

Η ζάχαρη προκαλεί αντιδράσεις παρόμοιες με τον εθισμό

Μελέτες δείχνουν ότι όταν τρώμε υπερβολικά, αλλάζει ο τρόπος που λειτουργεί ο εγκέφαλος και μας οδηγεί να θέλουμε όλο και περισσότερο φαγητό. Αυτό θυμίζει τον εθισμό, όπου χρειάζεται μεγαλύτερη ποσότητα για να νιώσουμε την ίδια ικανοποίηση. Με τον καιρό, η ίδια ποσότητα δεν προσφέρει την ίδια ευχαρίστηση, οπότε αυξάνεται η ανάγκη για περισσότερο

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLoS One έδειξε ότι τα γλυκά τρόφιμα μπορεί να είναι πιο εθιστικά ακόμη και από την κοκαΐνη. Η έρευνα, η οποία πραγματοποιήθηκε σε ζώα, έδειξε ότι η έντονη γλυκύτητα μπορεί να υπερισχύσει της ανταμοιβής της κοκαΐνης, ακόμη και σε περιπτώσεις εξάρτησης.

Η ζάχαρη επηρεάζει τη μνήμη

Πέρα από τις επιδράσεις της στον εγκέφαλο, η ζάχαρη επιβαρύνει και ολόκληρο τον οργανισμό. Ακόμη και μία μόνο αύξηση της γλυκόζης στο αίμα μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τον εγκέφαλο, προκαλώντας:

• επιβράδυνση των γνωστικών λειτουργιών,
• διαταραχές στη μνήμη,
• προβλήματα προσοχής,
• φλεγμονή στον εγκέφαλο.

Η φλεγμονή στον εγκέφαλο μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη. Μελέτη έδειξε ότι ποντίκια που έτρωγαν πολλή ζάχαρη είχαν σημάδια φλεγμονής στον ιππόκαμπο, κάτι που δεν εμφανίστηκε σε όσα ακολουθούσαν κανονική διατροφή.

Τα καλά νέα είναι ότι αυτή η βλάβη μπορεί να μην είναι μόνιμη. Μελέτη στο Appetite έδειξε ότι οι διαταραχές μνήμης που συνδέονται με την κατανάλωση ζάχαρης μπορούν να αντιστραφούν με διατροφή χαμηλή σε ζάχαρη και χαμηλού γλυκαιμικού φορτίου.

Επιπλέον, έρευνα στο Nutrients έδειξε ότι η μείωση της ζάχαρης σε συνδυασμό με ωμέγα 3 λιπαρά οξέα και κουρκουμίνη συμβάλλει στη βελτίωση της λειτουργικής μνήμης.

Η ζάχαρη επηρεάζει τη διάθεση

Μια ακόμη σημαντική επίδραση αφορά στη διάθεση. Συγκεκριμένα η αυξημένη κατανάλωση ζάχαρης συνδέεται με:

• δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων, καθώς τα αυξημένα επίπεδα γλυκόζης επηρεάζουν αρνητικά αυτή την ικανότητα,
• αυξημένο άγχος, με άτομα με διαβήτη τύπου 2 να αναφέρουν περισσότερη θλίψη και ένταση όταν το σάκχαρο είναι υψηλό,
• υψηλότερος κίνδυνος κατάθλιψης.

Η ίδια έρευνα έδειξε ότι όσοι κατανάλωναν περισσότερη ζάχαρη είχαν κατά 23% υψηλότερη πιθανότητα να διαγνωστούν με ψυχική διαταραχή, σε σύγκριση με όσους κατανάλωναν λιγότερη.

Η κατανάλωση ζάχαρης επηρεάζει τη νοητική ικανότητα

Η αυξημένη γλυκόζη στο αίμα βλάπτει τα αιμοφόρα αγγεία, γεγονός που αποτελεί βασική αιτία των αγγειακών επιπλοκών του διαβήτη και επηρεάζει τόσο τον εγκέφαλο όσο και τα μάτια.

Μελέτες σε άτομα με μακροχρόνιο διαβήτη δείχνουν προοδευτική εγκεφαλική βλάβη, που συνδέεται με ελλείμματα σε

• μάθηση,
• μνήμη,
• κινητική ταχύτητα,
• άλλες γνωστικές λειτουργίες.

Ακόμη και σε άτομα χωρίς διαβήτη, η αυξημένη κατανάλωση ζάχαρης σχετίζεται με χαμηλότερες επιδόσεις σε τεστ γνωστικών λειτουργιών. Οι επιδράσεις αυτές αποδίδονται σε συνδυασμό υπεργλυκαιμίας, υπέρτασης, αντίστασης στην ινσουλίνη και αυξημένης χοληστερόλης.

Η συχνή έκθεση σε υψηλά επίπεδα γλυκόζης μειώνει τη νοητική ικανότητα, ενώ υψηλότερες τιμές HbA1c, που δείχνουν το μέσο σάκχαρο των τελευταίων μηνών, συνδέονται με μεγαλύτερη συρρίκνωση του εγκεφάλου.

Σχετικό θέμα: Ανακάλυψη Εσθονών επιστημόνων ανοίγει τον δρόμο για νέα θεραπεία κατά της κατάθλιψης

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν ότι μια διατροφή πλούσια σε πρόσθετα σάκχαρα μειώνει την παραγωγή του εγκεφαλικού νευροτροφικού παράγοντα (BDNF), μιας ουσίας που είναι απαραίτητη για τη μνήμη και τη μάθηση. Χαμηλά επίπεδά του έχουν συνδεθεί με άνοια και νόσο Αλτσχάιμερ.

Σχετικό θέμα: Η υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης μπορεί να προκαλέσει άνοια, προειδοποιούν επιστήμονες

Όπως δείχνουν τα δεδομένα, η πρόσθετη ζάχαρη επιβαρύνει τον οργανισμό. Μπορούμε να μειώσουμε αυτούς τους κινδύνους καλύπτοντας την ανάγκη για γλυκό με φρέσκα φρούτα αντί για μπισκότα, σοκολάτες ή έτοιμα γλυκά. Τα φρούτα προσφέρουν τη γλυκύτητα που αναζητούμε, μαζί με φυτικές ίνες, αντιοξειδωτικά και φυτοχημικές ουσίες που βοηθούν στη σταθερότερη ρύθμιση του σακχάρου και περιορίζουν τις αρνητικές επιδράσεις. Μια ακόμη επιλογή είναι τα γλυκά του κουταλιού, που αποτελούν μέρος της ελληνικής παράδοσης και, όταν καταναλώνονται με μέτρο, μπορούν να ικανοποιήσουν την επιθυμία για γλυκό.

Το Πάσχα, όπου τα γλυκά έχουν την τιμητική τους, δεν χρειάζεται στέρηση αλλά μέτρο. Μικρές ποσότητες και συνειδητές επιλογές αρκούν για να απολαύσουμε τη γιορτή χωρίς να επιβαρύνουμε τον οργανισμό μας.

---

Με πληροφορίες από: Verywellmind, Harvard Medical School