Μποϊκοτάζ: Μπορεί η κατανάλωση να γίνει πολιτική πράξη;

Από την Ευρώπη έως τη Βόρεια Αμερική, η κατανάλωση φαίνεται να αποκτά πολιτικό περιεχόμενο. Η επιλογή της συνειδητής αποχής από αγορές μετατρέπεται σε εργαλείο πίεσης απέναντι στην ακρίβεια, στις εταιρικές πρακτικές και στις πολιτικές αποφάσεις.

Σχετικό θέμα: «Κύμα» μποϊκοτάζ από βαλκανικές χώρες σε σούπερ μάρκετ για τις αυξήσεις στις τιμές

Στις 24 Ιανουαρίου 2025, καταναλωτές στην Κροατία άφησαν άδεια τα καρότσια στα σούπερ μάρκετ, επιλέγοντας την αποχή από τις αγορές ως μορφή διαμαρτυρίας για την αύξηση των τιμών στα βασικά αγαθά. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε από την οργάνωση προστασίας καταναλωτών «Halo, inspektore» («Γεια σου, Επιθεωρητά») και μέσα σε λίγες ώρες διαδόθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με εικόνες από καταστήματα με ελάχιστη κίνηση να κάνουν τον γύρο της Ευρώπης.

Η κινητοποίηση δεν περιορίστηκε σε μία ημέρα, ούτε σε μία χώρα. Σε διάστημα λίγων εβδομάδων, αντίστοιχες πρωτοβουλίες καταγράφηκαν σε χώρες της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στο Μαυροβούνιο οργανώθηκαν ημέρες αποχής. Στη Σερβία ενώσεις καταναλωτών κάλεσαν σε μποϊκοτάζ μεγάλων αλυσίδων λιανικής, ζητώντας συγκράτηση των τιμών. Στη Βόρεια Μακεδονία, σύμφωνα με στοιχεία της δημόσιας υπηρεσίας εσόδων, ο τζίρος σε μεγάλες αλυσίδες υποχώρησε σημαντικά στις ημέρες μποϊκοτάζ, με τη μείωση να φτάνει περίπου το 46% σε σύγκριση με συνηθισμένες ημέρες.

Οι οργανωτές πλέον δεν μιλούν για συμβολικές ημερομηνίες. Προτείνουν επαναλαμβανόμενες ημέρες αποχής και συντονισμό μεταξύ πόλεων και χωρών.

Η Ευρώπη στρέφεται στα μη αμερικανικά προϊόντα

Παράλληλα με την κινητοποίηση στα Βαλκάνια, στην Ευρώπη παρατηρείται αύξηση των διαμαρτυριών κατά αμερικανικών προϊόντων. Στη Σουηδία, ομάδα στο Facebook με περισσότερα από 70.000 μέλη καλεί σε μποϊκοτάζ αμερικανικών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένων εταιρειών τεχνολογίας, αυτοκινητοβιομηχανιών και εμπορικών ομίλων.

Στη Δανία, μεγάλος όμιλος σούπερ μάρκετ επισημαίνει τα ευρωπαϊκά προϊόντα με μαύρο αστέρι, ενθαρρύνοντας τους καταναλωτές να τα επιλέγουν αντί αμερικανικών. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται εφαρμογές που επιτρέπουν τον εντοπισμό προϊόντων κατασκευασμένων στις Ηνωμένες Πολιτείες και προτείνουν εναλλακτικές τοπικές ή άλλες διεθνείς επιλογές.

Στη Νορβηγία, ιδιωτική εταιρεία ανεφοδιασμού καυσίμων ανακοίνωσε ότι διακόπτει τον εφοδιασμό πλοίων του αμερικανικού ναυτικού, επικαλούμενη διαφωνία με ορισμένες αμερικανικές πολιτικές.

Το πιο χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της αποστασιοποίησης είναι οι μειωμένες πωλήσεις των ηλεκτρικών αυτοκινήτων Tesla σε ευρωπαϊκές αγορές. Σε ορισμένες περιόδους έντονων αντιδράσεων σημειώθηκε και υποχώρηση της μετοχής της εταιρείας, ενισχύοντας τη συζήτηση για το αν οι καταναλωτικές επιλογές μπορούν πράγματι να επηρεάσουν τις επιδόσεις πολυεθνικών κολοσσών.

Σχετικό θέμα: Οι καταναλωτές στη Δανία μποϊκοτάρουν αμερικανικά προϊόντα εξαιτίας των εντάσεων για τη Γροιλανδία

Καναδάς: Από τα προϊόντα έως τα ταξίδια

Στον Καναδά εφαρμογές όπως Buy Beaver και Maple Scan επιτρέπουν στους καταναλωτές να σκανάρουν προϊόντα και να αποφεύγουν αμερικανικά εμπορεύματα. Επιπλέον, ο αριθμός των Καναδών που έκαναν διακοπές στις ΗΠΑ μειώθηκε κατά περίπου 23% τον Φεβρουάριο του 2025, σε σύγκριση με το 2024, σύμφωνα με τη Στατιστική Υπηρεσία του Καναδά.

Σχετικό θέμα: Εξαπλώνεται το κύμα μποϊκοτάζ των αμερικανικών προϊόντων από τον Καναδά στην Ευρώπη

Το BDS: Ο πιο οργανωμένος σύγχρονος αγώνας μποϊκοτάζ

Ένα από τα πιο γνωστά σύγχρονα παραδείγματα καταναλωτικής πίεσης με ευρύτερους πολιτικούς στόχους είναι το Κίνημα Μποϊκοτάζ, Απόσυρσης Επενδύσεων και Κυρώσεων (Boycott, Divestment and Sanctions – BDS).

Σχετικό θέμα: Νορβηγία: Αποεπενδύει από ισραηλινή εταιρεία λόγω εμπλοκής της σε εποικισμούς στη Δυτική Όχθη

Το BDS είναι ένα μη βίαιο κίνημα, με παλαιστινιακή πρωτοβουλία, το οποίο άρχισε το 2005 καλώντας σε μποϊκοτάζ ισραηλινών και διεθνών εταιρειών που θεωρεί ότι συνεργούν στην παραβίαση των δικαιωμάτων των Παλαιστινίων. Στο παρελθόν, το BDS έχει επίσης επικεντρωθεί στην άσκηση πίεσης σε εταιρείες να διακόψουν επενδύσεις στο Ισραήλ και να αποσυρθούν από δραστηριότητες στη Δυτική Όχθη. Οι διοργανωτές δηλώνουν ότι το κίνημα εμπνεύστηκε από το κίνημα κατά του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική, όπου τα μποϊκοτάζ και οι κυρώσεις διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην τελική πτώση του απαρτχάιντ. Το ίδιο το BDS θεωρείται παράδειγμα του πώς το μποϊκοτάζ μπορεί να λειτουργήσει ως μακροχρόνια στρατηγική, όχι μόνο ως στιγμιαία αντίδραση.

ΗΠΑ: 24ωρη αποχή από αγορές ως οργανωμένη προσπάθεια πίεσης

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια άλλη μορφή καταναλωτικής πίεσης εμφανίστηκε στις 28 Φεβρουαρίου 2025. Η οργάνωση The People’s Union USA κάλεσε τους πολίτες σε 24ωρη αποχή από μη ουσιώδεις αγορές, τρόφιμα, καύσιμα, μεγάλα καταστήματα. Παράλληλα ζήτησε τη στήριξη μικρών τοπικών επιχειρήσεων για όσες αγορές ήταν απαραίτητες.Το κάλεσμα για την αποχή από τις αγορές για 24 ώρες διαδόθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με χιλιάδες αναρτήσεις και σημαντική αύξηση της αναγνωρισιμότητας του κινήματος στις εβδομάδες πριν από την 28η Φεβρουαρίου. Η People’s Union USA αναφέρεται ως ένα «κίνημα πολιτών» που θέλει να αποδείξει ότι οι καταναλωτές έχουν δύναμη όταν δρουν συλλογικά, όπως αναφέρει στον ιστότοπό της.

«Αν πιστεύετε ότι ήρθε η ώρα να πάρουμε πίσω τον έλεγχο, να σπάσουμε την οικονομική εξάρτηση από τις μεγάλες εταιρείες και να διαμορφώσουμε ένα μέλλον όπου οι πολίτες- και όχι οι εταιρείες- αποφασίζουν για την πορεία της χώρας, τότε ελάτε μαζί μας», αναφερόταν στην έκκληση για αποχή από τις αγορές.

Ο στόχος της ημέρας ήταν να αναδείξει την οικονομική δύναμη του μέσου καταναλωτή: πώς μια οργανωμένη ημέρα αποχής μπορεί να στείλει μήνυμα σε μεγάλες αλυσίδες και στην οικονομία συνολικά.

Η ιστορία του μποϊκοτάζ

Η λέξη μπουκοτάζ (boycott) προέρχεται από τον Τσαρλς Κάνινγχαμ Μπόικοτ (Charles Cunningham Boycott), διαχειριστή γης στην Ιρλανδία του 1880. Σε μια εποχή οικονομικής κρίσης, με κακές σοδειές και υψηλές τιμές, οι μισθωτές αγρότες ζήτησαν μείωση ενοικίων. Οι συνθήκες στην Ιρλανδία ήταν σκληρές. Η χώρα είχε μόλις περάσει τον Μεγάλο Λιμό (1845–1849), όταν περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι πέθαναν και άλλο ένα εκατομμύριο μετανάστευσαν. Ο Μπόικοτ αρνήθηκε τις μειώσεις και ξεκίνησε εξώσεις. Η κοινότητα απάντησε με πλήρη κοινωνική και οικονομική απομόνωση: κανείς δεν εργαζόταν για τον Μπόικοτ, τα μαγαζιά δεν τον εξυπηρετούσαν, οι εργάτες αποχώρησαν, ακόμη και ο ταχυδρόμος αρνήθηκε να παραδώσει αλληλογραφία. Η τακτική δεν περιλάμβανε βία. Ήταν οργανωμένη κοινωνική και οικονομική απομόνωση. Η υπόθεση προκάλεσε τεράστια δημοσιότητα στον βρετανικό Τύπο. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, το επώνυμό του μετατράπηκε σε ρήμα: “to boycott”. Από τότε, ο όρος χρησιμοποιείται διεθνώς για να περιγράψει τη συλλογική άρνηση συναλλαγής ή συνεργασίας ως μέσο πίεσης. Ο ίδιος εγκατέλειψε τελικά την Ιρλανδία.

Η πρακτική αυτή έδωσε το όνομά της σε μια νέα μορφή διαμαρτυρίας. Η αντίδραση των κοινοτήτων σε συνθήκες κρίσης έδειξε ότι η οικονομική αποχή μπορεί να έχει πολιτικό και κοινωνικό βάρος ακόμη και πριν εμφανιστούν τα σύγχρονα εργατικά κινήματα.

Μπορεί η καταναλωτική πίεση να αντικαταστήσει τα εργατικά κινήματα;

Σήμερα, πολλά παραδοσιακά συνδικαλιστικά κινήματα έχουν αποδυναμωθεί από την παγκοσμιοποίηση, την ευέλικτη εργασία και τις αλλαγές στην παραγωγή. Η συλλογική οργάνωση των εργαζομένων δεν έχει την ίδια εμβέλεια που είχε στον 20ό αιώνα.

Σ έναν κόσμο όπου τα παραδοσιακά συνδικαλιστικά κινήματα έχουν αποδυναμωθεί από την παγκοσμιοποίηση και την ευέλικτη εργασία, η αγορά φαίνεται να γίνεται το νέο πεδίο πίεσης. Το ζήτημα δεν είναι μόνο αν ένα μποϊκοτάζ μειώνει τον τζίρο μιας ημέρας. Είναι αν μπορεί να αλλάξει συμπεριφορές, στρατηγικές και τελικά πολιτικές αποφάσεις.

Η μάχη δεν δίνεται πλέον μόνο στους χώρους εργασίας. Μπορεί να δοθεί στο ράφι;